Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc một số gen thuộc hệ miễn dịch tôm sú (Penaeus Monodon).

Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc một số gen thuộc hệ miễn dịch tôm sú (Penaeus Monodon).

HOẨNGăTH ăTHUăY N

M TăS ăGENăTHU CăH ăMI NăD CHăTỌMăSÚă

(PENAEUS MONODON)

LU NăỄNăTI NăS ăSINHăH C

THÁI NGUYÊN - 2012

L IăCAMă OAN

Tôi xin cam đoan tât ca các k t qu nghiên c u trong lu n án là trung th c và

ch a t ng đ c công b trong b t k công trình nào khác Nêu sai tôi xin chiu trach nhiêm hoan toan

Thái Nguyên, ngày … tháng … n m 2012

Tácăgi ălu n án

HoƠngăTh ăThuăY n

M CăL C

L I C M N i

L IăCAMă OAN ii

M C L C iii

DANH M C CÁC KÝ HI U VÀ CÁC CH VI T T T vi

DANH M C CÁC B NG viii

DANH M C CÁC HÌNH ix

M U 1

1 t v n đ 1

2 M c tiêu nghiên c u 2

3 N i dung nghiên c u 2

Ch ng 1 T NG QUAN TÀI LI U 3

1.1 Tôm sú và các b nh th ng g p tôm sú 3

1.1.1 Gi i thi u v tôm sú 3

1.1.2 Tình hình nuôi va dich bênh tôm sú Viêt Nam 5

1.1.3 Các b nh th ng g p tôm sú 7

1.1.4 Ph ng phap phòng và tr b nh tôm sú 12

1.2 H mi n d ch tôm sú 14

1.2.1 áp ng mi n d ch t bào 15

1.2.2 áp ng mi n d ch d ch th 21

1.3 Nghiên c u gen va tiêm n ng ng dung trong phong tri bênh cho tôm su 23

1.3.1 Tình hình nghiên c u genome tôm sú trên th gi i 23

1.3.2 Nghiên c u gen liên quan đên kha n ng miên dich tôm su 24

1.3.3 Tiêm n ng ng dung cua gen liên quan đên miên dich trong phong tr b nh tôm su 28

Ch ng 2 V T LI U VÀ PH NG PHÁP 32

2.1 V t li u 32

2.1.1 Thu th p m u 32

2.1.2 Hóa ch t 32

2.1.3 Thi t b 34

2.1.4 Các vi sinh v t đ c s d ng trong nghiên c u 34

2.2 Ph ng pháp nghiên c u 35

2.2.1 Tách chi t RNA t ng s 36

2.2.2 Tinh s ch mRNA 37

2.2.3 T ng h p cDNA 38

2.2.4 Thi t k m i phân l p m t s gen (cDNA) l a ch n 41

2.2.5 Khu ch đ i gen b ng ph n ng PCR 48

2.2.6 Tinh s ch s n ph m PCR 49

2.2.7 T o dòng phân t s n ph m PCR 49

2.2.8 Xác đ nh trình t gen (cDNA) 50

2.2.9 Bi u hi n gen ALFPm3 50

2.2.10 Phân tích d li u trình t và x lý s li u 55

2.3 a đi m nghiên c u 55

Ch ng 3 K T QU VÀ TH O LU N 56

3.1 Rab7 - protein liên quan đên c chê xâm nhiêm cua virus 56

3.1.1 T o dòng gen Rab7 t m u tôm sú Vi t Nam 56

3.1.2 Xác đ nh và phân tích trình t gen Rab7 58

3.2 Syntenin - protein liên quan đ n con đ ng dân truyên tin hiêu 61

