Ảnh hưởng từ các yếu tố kinh tế đến giá cả xăng dầu tại việt nam trong bối cảnh khủng hoảng xung đột nga ukraine

Xăng dầu là mặt hàng chiến lược, có tác động lớn đến nền kinh tế, nếu không được quản lý và điều hành tốt, sát sao thì sẽ ảnh hưởng rất lớn đến các ngành sản xuất, kinh doanh và đặc biệt

BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN CHÍNH SÁCH VÀ PHÁT TRIỂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Giảng viên hướng dẫn: Ths Đỗ Thị Hà Anh Sinh viên thực hiện : Phạm Thị Ngọc

Mã sinh viên : 5093101208 Lớp : Kế hoạch phát triển 9B

Hà Nội, năm 2022

i

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Ảnh hưởng từ các yếu tố kinh tế đến giá

cả xăng dầu tại Việt Nam trong bối cảnh khủng hoảng xung đột Nga - Ukraine”

do em thực hiện dưới sự hướng dẫn của cô Ths Đỗ Thị Hà Anh và sự giúp đỡ của lãnh đạo và cán bộ trường Học viện Chính sách và Phát triển Em xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp này là kết quả của quá trình nghiên cứu, tìm tòi và thu thập từ các nguồn khác nhau có ghi trong phần tài liệu tham khảo Nếu có sai sót với lời cam đoan trên, em xin chịu toàn bộ trách nhiệm

Hà Nôi, ngày 28 tháng 6 năm 2021 Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Ngọc

ii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

MỤC LỤC ii

DANH MỤC BẢNG , BIỂU ĐỒ, HÌNH ẢNH iv

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết 1

2 Đối tượng và mục đích nghiên cứu 2

3 Phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Kết cấu khóa luận 3

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁ CẢ VÀ HÀNG HÓA XĂNG DẦU TRONG NỀN KINH TẾ 5

1.1 Cơ sở lý luận về giá cả hàng hóa trong nền kinh tế 5

1.1.1 Khái niệm 5

1.1.2 Cơ sở của phân biệt giá 6

1.1.3 Chức năng của giá cả 6

1.1.4 Vai trò của giá cả 7

1.2 Tổng quan về hàng hóa xăng dầu 8

1.2.1 Khái niệm 8

1.2.2 Đối tượng mua xăng dầu 9

1.2.3 Ảnh hưởng của việc thay đổi giá xăng dầu đến thị trường 9

1.2.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và vận động của giá cả xăng dầu 9

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG TỪ CÁC YẾU TỐ KINH TẾ ĐẾN GIÁ XĂNG DẦU TẠI VIỆT NAM THỜI ĐIỂM DIỄN RA CUỘC XUNG ĐỘT NGA - UKRAINE 18

2.1 Bối cảnh 18

2.1.1 Bối cảnh nền kinh tế thế giới xoay quanh xung đột Nga - Ukraine 18

2.1.2 Bối cảnh thị trường ngành công nghiệp xăng dầu 19

iii

2.3 Phân tích mức ảnh hưởng từ các yếu tố liên quan cuộc xung đột Nga ảnh

hưởng đến giá xăng dầu tại Việt Nam 32

2.3.1 Tiền tệ 32

2.3.2 Mối quan hệ giữa cung và cầu 34

2.3.3.Chính sách kinh tế 42

2.4 So sánh thị trường giá xăng dầu trước và trong khi xung đột diễn ra 45

2.5 Đánh giá chung về mức độ ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế đến sự vận động của giá cả xăng dầu Việt Nam 47

CHƯƠNG III GIẢI PHÁP GIẢM ẢNH HƯỞNG TỪ CÁC NHÂN TỐ KINH TẾ ĐẾN GIÁ CẢ XĂNG DẦU TRONG BỐI CẢNH DIỄN RA CUỘC XUNG ĐỘT NGA - UKRAINE 49

3.1 Ảnh hưởng từ sự vận động giá xăng dầu đến nền kinh tế Việt Nam 49

3.2 Cơ chế quản lý nhà nước với giá xăng dầu và kinh nghiệm giữ bình ổn giá xăng dầu 51

3.2.1 Những mặt đã đạt được 51

3.2.2 Những mặt còn hạn chế 52

3.2.3 Những bài học kinh nghiệm 53

3.3 Giải pháp 55

3.3.1 Giải pháp từ doanh nghiệp 55

3.3.2 Giải pháp từ cơ quan chức năng, nhà nước 55

KẾT LUẬN 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 61

iv

DANH MỤC BẢNG , BIỂU ĐỒ, HÌNH ẢNH

Bảng 1.1: Mức thuế áp dụng đối với mặt hàng xăng dầu các loại 17Bảng 2.1: Bình quân giá xăng dầu giai đoạn năm 2019 đến năm 2021 tại Việt Nam 28Bảng 2.2: Giá bán lẻ đối với mặt hàng xăng dầu theo các mốc thay đổi từ

Petrolimex giai đoạn đầu năm 2022 (Đơn vị: Đồng/lít) 29Biểu đồ 2.1: Giá bán lẻ đối với mặt hàng xăng dầu theo các mốc thay đổi từ Petrolimex giai đoạn đầu năm 2022 (Đơn vị: Đồng/lít) 31Hình 2.2: Tiêu thụ xăng dầu nội địa giai đoạn 2015 – 2021 và dự kiến đến năm

2030 35Bảng 2.4 : Trị giá mặt hàng xăng dầu các loại nhập khẩu vào Việt Nam đầu năm

2022 (Đơn vị: Triệu USD) 37Biểu đồ 2.2: Trị giá mặt hàng xăng dầu các loại nhập khẩu về Việt Nam giai đoạn đầu năm 2022 (Đơn vị: Triệu USD) 38Biểu đồ 2.3: Những thị trường Việt Nam nhập khẩu xăng dầu lớn nhất trong năm 2021 39Bảng 2.5: Số lượng mặt hàng xăng dầu các loại nhập khẩu vào Việt Nam đầu năm 2022 41Biểu đồ 2.4: Sản lượng mặt hàng xăng dầu các loại nhập khẩu về Việt Nam giai đoạn đầu năm 2022 (Đơn vị: Nghìn tấn) 42Hình 2.1: Mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu 43Bảng 2.3: Mức giảm thuế mặt hàng xăng dầu các loại tính theo giá bán lẻ ngày 1/06/2022 tại Việt Nam 44Bảng 2.6: Số lượng, trị giá xăng dầu nhập khẩu vào Việt Nam năm 2021 và tỷ lệ

% so cùng kỳ năm 2022 (Đơn vị: Nghìn tấn, Triệu USD, %) 45Biểu đồ 2.5: Giá xăng dầu nhập khẩu so sánh 5 tháng đầu năm 2022 và 2021 46

mở cửa giao thương, xuất nhập khẩu với các nền kinh tế thị trường mới

Trong thời điểm hiện tại, tham khảo từ những vấn đề được quan tâm nhiều nhất hiện nay trên cả thế giới lẫn Việt Nam để hiểu được sự tác động từ bối cảnh thế giới đến nền kinh tế Việt Nam hiện nay là lớn hay nhỏ

Đặc biệt, vấn đề hiện tại trong nền kinh tế Việt Nam đang là nỗi lo lắng của các nhà chức trách nói riêng và toàn thể nhân dân nói chung không thể không nhắc đến sự tăng mạnh về giá cả nhập và và bán ra từ ngành công nghiệp xăng dầu Xăng dầu là mặt hàng chiến lược, có tác động lớn đến nền kinh tế, nếu không được quản lý và điều hành tốt, sát sao thì sẽ ảnh hưởng rất lớn đến các ngành sản xuất, kinh doanh và đặc biệt ảnh hưởng tới sự phục hồi của nền kinh

tế sau đại dịch COVID – 19 Sự biến động về giá cả mặt hàng này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kịch bản điều hành và phát triển kinh tế đất nước và các chỉ tiêu phát triển do Quốc hội, Chính phủ đặt ra trong năm 2022