3.2.1 Phân lâp đo n 5‟-syntenin t m u tôm sú Vi t Nam 62

3.2.2 T o dòng gen syntenin hoàn ch nh t m u tôm sú Vi t Nam 64

3.2.3 Xác đ nh và phân tích trình t gen syntenin 65

3.3 Hemocyanin - protein có ho t tính phenoloxidase 68

3.3.1 Phân l p đo n 5‟-hemocyanin t m u tôm sú Vi t Nam 69

3.3.2 T o dòng gen hemocyanin hoàn ch nh t m u tôm sú Vi t Nam 72

3.3.3 Phân tích trình t gen hemoccyanin 74

3.4 Ran - protein điêu khiên th c bao 76

3.4.1 T o dòng m t ph n đo n gen Ran t m u tôm sú Vi t Nam 77

3.4.2 Phân l p đo n gen 3‟ và 5‟-Ran 78

3.4.3 T o dòng gen Ran hoàn ch nh t m u tôm sú Vi t Nam 82

3.4.4 Xác đ nh và phân tích trình t gen Ran 83

3.5 Caspase - protein tham gia vao c chê apoptosis 84

3.5.1 T o dòng gen caspase t m u tôm sú Vi t Nam 85

3.5.2 Xác đ nh và phân tích trình t gen caspase 86

3.6 H th ng các protein kháng khu n, kháng n m và kháng virus 90

3.6.1 Protein khang virus PmAV 90

3.6.2 Peptide khang khuân t ng t crustin (crustin - like antimicrobial peptide) 94

3.6.3 Yêu tô khang khuân (ALF - antiliposaccharide factor) 99

3.7 Biêu hiên yêu tô khang khuân tái t h p (rALFPm3) 105

3.7.1 T o c u trúc vector bi u hi n gen 105

3.7.2 Xác đ nh c u trúc gen ALFPm3 đ c chuy n vào genome n m men 108

3.7.3 Xác đ nh đo n peptide ALFPm3 đ c bi u hi n 109

3.7.4 Phân tích ho t tính c a rALFPm3 111

K T LU N VÀ KI N NGH 113

1 K t lu n 113

2 Ki n ngh 114

CỄCăCỌNGăTRỊNHă ẩăCỌNGăB LIểNăQUANă N LU N ÁN 115

TÀI LI U THAM KH O

PH L C

DANHăM CăCỄCăKụăHI UăVẨăCỄCăCH ăVI TăT T

khu ch đ i

Amplified fragment length polymorphism

ALFPm ALF d ng 1 tôm sú Anti-lipopolisaccharide factor Penaeus

monodon isorform 1 ALFPm3 ALF d ng 3 tôm sú Anti-lipopolisaccharide factor Penaeus

monodon isorform 3

apoptosis T bào ch t theo ch ng trình Programmed cell death

B.megaterium Bacillus megaterium Bacillus megaterium

E aerogenes Vi khu n Enterobacter aerogenes Enterobacter aerogenes

E coli Vi khu n Escherichia coli Escherichia coli

EDTA Axit ethylenediaminetetraacetic Ethylenediaminetetraacetic acid

kb Kb Kilo base

PmAV Gen khang virus tôm su Penaeus monodon antivrus

P pastoris N m men Pichia pastoris Pichia pastoris

3‟RACE Khu ch đ i nhanh đ u 3‟ cDNA Rapid amplification of cDNA 3' ends

5‟RACE Khu ch đ i nhanh đ u 5‟ cDNA Rapid amplification of cDNA 5' ends rALFPm3 ALF tái t h p tôm sú d ng 3 t

tôm sú

Recombinant anti-lipopolisaccharide factor Penaeus monodon 3

RT-PCR PCR b ng enzyme phiên mã ng c Reverse transcriptase-PCR

WSSV Virus gây b nh đ m tr ng White spot syndrome virus

DANHăM CăCỄCăB NG

B ng 1.1 Thông kê cac gen liên quan đên hê miên dich tôm 26

B ng 2.1 Các thi t b s d ng trong nghiên c u 34

B ng 2.2 Trình t các m i s d ng trong nghiên c u 47

DANHăM CăCỄCăHỊNH

Hình 1.1 Hình nh tôm sú 3

Hình 1.2 Tôm sú nhi m WSSV 10

Hình 1.3 Tôm sú nhi m YHV 12

Hình 1.4 Tê bao mau tôm su 17

Hình 1.5 H th ng ho t hóa proPO và t ng h p melanin 19

Hình 1.6 C ch đông máu tôm 21

Hình 2.1 S đ phân l p gen 35

Hình 2.2 S đ thi t k m i t gen đã bi t trình t 42

Hình 2.3 S đ thi t k m i t gen đã bi t m t ph n trình t đ u 3‟ (Invitrogen) 42

Hình 2.4 S đ thi t k m i t gen đã bi t m t ph n trình t đ u 3‟ (Clontech) 43

Hình 2.5 S đ thi t k m i khi bi t m t ph n trình t đ u 5‟ c a gen 43

Hình 2.6 S đ thi t k m i phân l p gen syntenin 44

Hình 2.7 S đ thi t k m i phân l p gen hemocyanin 44

Hình 2.8 S đ thi t k m i phân l p gen Ran 45

Hình 2.9 S đ thi t k m i đ phân l p gen hoàn toàn m i tôm sú 46

Hình 2.10 S đ thi t m i khu ch đ i đo n gen mã hóa peptide ALFPm3 tr ng thành 46

Hình 2.11 S đ bi u hi n ALFPm3 51

Hình 3.1 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen Rab7 57

Hình 3.2 Trình t gen và amino acid suy di n c a Rab7 58

Hình 3.3 So sánh trình t nucleotide gen Rab7 c a tôm sú Vi t Nam v i trình t đã công b 59

Hình 3.4 Mô ph ng c u trúc b c hai và phân tích các motif ch c n ng c a protein Rab7 60

Hình 3.5 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng đo n 5‟-syntenin 62

Hình 3.6 Trình t nucleotide và amino acid suy di n c a đo n 5‟-syntenin 63

Hình 3.7 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen syntenin 64

Hình 3.8 Trình t gen và amino acid suy di n c a syntenin 66

Hình 3.9 So sánh trình t amino acid c a protein syntenin gi a các loài khác nhau 67

Hình 3.10 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng đo n 5‟-hemocyanin 70

Hình 3.11 Trình t nucleotide và amino acid suy di n c a đo n 5‟-hemocyanin 71

Hình 3.12 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen hemocyanin 72

Hình 3.13 Trình t gen và amino acid suy di n c a hemocyanin 73

Hình 3.14 So sánh trình t amino acid c a protein hemocyanin gi a các loài 75

Hình 3.15 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng m t ph n đo n gen Ran 77

Hình 3.16 Trình t nucleotide và amino acid đo n gen Ran 78

Hình 3.17 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng đo n gen 3‟-Ran 79

Hình 3.18 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng đo n gen 5‟-Ran 80

Hình 3.19 Trình t nucleotide và amino acid suy di n c a gen Ran 81

Hình 3.20 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen Ran 82

Hình 3.21 So sánh trình t amino acid c a protein Ran gi a các loài khác nhau 83

Hình 3.22 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen caspase 86

Hình 3.23 Trình t nucleotide và amino acid c a caspase 87

Hình 3.24 So sánh trình t nucleotide c a gen caspase c a tôm sú Vi t Nam v i trình t đã công b 88

Hình 3.25 So sánh trình t amino acid suy di n c a protein caspase tôm sú v i các loài tôm khác nhau 90

Hình 3.26 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen PmAV 92

Hình 3.27 Trình t gen và amino acid suy di n c a protein PmAV 93

Hình 3.28 So sánh trình t amino acid c a protein PmAV 94

Hình 3.29 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen mã hóa peptide khang khuân t ng t crustin 96

Hình 3.30 Trình t gen và amino acid suy di n c a gen mã hóa peptide kháng khu n t ng t crustin 96