Lại nhắc tới bối cảnh thế giới đang căng thẳng trước xung đột Nga và Ukraine, một trong những cuộc xung đột dân tộc mang đến nhiều thiệt hại lớn về kinh tế không chỉ ảnh hưởng tới hai nước chủ nhà mà lan cả thế giới

Để rõ hơn về sự vận động của giá xăng dầu hiện nay như thế nào, các nhân

tố kinh tế chịu ảnh hưởng từ cuộc xung đột Nga Ukraine, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Ảnh hưởng từ các yếu tố kinh tế đến giá cả xăng dầu tại Việt Nam trong bối cảnh khủng hoảng xung đột Nga – Ukraine.” Để từ đây nắm được thực trạng giá cả mặt hàng xăng dầu các loại, liên hệ đến sự ảnh hưởng của nó đến nền kinh

2

tế Việt Nam, từ đây thiết lập bộ giải pháp nhằm hạn chế ảnh hưởng từ các yếu tố liên quan đến cuộc xung đột Nga – Ukraine đến giá xăng dầu, tránh được cuộc khủng hoảng xăng dầu đang có nguy cơ diễn ra

2 Đối tượng và mục đích nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Khóa luận tập trung nghiên cứu sự vận động của giá cả trên thị trương mặt hàng xăng dầu các loại trong bối cảnh thời gian diễn ra cuộc xung đột Nga – Ukrane Với chủ thể nghiên cứu là giá cả mặt hàng xăng dầu, các yếu tố liên quan đến sụ vận động giá cả xăng dầu và doanh nghiệp nhà nước với vai trò thiết lập trạng thái ổn định giá trong thời điểm giá dầu thế giới đang tiếp tục tăng cao

- Mục đích nghiên cứu:

Khóa luận làm rõ một số vấn đề lý thuyết về giá cả hàng hóa

Nghiên cứu thực trạng vận động giá cả mặt hàng xăng dầu tại Việt Nam thời điểm đầu năm 2022, khi cuộc xung đột Nga – Ukraine diễn ra, đồng thời xác định được mức ảnh hưởng của sự vận động giá này đến nền kinh tế đang trên đà hồi phục hậu Covid của Việt Nam Từ đó hiểu rõ hơn về thị trường xăng dầu đang biến động như thế nào

Trên cơ sở thực trạng đã nghiên cứu, khóa luận đưa ra một số định hướng, giải pháp thích hợp nhằm hạn chế ảnh hưởng từ các yếu tố liên quan đến cuộc xung đột Nga – Ukraine đến giá xăng dầu tại Việt Nam từ đó khắc phục tình trạng bất ổn và giữ mức giá mặt hàng xăng dầu ổn định hơn

3 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: Trên cả nước Việt Nam

Về thời gian: Giai đoạn tháng 1 đến hết tháng 5 năm 2022

3

Về nội dung: Khóa luận nghiên cứu lý luận, thực trạng ảnh hưởng đến giá xăng dầu tại Việt Nam bởi các yếu tố liên quan đến cuộc khủng hoảng Nga – Ukraine và một số giải pháp nhằm hạn chế ảnh hưởng, giữ bình ổn giá xăng dầu

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài: Ảnh hưởng từ các yếu tố kinh tế đến giá cả xăng dầu tại Việt Nam trong bối cảnh khủng hoảng xung đột Nga – Ukraine được nghiên cứu dựa trên các phương pháp: phân tích, thu thập thống kê dữ liệu

- Phương pháp thu thập dữ liệu có sẵn: Các thuật ngữ liên quan đến giá cả hàng hóa, cung và cầu hàng hóa, tiền tệ, chi phí được thu thập từ các dữ liệu thứ cấp trên các trang mạng, bài viết, báo cáo và sách xuất bản chính thống nhằm đưa ra thông tin đúng nhất về khái niệm, đặc điểm và các thông tin khác của vấn

đề

- Phương pháp phân tích các yếu tố: Từ các nghiên cứu có sẵn nêu ra các yếu tố ảnh hưởng đến sự vận động trong giá cả đối với mặt hàng xăng dầu để thấy được thực trạng hiện có của giá cả xăng dầu trên thị trường ngành đối với nền kinh tế Việt Nam Sau khi phân tích từng khía cạnh một cách tách bạch, chúng ta sẽ có cái nhìn tổng quát vào vấn đề, đề tài Chính lúc ấy, việc sử dụng phương pháp tổng hợp để tóm gọn lại những nội dung chính, những vấn đề cần lưu ý và thông điệp của đề tài

- Phương pháp thống kê: Từ các dữ liệu thứ cấp thu thập được từ trước, tác giả tổng hợp và thống kê ra các biểu đồ, cơ sở lý luận để đưa ra nhận định chính xác nhất cho nghiên cứu: Ảnh hưởng từ các yếu tố kinh tế đến giá cả xăng dầu tại Việt Nam trong bối cảnh khủng hoảng xung đột Nga – Ukraine

5 Kết cấu khóa luận

Gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về giá cả

4

Chương 2: Thực trạng giá cả xăng dầu tại Việt Nam ảnh hưởng bở các yếu

tố kinh tế trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine

Chương 3: Giải pháp giảm ảnh hưởng từ bối cảnh xung đột Nga – Ukraine trên thế giới tới giá cả hàng hóa ngành công nghiệp xăng dầu tại Việt Nam

5

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁ CẢ VÀ HÀNG HÓA XĂNG DẦU

TRONG NỀN KINH TẾ 1.1 Cơ sở lý luận về giá cả hàng hóa trong nền kinh tế

cả là sự biểu hiện bằng tiền giá trị xã hội của một hàng hóa nhất định Theo quan điểm của Lê Nin: Giá cả là sự biểu hiện bằng tiền giá trị xã hội của một hàng hóa nhất định, một đơn vị sử dụng nhất định Theo quan điểm của các nhà kinh tế thị trường hiện đại: giá cả là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị và giá trị sử dụng của hàng hóa, đồng thời cũng biểu thị một cách tổng hợp các mối quan hệ trong nền kinh tế quốc dân

Với quan điểm này, giá lại mạng tính đặc trưng riêng trong đó thể hiện: Giá cả là một chỉ tiêu kinh tế hiện hữu trong đời sống kinh tế xã hội Giá cả biểu hiện giá trị sử dụng của hàng hóa

Khi giá cả được xem xét trên giác độ của người mua và người bán:

Đối với người mua: Giá cả là tổng số tiền phải chi ra để có được quyền sở hữu và quyền sử dụng một lượng hàng hóa nhất định Đối với người bán: giá cả

là tổng số tiền thu được khi tiêu thụ một lượng hàng hóa nhất định

Trên giác độ của chủ thể kinh tế giá cả mang những nét đặc trưng như: Gía

cả phản ánh mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa người mua và người bán Giá cả

6

biểu hiện sự thừa nhận của thị trường về hàng hóa thông qua quyết định của người mua

1.1.2 Cơ sở của phân biệt giá

Sự khác nhau về độ co giãn của cầu trên các đoạn thị trường mà doanh nghiệp có thể bán sản phẩm

Sự khác biệt về chất lượng sản phẩm và tính hữu ích của chúng

Khác biệt về địa lý (lý thuyết Robinson)

Khái niệm Cầu bậc thang của Michel: cầu của một doanh nghiệp bao gồm nhiều mức cầu bộ phận đối với những mặt hàng khác nhau trong chủng loại sản phẩm (hay còn gọi là cầu thứ phát)

1.1.3 Chức năng của giá cả

Chức năng thông tin

Những thông tin về giá cả cho người sản xuất biết được tình hình sản xuất trong các ngành, biết được tương quan cung – cầu, từ đó nhận biết được sự khan hiếm đối với các loại hàng hóa Nhờ đó mà những doanh nghiệp có liên quan đưa ra được những quyết định phù hợp Như vậy, những thông tin về giá cả giúp cho việc điều chỉnh lượng sản xuất và quy mô sản xuất, từ đó điều chỉnh cơ cấu sản xuất sản phẩm phù hợp với nhu cầu của xã hội