Hình 3.31 So sánh trình t amino acid c a peptide khang khuân t ng t

crustin tôm 98

Hình 3.32 K t qu đi n di s n ph m khu ch đ i và tách dòng gen ALF 100

Hình 3.33 Trình t nucleotide và amino acid suy di n c a ALFPm 101

Hình 3.34 Trình t nucleotide và amino acid suy di n c a ALFPm3 102

Hình 3.35 So sánh trình t nucleotide c a gen ALFPm tôm sú Vi t Nam v i trình t đã công b 102

Hình 3.36 So sánh trình t nucleotide c a gen ALFPm3 tôm sú Vi t Nam v i trình t đã công b 103

Hình 3.37 So sánh amino acid suy di n ALF nhóm I 104

Hình 3.38 Mô hình c u trúc bi u hi n cDNA c a ALFPm3 106

Hình 3.39 Hình nh đi n di t o c u trúc bi u hi n gen ALFPm3 107

Hình 3.40 Xác đ nh gen ALFPm3 trong genome n m men các dòng n m men 108

Hình 3.41 OD600nm t bào n m men P pastoris bi n đ i qua các ngày c m ng bi u hi n 109

Hình 3.42 Hình nh đi n di phân đo n protein d ch nuôi các dòng n m men tái t h p sau 1 ngày c m ng bi u hi n 110

Hình 3.43 Hình nh đi n di phân đo n protein d ch nuôi các dòng n m men tái t h p sau 2 ngày c m ng bi u hi n 110

Hình 3.44 Ho t tính c a rALFPm3 đ i v i ch ng B megaterium 111

Hình 3.45 Ho t tính c a rALFPm3 đ i v i ch ng E aerogenes 112

M ă U

1 tăv năđ

Tôm sú là đ ng v t th y s n dùng làm th c ph m mang l i l i nhu n l n nh

xu t kh u t i nhi u n c trên th gi i, trong đó có Vi t Nam Nh ng n m đ u th p niên 90 c a th k XX, cùng v i s phát tri n c a ngh nuôi tôm công nghi p, “d ch

b nh” tôm c ng b t đ u xu t hi n và lan r ng kh p th gi i Tác nhân gây b nh chính ph i k đ n là vi khu n và virus Hi n nay, các nghiên c u cho th y vi c gi m sút s n l ng tôm nuôi liên quan đ n b nh vi khu n th ng do các vi khu n thu c chi Vibrio spp Trong đó, loài gây b nh ph bi n nh t là vi khu n phát sáng

V harvey Các tác nhân gây b nh do virus bao g m virus gây b nh đ u vàng

(Yellow head virus - YHV), virus gây b nh đ m tr ng (White spot syndrome virus - WSSV)… đ c xem là các tác nhân gây b nh nghiêm tr ng nh t và làm thi t h i đáng k đ n ngh nuôi tôm

Cho đ n nay, nh ng hi u bi t c b n v s đi u khi n sinh tr ng, sinh s n và

đ c bi t là h th ng mi n d ch tôm sú còn r t h n ch do thi u nh ng thông tin v genome và s bi u hi n gen c a chúng Kích th c genome tôm sú là r t l n (kho ng trên 2 t c p base = 2/3 b gen ng i), nên vi c gi i mã toàn b genome tôm sú đòi

h i nhi u th i gian và chi phí l n, c tính hàng ch c tri u đô la Vì v y, m t trong

nh ng h ng nghiên c u đ c l a chon là l p b n đ di truy n liên k t genome tôm

sú, l p b n đ di truy n t DNA v tinh, phân tích trình t đ y đ genome ty th (mtDNA), l p b n đ gen tôm sú b ng gi i mã EST/cDNA, nghiên c u và phân tích các đo n trình t gen bi u hi n (Express sequence tag - EST), l a ch n các ch th phân t ph c v công tác ch n gi ng, nghiên c u c u trúc và ch c n ng c a các gen