Chức năng phân bố các nguồn lực kinh tế

Sự biến động của giá cả sẽ dẫn đến sự biến động của cung – cầu sản xuất

và tiêu dùng, dẫn đến sự biến đổi trong phân bố các nguồn lực kinh tế Những người sản xuất sẽ chuyển vốn từ nơi giá cả thấp, lợi nhuận thấp đến nơi có giá cả cao, lợi nhuận cao, tức là các nguồn lực ứ đọng chuyển đến nơi mà chúng được

sử dụng với hiệu quả cao nhất, cân đổi tổng cung và tổng cầu

Chức năng thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật

7

Để có thể cạnh tranh được về giá cả, những người sản xuất bị buộc phải giảm chi phí đến mức tối thiểu bằng cách áp dụng kỹ thuật và công nghệ tiên tiến Do đó, thúc đẩy dự tiến bộ của kỹ thuật, công nghệ và sự phát triển của lực lượng sản xuất

Chức năng phương tiện tính toán chi phí

Giá cả là phương tiện tính toán chi phí, tính toán lợi nhuận của người bán hàng hóa, của người sản xuất cũng như các nhà đầu tư trên thị trường Trong nền kinh tế thị trường, một bộ phận hàng hóa được sản xuất và đi vào tiêu dùng trực tiếp như: gạo, thịt, cá, trứng, sữa… để ăn; quần áo để mặc… Tuy nhiên, một bộ phận quan trọng của hàng hóa lại trở thành nguyên liệu đầu vào để sản xuất ra các hàng hóa khác như đường để làm bánh kẹo, sắt thép để chế tạo thiết bị, xây dựng các công trình,… Có nghĩa là giá cả của các nguyên liệu, nhiên liệu, động lực,… là cơ sở để tính toán chi phí sản xuất ra các hàng hóa khác

Chức năng phân phối lại

Thông qua định mức giá cao (qua thuế) của một số hàng hóa (hàng cao cấp, hàng xa xỉ phẩm,…) mà điều tiết thu nhập của những người có thu nhập cao Đồng thời, những hàng hóa thiết yếu , thông thường thì có chính sách (chủ yếu thông qua thuế) để mức giá thấp, không ảnh hưởng lớn đến người tiêu dùng

có thu nhập thấp

1.1.4 Vai trò của giá cả

a, Đối với người mua:

Giá cả của một sản phẩm hoặc dịch vụ là khoản tiền mà người mua phải trả cho người bán để được quyền sở hữu, sử dụng sản phẩm hay dịch vụ đó Khi quyết định mua sản phẩm, khách hàng thường cân nhắc kỹ về giá, đặc biệt đối với nhóm khách hàng có thu nhập còn thấp, khách hàng thường coi giá của hàng hóa là biểu hiện của chất lượng

8

Mặc dù, trên thị trường hiện nay sự cạnh tranh về giá đã nhường vị trí hàng đầu cho cạnh tranh về chất lượng và dịch vụ hậu mãi nhưng giá vẫn có một vai trò quan trọng đối với công việc kinh doanh

b, Đối với người bán:

Giá cả sản phẩm là yếu tố quyết định đến yêu cầu của thị trường đối với sản phẩm đó Do vậy, giá cả ảnh hưởng đến vị thế cạnh tranh, đế thị phần, doanh thu, lợi nhuận của công ty

Giá cả là một công cụ cạnh tranh quan trọng của doanh nghiệp, có thể điều chỉnh giá rất dễ dàng, linh hoạt và nhanh chóng Các đối thủ cũng dễ dàng điều chỉnh giá để đáp lại

Giá cả là một công cụ cho Marketing có tác động nhanh nhất đến thị trường so với các chiến lược khác Đồng thời, giá cả chịu sự chi phối bởi rất nhiều yếu tố bên trong cũng như bên ngoài doanh nghiệp Vì đó, hiểu biết rõ các yếu tố ảnh hưởng đến giá sẽ giúp cho doanh nghiệp có các quyết định đúng đắn

9

1.2.2 Đối tượng mua xăng dầu

Các công ty nhập khẩu xăng dầu Các đơn vị vận chuyển giao thông Các chi nhánh, trạm bơm xăng dầu Những người sử dụng phương tiện đi lại cần có động cơ xăng dầu

1.2.3 Ảnh hưởng của việc thay đổi giá xăng dầu đến thị trường

Kinh tế nước ta phụ thuộc nhiều vào nguyên, nhiên liệu nhập khẩu nên khi giá xăng dầu thế giới tăng sẽ làm tăng giá nguyên, nhiên liệu trong nước Trong hoạt động sản xuất hàng hóa và dịch vụ, tùy theo quy trình sản xuất của mỗi ngành, nhưng hầu hết các ngành đều sử dụng xăng dầu Chi phí xăng dầu chiếm khoảng 3,52% trong tổng chi phí sản xuất của toàn nền kinh tế Điều này cho thấy, xăng dầu chiếm tỷ trọng khá cao và tác động mạnh vào giá thành sản phẩm của doanh nghiệp Đặc biệt, giá xăng dầu tăng tác động rất mạnh tới các ngành như: Đánh bắt thủy sản, vận tải Vì vậy, bên cạnh tác động trực tiếp làm tăng giá thành sản phẩm, giá xăng dầu tăng còn làm tăng giá hàng hóa trong khâu lưu thông, tạo áp lực lên lạm phát, giảm sức cạnh tranh của dịch vụ, hàng hóa sản xuất trong nước, tác động xấu trên diện rộng Đối với nền kinh tế nước ta, khi giá xăng dầu tăng 10% sẽ làm tổng sản phẩm nội địa (GDP) giảm khoảng 0,5% - mức giảm khá lớn, phản ánh tác động rất mạnh của biến động giá xăng dầu tới tăng trưởng kinh tế

1.2.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và vận động của giá

cả xăng dầu

- Giá trị của xăng dầu:

Lý thuyết cổ điển về giá cả cho rằng, giá cả hàng hóa được xác định bởi giá trị của hàng hóa đó Với quan điểm của D.Ricardo: giá dựa trên số lượng lao động cần thiết để tạo ra hàng hoá bao gồm cả các khoản chi phí bổ sung như chi phí phân phối

10

Có thể thấy rõ, giá trị hàng hóa là một thuộc tính của hàng hoá, đó chính là lao động hao phí của người sản xuất để sản xuất ra nó đã được kết tinh vào trong hàng hoá

Đã là hàng hoá nhất thiết phải có giá trị sử dụng C.Max đã khẳng định: Giá trị sử dụng và giá trị có sự nhất trí với nhau và là 2 mặt thống nhất của hàng hoá Giá cả không những biểu hiện bằng tiền giá trị mà còn phản ánh giá trị sử dụng của hàng hoá Giá trị sử dụng là yếu tố quan trọng chi phối sự hình thành giá cả hàng hoá Mối quan hệ giữa giá cả và giá trị sử dụng biểu hiện chủ yếu ở những điểm sau đây:

Trên thị trường, giá cả hình thành thống nhất theo một đơn vị giá trị sử dụng Biểu hiện quan trọng nhất của giá trị sử dụng là chất lượng hàng hoá Vì vậy, giá cả hàng hoá hình thành theo chất lượng của nó

Mức giá của hàng hoá gắn liền với chi phí sử dụng hàng hoá

Giá cả phản ánh tính thay thế lẫn nhau trong sản xuất và trong tiêu dùng Mối quan hệ giữa giá cả với giá trị sử dụng của hàng hoá chỉ ra rằng: sự thống nhất giữa giá trị và giá trị sử dụng là cơ sở cho sự hiện diện của mức giá trên thị trường Giá cả và giá trị sử dụng của hàng hoá là hai phương tiện quan trọng đối với các doanh nghiệp trong quá trình cạnh tranh để tồn tại và phát triển Việc nghiên cứu mối quan hệ này cũng có ý nghĩa đối với quản lý vĩ mô nền kinh tế Thông qua việc tác động đến mối quan hệ giữa giá cả - giá trị - giá trị sử dụng, Nhà nước thúc đẩy quá trình tái sản xuất xã hội đi đôi với quá trình tái sản xuất sức lao động cả về mặt giá trị cũng như hiện vật, khuyến khích hình thành cơ cấu sản xuất-tiêu dùng tối ưu

Trên thế giới đã có nhiều bài nghiên cứu về sự tác động ảnh hưởng của các nhân tố tới thị trường hay giá thành phẩm mặt hàng xăng dầu, một số quan điểm về mối tương quan được đề cập tới:

- Tiền tệ:

Trong phương trình trao đổi của Irving Fisher, mối liên hệ giữa tiền tệ và giá cả được thể hiện bởi phương trình định lượng: MV=P*Q Trong đó: M là khối lượng tiền tệ giao dịch V là tốc độ lưu thông tiền tệ P là mức giá của rổ tiền tệ được chọn Q là mức thu nhập thực tế Theo lý thuyết xác định mối quan hệ giữa tiền tệ và thu nhập ta thấy rằng thu nhập thực tế phụ thuộc vào mức cung tiền tệ

Các lý thuyết cơ cấu; Các nhà theo chủ nghĩa trọng tiền và theo lý thuyết của Keynes đều cho rằng việc giá cả tăng vì tổng cầu phát sinh do cung tiền hoặc

do chi tiêu vượt quá mức sản lượng mà nền kinh tế cá thể sản xuất ra trong thời

kỳ ngắn hạn Lý thuyết chi phí đẩy đưa ra tầm quan trọng hơn về khía cạnh của cung tiền và khẳng định rằng giá tăng do tăng chi phí sản xuất Mô hình đường cong Philip đã chỉ ra sự cân bằng giữa thất nghiệp và tiền lương, lạm phát, từ đó dẫn đến sự gia tăng của thất nghiệp Lý thuyết cơ cấu của lạm phát cho rằng lạm phát là do đặc tính cơ cấu thắt chặt hay do tồn tại những đặc tính của nền kinh tế của những nước đang phát triển, chẳng hạn như cung không co giãn của lương thực, khoảng cách của tỷ giá, cơ sở hạ tầng kém, sự thay đổi thất thường của cầu Khi phân tích lạm phát ở các nước đang phát triển có hai quan điểm khác nhau

về vấn đề này Phái những nhà theo chủ nghĩa trọng tiền giải thích rằng lạm phát

12

là một hiện tượng tiền tệ và tăng giá do tăng cung tiền Do đó mô hình tiền tệ về lạm phát đã được nhấn mạnh nhiều trong lý thuyết định lượng tiền tệ cổ điển và những nhân tố lạm phát luôn được đưa vào các hàm về tiền tệ Về phía những người theo trường phái cơ cấu lại cho rằng tăng giá là do tăng chi phí sản xuất

mà nó bắt nguồn từ những yếu tố khách quan bên ngoài, việc tăng giá chỉ là nhất thời nên không cần phải có những chính sách cấp bách Dựa trên những chứng minh có tính lịch sử, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã thừa nhận mối quan hệ giữa tiền tệ và giá cả trung dài hạn Trường phái các nhà phi tiền tệ đều nhận thấy mối quan hệ giữa giá cả và tiền tệ nhưng lại cho rằng không nhất thiết một yếu tố sẽ là nguyên nhân của yếu tố kia Thông qua lý thuyết lượng hoá, các nghiên cứu đó đều thừa nhận tiền sang giá và tiền tệ được xác định như là biến ngoại sinh Trong khi đó, các trường phái khác lại nhìn nhận tiên tệ như là biến nội sinh và có thể xác định rõ trong trường hợp lạm phát

Từ đây có thể thấy rõ quan điểm tiền tệ là một thứ hàng hoá đặc biệt, được tách ra khỏi thế giới hàng hoá, dùng để đo lường và biểu hiện giá trị của tất cả các loại hàng hoá khác Nó trực tiếp thể hiện lao động xã hội và biểu hiện quan

hệ sản xuất giữa những người sản xuất hàng hóa

Xăng dầu tại Việt Nam được nhập khẩu và thanh toán hoàn toàn bằng tiền

tệ chung thế giới là USD, khi làm phát tăng cao hay có sự thay đổi từ giá trị đồng tiền thế giới sẽ trực tiếp làm thay đổi giá trị xăng dầu nhập về Việt Nam, bên cạnh đó, khi tiền tệ thế giới thay đổi sẽ làm giá cả mặt hàng xăng dầu trên thế giới thay đổi theo ảnh hưởng ít nhiều tới thị trường nhập khẩu xăng dầu vào Việt Nam với sự vận động giá cả này

- Mối quan hệ cung cầu:

Ngay từ lý thuyết tổng quan cung cầu hàng hóa, quy luật cung và cầu, một

lý thuyết kinh tế được phổ biến bởi Adam Smith vào năm 1776 Các nguyên tắc cung và cầu đã được chứng minh là rất hiệu quả trong việc dự đoán hành vi của

13

thị trường đã cho thấy yếu tố liên quan đến giá cả hàng hóa được nhắc tới xác định ảnh hưởng bởi nguồn cung và nhu cầu sử dụng tương ứng với cung và cầu trên thị trường

Dựa vào lý thuyết quan hệ cung cầu và cơ chế hình thành giá cả trên thị trường: Giá cả các mặt hàng xăng dầu được tự do cung ứng và tiêu thụ trên thị trường, cơ chế hình thành giá cả mặt hàng xăng dầu các loại chịu sự tác động của lực cung và lực cầu và các yếu tố khác của thị trường không thay đổi

Khi xăng dầu trên thị trường ổn định ở mức cân bằng, đường cung là S, cầu là D, giá xăng dầu nhận định P, sản lượng giữ nguyên mức Q0

Hình 1.1 Mô hình quan hệ cung – cầu và giá cả

Ta xét các yếu tố ảnh hưởng đến giá cả mặt hàng xăng dầu các loại chính

là các yếu tố ảnh hưởng đến cung cầu trên thị trường của mặt hàng xăng dầu bao gồm:

+ Nhu cầu tiêu dùng trên thị trường xăng dầu:

Trên lý thuyết, nếu thu nhập của người dân tăng sẽ làm cho nhu cầu tiêu thụ hàng hóa tăng lên

GDP = C+ I+G+(X-M)

14

Xét ở góc độ toàn xã hội, khi GDP tăng làm cho thu nhập người dân tăng khiến nhu cầu tiêu thụ hàng hóa tăng, người dân có xu hướng thay thế các phương tiện đi lại hữu ích hơn từ đó gia tăng nhu cầu sử dụng các nguồn nhiên liệu nhiều hơn như mặt hàng xăng dầu các loại khi cầu xăng dầu tăng mà lượng cung giữ nguyên, các yếu tố khác không đổi, để cân bằng thị trường, giá xăng dầu sẽ trực tiếp tăng lên một lượng phù hợp (yếu tố ảnh hưởng đến cầu)

+ Chi phí hàng hóa:

Đối với mặt hàng xăng dầu các loại Việt Nam phải nhập khẩu từ nước ngoài để cung cấp cầu tiêu thụ trong nước Theo đó, giá thực tế của mặt hàng nhập khẩu được tính theo công thức:

Giá thực tế = Gía mua nhập khẩu + thuế + chi phí phát sinh – khoản giảm giá, chiết khấu