liên quan

Tôm sú không có h th ng đáp ng mi n d ch thích ng th c s (adaptive

immune system), thay vào đó chúng phát tri n h th ng b o v c th khác đ c g i

là mi n d ch t nhiên (innate immunity) Nh ng nghiên c u v ph n ng t bào và

d ch th tôm khi b nhi m vi khu n, virus đã đ c các nhà khoa h c r t quan tâm,

đ c bi t là xác đ nh và phân tích đ c đi m c a các gen tham gia vào quá trình đáp

ng mi n d ch Vi c phát tri n và ng d ng r ng rãi Công ngh sinh h c trong l nh

v c th y s n đa đóng vai trò quan tr ng trong gi i thích các quá trình phát sinh

m m b nh, phát tri n các ph ng th c ch n đoán và phòng ng a, nh m duy trì s

n đ nh c a ngh nuôi tôm, ki m soát h u qu d ch b nh, h n ch thi t h i do d ch

b nh tôm nuôi Hi n nay, đ x lỦ tác nhân gây b nh là vi khu n, thu c kháng sinh và hóa ch t là ph ng pháp chính đ c s d ng Tuy nhiên, h n ch c a

ph ng pháp này là chi phí mua thu c l n, t n d kháng sinh có th đe d a đ n s c

kh e c ng đ ng, nh h ng đ n môi tr ng, đ ng th i xu t hi n các m m b nh kháng thu c và chúng có th lây nhi m cho con ng i M t khác, đ i v i các d ch

b nh do virus khi đã x y ra thì ch a có bi n pháp nào tr b nh n nay, nh ng đáp

ng mi n d ch c a tôm đ i v i ngu n b nh virus v n ch a đ c sáng t Do đó,

vi c nghiên c u c ch mi n d ch c a tôm m c đ phân t là c n thi t đ đ a ra

các gi i pháp đúng đ n trong phòng tr b nh cho tôm

Trong nh ng n m g n đây, Vi t Nam đã b c đ u có các nghiên c u nh m nâng cao ch t l ng gi ng và ki m soát d ch b nh tôm Các nghiên c u t p trung phát hi n b nh tôm và đ a ra gi i pháp phòng b nh cho tôm Ngoài ra, m t vài c u trúc protein tái t h p c a WSSV đã đ c t o ra trong phong thi nghiêm nh m m c đích nghiên c u phòng tr b nh cho tôm Tuy nhiên, các công trình nghiên c u v các gen liên quan đ n h mi n d ch tôm sú còn ít đ c bi t đ n Do đó, đ góp ph n làm sáng t c ch phân t đáp ng mi n d ch và t o nguyên li u cho nghiên c u phòng

tr b nh tôm sú, chúng tôi ti n hành th c hi n đ tài: “Nghiên c u đ c đi m c u

trúc m t s gen thu c h mi n d ch tôm sú (Penaeus monodon)”

2 M cătiêuănghiênăc u

- Phân l p và xác đ nh đ c trình t m t s gen l a ch n liên quan đ n h

mi n d ch tôm sú, t o v t li u nghiên c u góp ph n làm sáng t c ch đáp ng

mi n d ch và gi i pháp trong phòng tr b nh cho tôm sú;

- B c đ u nghiên c u t o peptide kháng khu n rALFPm3

3 N iădungănghiênăc u

- Phân l p m t s gen l a ch n liên quan đ n h mi n d ch tôm sú đ c ti n hành theo 3 h ng: các gen đã có thông tin trình t đ c công b ; các gen ch có

m t ph n thông tin trình t ; gen ch a có thông tin v trình t

- Thi t k vector mang gen mã hóa peptide kháng khu n, bi u hi n trong

n m men và b c đ u phân tích ho t tính c a peptide tái t h p

Ch ng 1.ăT NGăQUANăTẨIăLI U

1.1 TỌMăSÚăVẨăCỄCăB NHăTH NGăG Pă ăTỌMăSÚ

1.1.1.ăGi iăthi uăv ătômăsú

Tôm sú có tên khoa h c là Penaeus monodon do Fabricius mô t và đ t tên

n m 1798 Ngoài ra, loài tôm này còn đ c g i v i tên đ a ph ng là tôm rong [11] Tôm sú là m t trong s các loài tôm nuôi quan tr ng thu c h Penaeidae và đ c phân lo i nh sau [38]