Giá nhập khẩu hàng hóa là số tiền mua một đơn vị hàng hóa do Việt Nam mua của bạn hàng nước ngoài Giá nhập khẩu được tính cho từng mặt hàng có quy cách phẩm cấp, thị trường nhất định với điều kiện giao hàng tại biên giới Việt Nam (giá CIF và tương đương)

Việc giá mua nhập khẩu từ nước ngoài đối với các mặt hàng nhập khẩu nói chung và mặt hàng xăng dầu các loại nói riêng tăng sẽ làm cho giá thực tế tăng trên cơ sở tăng giá bán hàng, có hai trường hợp xảy ra:

Chi phí tăng tăng, cầu giữ nguyên nhà cung cấp xăng dầu có xu hướng giảm lượng cung ra thị trường để tăng giá sản phẩm giữ nguyên điểm cân bằng thị trường (thị trường thiếu hụt nguyên liệu) và ngược lại

Khi các yếu tố khác không đổi, giá tăng làm cho cầu mặt hàng xăng dầu giảm (vận động lên phía trên đường cầu) người dân có xu hướng thay thế các phương tiện sử dụng nguyên liệu khác và ngược lại

+ Sản lượng cung :

TR=Q.P

15

Khi sản lượng giảm, nhu cầu về mặt hàng xăng dầu vẫn không ngừng tăng cao, nhà đầu tư buộc phải lựa chọn hình thức tăng giá đối với mặt hàng của mình nhằm giảm sự tăng của cầu hàng hóa, việc giá xăng dầu tăng cũng sẽ làm cho người dân có xu hướng sử dụng sản phẩm thay thế khác, thị trường xăng dầu tại Việt Nam sẽ cân bằng hơn

- Chính sách kinh tế:

Sự kiểm soát giá xăng của chính phủ giúp giữ được mức giá ổn định để cân bằng lợi ích của người mua xăng lẻ và đảm bảo thu nhập đủ cho nhà phân phối nhiên liệu Chính phủ kiểm soát giá cả nhằm ngăn chặn đà gia tăng lạm phát, nhằm cân bằng lợi ích giữa người tiêu thụ và doanh nghiệp bán lẻ và điều hòa giá ở mức ổn định trên thị trường không để tăng quá cao hay giảm quá thấp Khi giá xăng dầu thế giới đang trên đà áp lực tăng theo “chiều thẳng đứng”, liên

bộ Công thương - Tài Chính đã sử dụng quỹ bình ổn để hạ nhiệt giá bán lẻ xăng dầu trong nước thấp hơn thế giới nhằm đảm bảo quyền lợi của người mua xăng

lẻ Sự bình ổn giá ngăn ngừa tác động tự phát của giá xăng dầu trên thị trường thế giới vào hệ thống giá xăng dầu trong nước, đẩy giá bán trong nước lên quá cao hoặc giảm quá thấp không hợp lý

Hiện tại liên bộ Công thương - Tài Chính điều chỉnh giá xăng theo chu kỳ

15 ngày/1 chu kỳ Kể từ 2/1/2022 chu kỳ điều chỉnh sẽ được thay đổi giảm xuống còn 10 ngày/1 chu kỳ

Giá trần:

Giá trần là mức giá tối đa được phép bán ra theo luật của một mặt hàng hóa hoặc một dịch vụ nào đó Nhà nước quy định giá bán lẻ xăng dầu không được vượt mức giá trần quy định Ví dụ: Giá xăng dầu thay đổi theo chu kỳ, đối với các cơ sở bán lẻ phải bán với mức giá được quy định theo chu kỳ Đối với các nhà phân phối xăng, thùng dự trữ có thể tăng mức giá bán nhưng không được phép vượt mức giá trần

16

Giá sàn:

Giá sàn là mức giá tối thiểu được phép bán ra theo luật định của một hàng hóa hoặc một dịch vụ nhất định Ví dụ: Khi giá xăng giảm giữa hai chu kỳ xăng

sẽ tạo chênh lệch về giá đối với lượng xăng dự trữ doanh nghiệp bán lẻ đã mua

từ chu kỳ trước, Nhà nước áp giá sàn để tránh việc doanh nghiệp bán lẻ bán thấp hơn mức giá áp trên thị trường

Chính sách thuế đối với xăng dầu:

Thuế đối với xăng dầu là chính sách dài hạn của Chính phủ để đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước Phải đáp ứng các yêu cầu về bảo vệ môi trường, giảm khí thải, đảm bảo sử dụng hợp lý Tiết kiệm nguồn tài nguyên không thể tái tạo và điều tiết thu nhập trong nền kinh tế Nếu giá xăng tăng cao,

đề xuất giảm thuế đối với chính phủ có phải biện pháp để hỗ trợ doanh nghiệp và người tiêu dùng? Đề xuất giảm thuế xăng dầu cần nghiên cứu cẩn trọng để đề nghị Chính phủ, Quốc hội xem xét kỹ lưỡng Giảm thuế xăng dầu sẽ làm giảm nguồn thu của ngân sách nhà nước, giảm các khả năng chi tiêu của Chính phủ cho các mục tiêu hồi phục và phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và hỗ trợ an sinh xã hội, giúp đỡ những nhóm lao động yếu thế trong xã hội Nếu hạ thấp thuế xăng dầu sẽ tạo sự cách biệt về giá với các quốc gia chung biên giới và tạo

ra tình trạng buôn lậu, trốn thuế của các đầu lậu xăng dầu, gây thiệt hại cho nguồn thu của chính phủ

Mỗi lít xăng E5 được bán ra trên thị trường “gánh” ít nhất 8 thứ thuế và phí khác nhau chiếm 43% trong giá thành bán ra thành phẩm

Trong đó, mức thuế được áp dụng với xăng dầu hiện nay như sau:

17

Bảng 1.1: Mức thuế áp dụng đối với mặt hàng xăng dầu các loại

Thuế giá trị gia tăng 10%

Thuế tiêu thụ đặc biệt 7 – 10%

Thuế bảo vệ môi trường 1000 – 4000 đồng/lít Nguồn: Tổng hợp từ Luật thuế

2.1.1 Bối cảnh nền kinh tế thế giới xoay quanh xung đột Nga - Ukraine

Tính đến ngày 01/06/2022, gần 100 ngày kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine, có thể thấy rõ giao tranh vẫn tiếp diễn và chưa bên nào tuyên bố hoàn thành các mục tiêu đã đề ra Nhiều nhà phân tích cho rằng, viễn cảnh sẽ là một cuộc xung đột tiêu hao kéo dài

Sau cú sốc của đại dịch Covid-19, kinh tế thế giới chưa kịp phục hồi thì xung đột quân sự Nga-Ukraine bùng nổ đe dọa xảy ra một cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ Theo đánh giá của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), các sự kiện diễn ra

từ ngày 24.02.2022 khi Nga tiến hành một chiến dịch quân sự đặc biệt đối với Ukraine đến nay, đã trở thành một trong những tác nhân chính cản trở sự phục hồi của nền kinh tế toàn cầu sau khủng hoảng do đại dịch Covid-19 gây ra IMF

đã hạ dự báo tăng trưởng kinh tế trong năm 2022 của 143 quốc gia, với tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu là 86% Ước tính gần đây của Ngân hàng Thế giới (WB), GDP của Ukraine năm 2022 sẽ giảm 45,1% trong khi GDP của Nga

sẽ giảm 11,2%

Mặc dù đang chịu sự khắt khe và chỉ trích từ các nước lớn Phương Tây hay được sự giúp đỡ từ Mỹ và EU nhưng bối cảnh trên cho thấy cả Nga và Ukraine đều không sẵn sàng nhượng bộ Vẫn chưa rõ những điều kiện để Nga xác định về một chiến thắng trên chiến trường, trong khi đó mục tiêu xung đột của Ukraine

đã thay đổi Và như vậy quan điểm mấu chốt của các bên trong bất cứ cuộc đàm phán nào vẫn chưa rõ ràng