H : Penaeidae

Chi: Penaeus Loài: monodon

C th tôm sú có màu xanh đ m, có nh ng vân s c t tr ng đen các đ t

b ng Ph n còn l i c a thân bi n đ i t màu nâu sang màu xanh ho c đ (Hình 1.1)

Trong các loài tôm nuôi, tôm sú là loài có kích th c l n (có th lên đ n 330 mm

ho c l n h n v chi u dài c th ) và là loài tôm th ng m i quan tr ng [209]

Hình 1.1 Hình nh tôm sú [14]

Tôm sú có ngu n g c t n D ng, phía Tây Nam Thái Bình D ng và

đ c nuôi ch y u các n c châu Á [174] Loài tôm này s ng n i ch t đáy bùn

pha cát v i đ sâu t ven b đ n 40m n c và đ m n t 5 - 34 0/00 Tôm sú có kh

n ng sinh tr ng nhanh, trong 3 - 4 tháng có th đ t c trung bình 40 - 50 g Tôm sú

tr ng thành t i đa đ i v i con cái có chi u dài t 220 - 250 mm, tr ng l ng đ t t

100 - 300 g, con đ c dài t 160 - 200 mm, tr ng l ng đ t t 80 - 200 g Tôm sú có tính n t p, th c n a thích là th t các loài nhuy n th , giun nhi u t và giáp xác

V m t phân b , n c ta tôm sú phân b t B c vào Nam, t ven b đ n vùng có

đ sâu 40 m, vùng phân b chính là vùng bi n các t nh Trung b [11]

Tôm sú là loài giáp xác có v kitin bao b c bên ngoài c th nên s phát tri n c a chúng mang tính gián đo n và đ c tr ng b i s gia t ng đ t ng t v kích

th c và kh i l ng Sau m i l n l t xác, c th tôm sú t ng nhanh v kích th c Quá trình này tùy thu c vào môi tr ng n c, đi u ki n dinh d ng và giai đo n phát tri n c a cá th Tôm sú thu c loài d hình phái tính, con cái có kích th c l n

h n con đ c cùng đ tu i Có th phân bi t con đ c và cái thông qua hình d ng c quan sinh d c bên ngoài Tu i thành th c sinh d c c a tôm đ c và tôm cái trong t nhiên là t tháng th tám tr đi [11]

Trong t nhiên, tôm sú s ng trong môi tr ng n c m n, sinh tr ng t i mùa sinh s n chúng ti n vào g n b đ tr ng Tôm cái đ tr ng nhi u hay ít là ph thu c vào ch t l ng c a bu ng tr ng và tr ng l ng c a c th Sau khi tr ng

đ c đ 14 - 15 gi , nhi t đ 27 - 280C s n thành u trùng u trùng theo các làn sóng bi n d t vào các vùng n c l Trong môi tr ng này, u trùng (larvae)

ti n sang th i k h u u trùng (postlarvae) r i tôm giông (juvenile) và b i ra bi n,

ti p t c chu trình sinh tr ng, phát tri n và sinh s n c a chúng m i giai đo n trong chu k sinh tr ng, tôm phân b nh ng th y v c khác nhau nh vùng c a sông, vùng bi n ven b hay vùng bi n kh i và có tính s ng trôi n i hay s ng đáy

[11], [145], [174]

Th t tôm sú là m t lo i th c ph m th y s n r t có l i cho s c kh e con ng i

và đ c a thích trên th gi i c ng nh Vi t Nam Th c ph m t tôm r t t t cho

s c kh e do ch a các protein n ng l ng th p, ít ch t béo, có hàm l ng selenium,

amino acid cao, ngoài ra còn là ngu n cung c p các vitamin cho con ng i Nhi u vitamin tôm r t c n thi t cho làn da kh e m nh, x ng và r ng nh B6, E, A, D

và B12 Hàm l ng vitamin B12, axit béo omega-3 cao tôm r t có l i cho tim

m ch, ng n ch n s t c ngh n m ch máu và b o v ch ng l i b nh Alzheimer Các nghiên c u tr c đây cho r ng: th c ph m t tôm có ch a cholesterol do đó nh

h ng đ n tim m ch Tuy nhiên, khi so sánh v i các th c ph m khác nh tr ng thì tôm có hàm l ng cholesterol th p h n Do đó, n tôm có th ch ng l i b nh r i

lo n nh p tim và huy t áp cao Hàm l ng các mu i khoáng cao, đ c bi t là

selenium tôm có vai trò c m ng t ng h p và s a ch a DNA, lo i b các t bào

b t th ng, c ch s sinh s n t bào ung th và gây nên s ch t theo ch ng trình

(apoptosis) c a t bào Ngoài ra, selenium còn tham gia vào các v trí ho t đ ng c a nhi u protein quan tr ng, bao g m c các enzyme ch ng oxy hóa [143], [231]

Tôm sú là loài đ ng v t th y s n đ c khai thác t nhiên c ng nh nuôi, mang l i l i nhu n r t l n nh xu t kh u t i nhi u n c trên th gi i, trong đó có các n c châu Á nh Thái Lan, Vi t Nam, Hàn Qu c, ài Loan, Malaysia, Indonesia, n .[174] Ngh nuôi tôm sú có u th r t l n đ i v i các n c này

vì đây là ngu n tài nguyên b n đ a có th nuôi và khai thác lâu dài, có đóng góp h t

s c quan tr ng vào v n đ an toàn l ng th c, xoá đói gi m nghèo và phát tri n kinh t xã h i c a m i n c Theo Hi p h i Ch bi n và Xu t kh u th y s n Vi t Nam (VASEP), n m 2010, di n tích nuôi tôm sú c n c đ t 613.718 ha, giá tr

xu t kh u tôm sú đ t 1,45 t USD [16]

1.1.2 Tình hình nuôiăvaădichăbênhătôm sú ăVi tăNam

N c ta có di n tích m t n c ng t, l và bi n khá l n, bao g m các sông,

su i, ao h và g n 3200 km b bi n v i thành ph n gi ng loài th y s n phong phú

là ti m n ng to l n đ phát tri n nuôi tr ng th y s n Tôm sú là đ i t ng nuôi ph

bi n các vùng n c l , m n trên toàn qu c Ngh nuôi tôm n c ta là m t th

m nh c a thu s n, Vi t Nam đã tr thành m t trong 5 qu c gia xu t kh u tôm l n

nh t th gi i Tôm sú Vi t Nam đã đ c xu t kh u sang h n 80 n c và vùng lãnh

th [201] Duy trì s n đ nh c a ngh nuôi tôm ph thu c r t nhi u vào ngu n tôm

kh e m nh và s ki m soát d ch b nh hi u qu M t trong nh ng v n đ mà ngh nuôi tôm sú Vi t Nam c ng nh các n c khác trên th gi i đang ph i đ i m t là ngu n tôm sú b m Cho đ n nay, nhi u nghiên c u đã đ c ti n hành nh ng gia hóa tôm sú v n còn nhi u khó kh n, ngu n tôm sú b m đa đ c gia hoa thanh

công, tuy nhiên tôm bô me gia hoa câp cho cac trai san xuât tôm giông ch a đ c nhiêu Hàng n m, c tính có kho ng h n 10 t con tôm sú gi ng giai đo n PL15