Trong bối cảnh Nga đang đẩy mạnh chiến dịch quân sự ở phía Đông Ukraine, chiến dịch gây sức ép tối đa của phương Tây đối với Điện Kremlin đang đối mặt với phép thử khó khăn nhất từ trước đến nay

Mỹ và các nước phương Tây tăng cường viện trợ vũ khí, trang thiết bị quân

sự cho Ukraine khiến chi tiêu quốc phòng của các nước này tăng vọt Chỉ riêng

Mỹ đã cam kết viện trợ cho Ukraine lên đến hơn 40 tỷ USD, trong đó có bản là viện trợ vũ khí và các phương tiện chiến tranh

19

Thâm hụt ngân sách cùng sự gia tăng nợ công dẫn đến nguy cơ lạm phát bùng nổ Dự báo lạm phát toàn cầu, vốn đã tăng nhanh trong 30 tháng qua, có khả năng sẽ tăng thêm 2-3% (lên 5,7% đối với các nền kinh tế phát triển và 8,7% đối với các nền kinh tế đang phát triển) trong năm 2022 và được dự báo có thể tăng thêm từ 1,5-2% năm 2023

Ukraine và các đối tác phương Tây hy vọng rằng, chiến dịch quân sự của Nga sẽ suy yếu khi các lệnh trừng phạt khiến nền kinh tế nước này tê liệt Nhưng tính toán của phương Tây dường như đi ngược với thực tại Cuộc khủng hoảng

đã gây gián đoạn đáng kể cho thương mại thế giới và chuỗi cung ứng sản xuất,

đe dọa gây ra những hậu quả khó lường về kinh tế-xã hội, nhất là an ninh năng lượng và an ninh lương thực

Vẫn chưa rõ Nga và Ukraine sẽ phải giải quyết những vấn đề gì để chấm dứt giao tranh và cuộc chiến sẽ kết thúc với kịch bản như thế nào, nhưng chắc chắn những tính toán của 2 bên sẽ còn tiếp tục thay đổi khi xung đột leo thang và điều này khiến triển vọng đạt được một thỏa thuận trở nên mong manh hơn bao giờ hết Bức tranh kinh tế thế giới hồi phục chỉ hiện rõ khi cuộc xung đột quân

sự qua đi, sắc màu lạc quan hay bi quan còn phụ thuộc vào ý chí và hành động của mọi quốc gia, nhất là mức độ thiện chí của quan hệ giữa những cường quốc trên thế giới

Việt Nam trước tình hình khủng hoảng giữa Nga và Ukraine vẫn đang đứng

ở vị trí trung lập khi không ủng hộ cũng không phản đối việc Nga phát động xung đột Với mong muốn hòa bình, Việt Nam tin rằng cuộc xung đột sẽ sớm có tương lai tốt đẹp dù chiến thắng có thuộc về bên nào và hy vọng một kết quả ít

rủi ro nhất có thể

2.1.2 Bối cảnh thị trường ngành công nghiệp xăng dầu

- Thế giới

Có thể thấy rõ, khi xung đột Nga – Ukraine diễn ra cùng với sự can thiệp

từ Mỹ, EU, NATO và các quốc gia đồng minh vào hai nước này đã trực tiếp làm cho nguồn cung dầu trên toàn thế giới bị ảnh hưởng nghiêm trọng do sản lượng dầu thô được cung cấp từ Nga bị gián đoạn và thụt giảm mạnh do các chính sách cấm vận trong nền kinh tế Tại thị trường tiêu thụ chính dầu và các sản phẩm

20

xăng dầu, khí đốt của Nga là Châu Âu buộc phải tìm cách bù đắp lượng thiếu hụt này bằng nguồn hàng từ các khu vực còn lại trên thế giới Việc này khiến giá dầu thô và sản phẩm tăng mạnh lên mức chưa từng có trong vòng 14 năm trở lại đây

Bên cạnh đó, mức chênh lệch dầu thô và dầu sản phẩm được nhận định là cao chưa từng có trong lịch sử, phản ánh thị trường toàn cầu thiếu hụt cả về dầu thô và dầu sản phẩm, đây là một trong những nguyên nhân làm cho thị trường các mặt hàng năng lượng này chịu ảnh hưởng lớn như thế

Tại Châu Á, nguồn cung xăng dầu khan hiếm do hàng chuyển vùng đi Châu Âu Không chỉ nguồn cung hàng ưu đãi thuế form D, KV bị thiếu, nguồn hàng không form cũng rất hạn chế

Tại các thị trường nhập khẩu chính của Petrolimex là ASEAN, Hàn Quốc, Nhật Bản (để hưởng thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt), khi thị trường đột ngột thiếu hụt phần dầu được tạo ra từ ông lớn Nga, các nước này đang sản xuát nguồn dầu với sản lượng tương đối hợp lý thì việc có thêm thị trường nhập khẩu

EU tham gia đã làm cho nguồn cung không đủ, mức Premium chào bán bị đẩy lên cao bất thường, đặc biệt đối với các loại hàng có lưu huỳnh thấp, đạt tiêu chuẩn Euro 5

Tính đến ngày 7/3/2022, giá xăng trung bình trên thế giới là 1,29 USD/lít Trong số 170 quốc gia và khu vực trong danh sách, 45 quốc gia có giá xăng 1 USD, 74 quốc gia có mức giá từ 1,00 - 1,50 USD, 25 quốc gia có từ 1,50 - 2,00 USD và 26 có mức giá đắt đỏ trên 2 USD Trong đó, Venezuela và Libya có giá

rẻ nhất, chỉ 0,03 USD/lít, tiếp theo là Iran (0,05 USD) Hồng Kông (Trung Quốc)

có giá xăng cao nhất là 2,83 USD Trong số 10 quốc gia rẻ nhất hàng đầu, 4 quốc gia nằm ở châu Á và châu Phi, và một quốc gia ở Nam Mỹ ở châu Âu Tại các quốc gia khu vực châu Á, giá xăng dầu có nơi “rẻ như cho” nhưng có nơi lại “đắt cắt cổ” Ví dụ như ở Malaysia, giá xăng RON 95 vào ngày 7/3 là 0,49 USD/lít, trong khi giá xăng ở Singapore lại có mức giá gấp hơn 2 lần với 2,149 USD/lít

21

Ngày 8/3/2022, Tổng thống Mỹ đã chính thức công bố lệnh cấm nhập khẩu dầu thô Nga vào Mỹ làm tình hình càng trở lên căng thẳng Giá dầu thô và các sản phẩm dầu liên tục tăng cao Ngày 8/3/2022 dầu thô Brent ở mức 128 USD/thùng mức này gần mức đạt đỉnh vào tháng 7/2008 và dầu sản phẩm Mops tại Singapore lần lượt là: Xăng 95: 145 USD/thùng, Gasoil 0.05: 158 USD/thùng

Bình quân giá thành phẩm xăng dầu thế giới giữa kỳ điều hành giá ngày 11/5/2022 và kỳ điều hành ngày 04/5/2022 là: 136,968 USD/thùng xăng RON92 dùng để pha chế xăng E5RON92 (tăng 10,484 USD/thùng); 141,098 USD/thùng xăng RON95 (tăng 10,761 USD/thùng); 147,690 USD/thùng dầu hỏa (tăng 11,316 USD/thùng); 150,136 USD/thùng dầu diesel (tăng 7,160 USD/thùng); 701,864 USD/tấn dầu mazut 180CST 3,5S (tăng 1,665 USD/tấn)

Đến giữa tháng 5 năm 2022, nguồn cung cho thị trường (nhất là khu vực Châu Âu) vẫn tiếp tục chịu ảnh hưởng từ việc cấm vận đối với các sản phẩm từ Nga, trong khi đó tồn kho dầu thô của Mỹ tiếp tục ở mức thấp

Các yếu tố trên đã đẩy giá các mặt hàng xăng tăng khá cao và các mặt hàng dầu giảm so với kỳ trước Bình quân giá thành phẩm xăng dầu thế giới giữa

kỳ điều hành giá ngày 23/5/2022 và kỳ điều hành ngày 11/5/2022 là: 141,369 USD/thùng xăng RON92 dùng để pha chế xăng E5RON92 (tăng 4,401 USD/thùng, tương đương tăng 3,21% so với kỳ trước); 146,201 USD/thùng xăng RON95 (tăng 5,103 USD/thùng, tương đương tăng 3,62% so với kỳ trước; 137,850 USD/thùng dầu hỏa (giảm 9,840 USD/thùng, tương đương giảm 6,66%

so với kỳ trước); 140,793 USD/thùng dầu diesel (giảm 9,343 USD/thùng, tương đương giảm 6,22% so với kỳ trước); 642,867 USD/tấn dầu mazut 180CST 3,5S (giảm 58,997 USD/tấn, tương đương giảm 8,41% so với kỳ trước)

- Việt Nam

Giai đoạn trước năm 2000

22

Giai đoạn này kéo dài trên 10 năm, với sự gia tăng của các đầu mối nhập khẩu từ một đầu mối duy nhất, tăng dần lên 5 và đến năm 1999, đã có 10 đầu mối tham gia nhập khẩu xăng dầu cho nhu cầu nội địa

Trong những năm từ 1989 đến 1992, khi không còn nguồn xăng dầu cung cấp theo Hiệp định với Liên xô (cũ), Nhà nước chuyển từ quy định "giá cứng" sang áp dụng giá chuẩn để phù hợp với việc hình thành nguồn xăng dầu nhập khẩu từ lượng ngoại tệ do doanh nghiệp đầu mối tự cân đối, mua của các doanh nghiệp xuất khẩu qua ngân hàng hoặc hình thức uỷ thác bao tiêu xăng dầu cho doanh nghiệp có ngoại tệ thu được từ xuất khẩu Vào giai đoạn này, nguồn ngoại

tệ từ dầu thô do Nhà nước bảo đảm chỉ chiếm dưới 40% tổng nhu cầu ngoại tệ nhập khẩu xăng dầu Doanh nghiệp đầu mối được quyền quyết định giá bán +/- 10% so với giá chuẩn để bảo đảm hoạt động kinh doanh

Từ năm 1993, để thống nhất quản lý giá bán, Nhà nước ban hành quy định giá tối đa; doanh nghiệp tự quyết định giá bán buôn và bán lẻ trong phạm vi giá tối đa Nhà nước xác định mức độ chịu đựng của nền kinh tế để xác định giá tối đa; việc điều chỉnh giá tối đa ở giai đoạn này chỉ diễn ra khi tất cả các công cụ điều tiết đã sử dụng hết

Công cụ thuế nhập khẩu được sử dụng như một van điều tiết để giữ mặt bằng giá tối đa, không tạo ra siêu lợi nhuận và doanh nghiệp cũng không phát sinh lỗ sau một chu kỳ kinh doanh

Phụ thu là một công cụ bổ sung cho thuế nhập khẩu khi mức thuế nhập khẩu đã được điều chỉnh tăng hết khung, được đưa vào Quỹ Bình ổn giá do Nhà nước quản lý

Lệ phí giao thông thu từ năm 1994 cũng được hình thành từ nguyên tắc tận thu cho ngân sách Nhà nước khi điều kiện cho phép, là khoản thu cố định và sau này đổi tên là phí xăng dầu

23

Đặc điểm lớn nhất của giai đoạn này là: nhờ quy định của Nhà nước về giá chuẩn, doanh nghiệp đầu mối được điều chỉnh giá bán xăng dầu nhập khẩu thuộc nguồn ngoại tệ tự huy động từ các doanh nghiệp xuất khẩu, đảm bảo quyền lợi cho họ thông qua tỷ giá phù hợp nên đã huy động được số ngoại tệ nhập khẩu gần 60% nhu cầu xăng dầu cho nền kinh tế sau khi không còn nguồn xăng dầu theo Hiệp định

Chính chủ trương không áp dụng cơ chế bù giá cho các đối tượng sử dụng xăng dầu thông qua doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu là điều kiện quyết định

để Việt Nam có thể tự cân đối được ngoại tệ nhập khẩu xăng dầu ngay cả khi nguồn ngoại tệ tập trung của Nhà nước từ dầu thô mới chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ hơn 50% so với tổng nhu cầu ngoại tệ nhập khẩu xăng dầu lúc đó

Giai đoạn này cũng là thời kỳ giá xăng dầu thế giới ở mức đáy (dầu thô chỉ

ở mức trên 10 usd/thùng), tương đối ổn định nên với cơ chế giá tối đa, Nhà nước

đã đạt được mục tiêu đề ra, cụ thể là

(1)/ Cân đối cung - cầu được đảm bảo vững chắc;

(2)/ Các hộ sản xuất và người tiêu dùng lẻ được hưởng mức giá tương đối

ổn định; biến động giá tuy chỉ theo xu hướng tăng song mức tăng đều, không gây khó khăn nhiều cho sản xuất và tiêu dùng khi chủ động hoạch định được ngân sách cho tiêu thụ xăng dầu hàng năm;

(3)/ Ngân sách Nhà nước tăng thu thông qua việc tận thu thuế nhập khẩu, phụ thu, phí xăng dầu;

(4)/ Doanh nghiệp có tích luỹ để đầu tư phát triển, định hình hệ thống cơ

sở vật chất, từ cầu cảng, kho đầu mối, kho trung chuyển, phương tiện vận tải đến mạng lưới bán lẻ

Mặc dù vậy, cơ chế quản lý - điều hành trong giai đoạn này cũng đã bộc lộ khá rõ những nhược điểm mà nổi bật là tương quan giá bán giữa các mặt hàng không hợp lý dẫn đến tiêu dùng lãng phí, nhà đầu tư không có đủ thông tin để

24

tính toán đúng hiệu quả đầu tư nên chỉ cần thay đổi cơ chế điều hành giá sẽ làm ảnh hưởng rất lớn sử dụng nhiên liệu, nhiều nhà sản xuất thậm chí đã phải thay đổi công nghệ do thay đổi nhiên liệu đốt (thay thế madut, dầu hoả bằng than, trấu, gas); gian lận thương mại xuất hiện do định giá thấp đối với mặt hàng chính sách (dầu hoả); Nhà nước giữ giá ổn định trong một thời gian quá dài thoát ly giá thế giới tạo sức ỳ và tâm lý phản ứng của người sử dụng về thay đổi giá mà không cần xét đến nguyên nhân và sự cần thiết phải điều chỉnh tăng giá

Ở cuối của giai đoạn này giá thế giới- nguồn-thị trường đã có dấu hiệu biến động mạnh, ở mức cao hơn; các cân đối cung cầu và ngân sách, chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế và lạm phát…đều có nguy cơ bị phá vỡ khi tình trạng đó kéo dài; trong khi chưa tìm được cơ chế điều hành thích hợp, vì mục tiêu ổn định để phát triển kinh tế xã hội, Nhà nước đã sử dụng biện pháp bình ổn giá, khởi đầu cho giai đoạn bù giá cho người tiêu dùng qua doanh nghiệp nhập khẩu trong gần

10 năm tiếp theo

Giai đoạn từ năm 2000 đến trước thời điểm Nhà nước công bố chấm dứt

bù giá, vận hành giá xăng dầu theo thị trường (tháng 9/2008)

Về cơ bản, nội dung và phương thức quản lý điều hành hoạt động kinh doanh xăng dầu vẫn chưa có sự thay đổi so với giai đoạn trước đó

Trong khi đó, từ đầu những năm 2000, biến động giá xăng dầu thế giới đã

có những thay đổi căn bản; mặt bằng giá mới hình thành và liên tiếp bị phá vỡ để xác lập mặt bằng mới trong các năm tiếp theo Do tiếp tục chính sách bù giá cho người tiêu dùng thông qua doanh nghiệp nhập khẩu khi cố gắng giữ mức giá nội địa ở mức thấp nên số tiền ngân sách bù giá ngày càng gia tăng, từ 1000 tỷ (năm 2000) lên đến 22 nghìn tỷ đồng năm 2008; loại trừ yếu tố trượt giá thì đây cũng

là một tốc độ tăng quá cao; chưa có đánh giá nào đề cập đến khía cạnh này song xét đơn thuần trên số liệu, nếu đầu tư hàng ngàn tỷ đồng này cho các dự án phát triển cơ sở hạ tầng kinh doanh xăng dầu, đã có thể tạo lập một hệ thống kinh

đã ban hành Quyết định số 187/2003/QĐ-TTg ngày 15/9/2003 về kinh doanh xăng dầu

Cho đến thời điểm này, sự đổi mới cơ chế quản lý, chủ yếu là quản lý giá theo Quyết định 187 vẫn được coi là mạnh mẽ nhất với các tư tưởng cơ bản bao gồm:

- Nhà nước xác định giá định hướng; doanh nghiệp đầu mối được điều chỉnh tăng giá bán trong phạm vi + 10% (đối với xăng) và + 5% (đối với các mặt hàng dầu)

- Hình thành 2 vùng giá bán; giá bán tại vùng xa cảng nhập khẩu, doanh nghiệp được phép cộng tới vào giá bán một phần chi phí vận tải nhưng tối đa không vượt quá 2% so với giá bán ở vùng gần cảng nhập khẩu

- Chỉ thay đổi giá định hướng khi các yếu tố cấu thành giá thay đổi lớn, Nhà nước không còn công cụ điều tiết, bảo đảm các lợi ích của người tiêu dùng - Nhà nước và doanh nghiệp

Tuy nhiên, vì những lý do khách quan, sự đột phá cơ chế điều hành giá trong QĐ 187 chưa được triển khai trên thực tế; cho đến hiện nay, Nhà nước tiếp tục điều hành và can thiệp trực tiếp vào giá bán xăng dầu, kể cả chiều tăng và giảm

Trong giai đoạn này, mặc dù chưa vận hành điều khoản về giá xong sự ra đời của QĐ 187 năm 2003 và NĐ 55 năm 2007 đã tạo ra một hệ thống phân phối rộng khắp với gần 10.000 cửa hàng xăng dầu trên cả nước, góp phần ổn định, lành mạnh hóa thị trường trước đây khá lộn xộn khi thiết lập quan hệ giữa người

26

nhập khẩu và các đại lý, tổng đại lý khi gắn trách nhiệm, quyền lợi của doanh nghiệp đầu mối với các đại lý, tổng đại lý cũng như giúp cơ quan quản lý chức năng, người tiêu dùng cùng tham gia vào quá trình giám sát hoạt động của các đại lý, tổng đại lý trong việc chấp hành quy định kinh doanh xăng dầu

Đánh giá chung cho giai đoạn này, có thể thấy quyết tâm rất cao để đổi mới cơ chế quản lý kinh doanh xăng dầu thể hiện qua 2 văn bản pháp quy là QĐ

187 và NĐ 55 song cho đến hiện nay, văn bản đã không đi vào thực tế kinh doanh (trừ hệ thống phân phối được thiết lập nhưng việc kiểm soát tính tuân thủ hầu như chưa thực hiện được) Yếu tố ổn định giá vẫn được đặt lên hàng đầu và chính nó đã làm cho các cơ quan quản lý Nhà nước lúng lúng khi phải điều hành đạt các mục tiêu dường như mâu thuẫn nhau ở cùng một thời điểm

Việc áp dụng một biện pháp duy nhất (biện pháp bù giá), làm cho giá nội địa thoát ly giá thế giới trong một chu kỳ quá dài với bối cảnh giá xăng dầu thế giới đã nhiều lần hình thành mặt bằng giá mới cao hơn; ngoài yếu tố cung cầu thì yếu tố địa chính trị cũng ảnh hưởng lớn đến biến động giá; biên độ dao động giá quá mạnh sau mỗi ngày… đã làm cân đối ngân sách bị phá vỡ, doanh nghiệp bị kiệt quệ nguồn lực cho phát triển; việc kìm giá và điều chỉnh sốc tác động tiêu cực đến nền kinh tế, chưa kể hiện tượng đầu cơ chờ tăng giá làm méo mó nhu cầu, chuyển khá nhiều nguồn lực cho đại lý; phần lớn người tiêu dùng không được thông tin đầy đủ về cơ chế điều hành và lợi ích mà Nhà nước đem lại cho nhân dân nên thường xuyên có phản ứng tiêu cực sau mỗi lần điều chỉnh giá (kể

cả tăng và giảm), từ đó chưa tạo được sự đồng thuận trong xã hội; thẩm lậu xăng dầu qua biên giới ngày càng phức tạp, khó kiểm soát; Nhà nước thất thu ngân sách kể cả lúc giá thấp hơn và cao hơn nước lân cận do thẩm lậu xăng dầu qua biên giới

Hệ quả rất xấu của cơ chế bù giá xăng dầu kéo dài (mà người tiêu dùng vẫn hiểu là bù lỗ cho doanh nghiệp đầu mối) là việc khó chấp nhận điều chỉnh

Giai đoạn từ cuối năm 2008 đến 2021

Trong giai đoạn này thị trường xăng dầu nổi cộm nhất vào giai đoạn dịch bệnh Covid 19 bắt đầu mở rộng nhanh chóng tại Việt Nam khi nhiều chỉ thị giãn cách được đề ra nhằm khắc phục và hạn chế sự lan rộng của dịch bệnh toàn cầu, thị trường xuất nhập khẩu hàng hóa cũng bị trì trệ hơn so với các năm trước khi nhà nước hạn chế mở cửa giao thương

Giá dầu Điêzen 0,05S-II Giá bình quân năm 2019 đồng/lít 20,092 16,344

Giá bình quân năm 2020 đồng/lít 15,389 12,167

Giá bình quân năm 2021 đồng/lít 20,730 15,680

Giá bình quân 3 tháng đầu năm 2021 đồng/lít 17,388 13,140

Giá bình quân 3 tháng đầu năm 2022 đồng/lít 24,958 19,448

Giá bình quân 2020 so với 2019 % 0,7659 0,7445

Giá bình quân 2021 so 2020 % 1,347 1,2887

Giá bình quân 3 tháng đầu 2020 so

2021 % 1,4354 1,48000 Nguồn: Tính toán dữ liệu của tập đoàn xăng dầu Việt Nam

Giai đoạn đầu năm 2022 trong bối cảnh khung hoảng xung đột Nga - Ukraine

Bước vào năm 2022, một năm đầy biến động trong thị trường xăng dầu thế giới bởi sự ảnh hưởng của nền kinh tế năng lượng từ cuộc xung đột Nga – Ukraine, Việt Nam đang thực sự có bước đi kinh tế khác biệt ít nhiều so với các năm trước Đặc biệt là trong ngành công nghiệp xăng dầu với sự thay đổi rõ rệt trên thị trường giá cả xăng dầu, một ngành công nghiệp thiết yếu phục vụ nhu cầu lớn trong cuộc sống của người dân, khi mà thị trường xe sử dụng nhiên liệu tái tạo vẫn chưa thực sự phát triển

Tính từ đầu tháng 2 năm 2022, Việt Nam đã chứng kiến nhiều cuộc chuyển biến bất ngờ bởi thị trường xăng dầu khi giá của mặt hàng này liên tục tăng cao và thay đổi nhiều lần cho đến hiện tại, mức giá xăng dầu liệu có giữ nguyên hay vẫn tiếp tục tăng đến trạng thái kỷ lục vẫn là một biến số mà người dân nói chung, người sử dụng và doanh nghiệp nói riêng đang hết sức băn khoăn