(postlarva 15 - tôm gi ng 15 ngày tu i) đ c s n xu t t hàng nghìn tr i s n xu t tôm gi ng [3] S d ng ngu n tôm b m còn mang tính th đ ng, t nhiên, c ng

v i nh ng y u t khác do chính đi u ki n s n xu t kinh doanh t i các tr i s n xu t tôm gi ng chi ph i th ng d n đ n ch t l ng tôm sú gi ng không đ c đ m b o,

có d u hi u suy gi m sinh tr ng, mang m m b nh và ti m n nhi u r i ro l n cho

ng i nuôi tôm

Theo th ng kê c a B Thu S n (1995), t n m 1993 - 1995 d ch b nh tôm

sú đã làm thi t h i hàng tr m t đ ng Trong n m 1994, t ng di n tích nuôi tôm sú

có d ch b nh là 84.558 ha v i s n l ng thi t h i c tính là 5.225 t n, tr giá

kho ng 294 t đ ng n nay, d ch b nh v n t n t i và lây lan ngày càng r ng gây

t n th t nghiêm tr ng ng b ng sông C u Long b thi t h i l n nh t do t p trung

kho ng 87% di n tích nuôi tôm sú c a c n c Hi n t ng tôm ch t hàng lo t

các t nh ven bi n phía Nam t n m 1993 - 1994 đ c xác đ nh tôm sú có các lo i

b nh chính là b nh đ m tr ng và b nh đ u vàng… [8], [10], [11]

N c ta đã b c đ u chú Ủ đ n các nghiên c u nh m nâng cao ch t l ng

gi ng và ki m soát d ch b nh Các nghiên c u b c đ u t p trung nghiên c u đa

d ng genome tôm sú [9], phát hi n b nh tôm sú [3], [4], [13], đ a ra gi i pháp phòng b nh cho tôm sú [2], nghiên c u m t vài protein c u trúc tái t h p c a WSSV trong phòng thí nghi m nh m m c đích phòng tr b nh cho tôm sú [1], [12],

[15] ây là nh ng h ng nghiên c u phù h p và có tri n v ng, đ t c s khoa h c,

k thu t cho phép th c hi n các nghiên c u nâng cao ch t l ng c a gi ng th y s n

có giá tr kinh t cao này

1.1.3 Các b nhăth ngăg pă ătômăsú

1.1.3.1 B nh do vi khu n

Các vi khu n liên quan đ n b nh tôm có th là ngu n b nh tr c ti p ho c gây b nh c h i B nh truy n nhi m do vi khu n tôm có th gây ch t, t n th ng

kitin, ho i t , s đ i màu c a mang, t ng tr ng ch m, l p bi u bì l ng l o, ru t

tr ng, tr ng thái hôn mê và h p th th c n gi m… Các vi khu n gây b nh ch y u

tôm nuôi là Vibrio, vi khu n d ng s i, vi khu n màng nhày, vi khu n phân h y

chitin và vi khu n kỦ sinh [103]

Các loài vi khu n thu c chi Vibrio spp là ngu n gây b nh chính tôm, chúng phân b r ng rãi trong môi tr ng n c ng t, n c l và bi n H n 20 loài thu c chi này đã đ c bi t đ n, m t s trong chúng là ngu n b nh ng i (V cholerae, V

parahaemolyticus và V vulnificus) trong khi m t s loài là ngu n b nh c a các đ ng

v t n c bao g m tôm (V harveyi, V spendidus, V penaecida, V anguillarum, V

parahaemolyticus, V vulnificus) Ph n l n các loài trong chi Vibrio spp đ c cho là ngu n b nh c h i, m t s trong chúng có th là ngu n b nh chính nh V harveyi V

harvey là vi khu n phát sáng đ c tìm th y trên b m t c th và ru t c a các sinh v t

s ng n c bi n, n c l và c ng tìm th y trong các ao nuôi tôm và đáy ao [95],

[189] Tác nhân gây b nh ho i t gan t y là do Proteobacterium alpha Các vi khu n

s i nh Leucothrix mucor, Thiothrix sp, Flexibacter sp, Flavobacterium, Cytophaga

sp có th gây b nh cho tôm giai đo n u trùng D u hi u c a b nh là màu mang thay đ i, tiêu th th c n thâp, sinh tr ng kém và t l ch t cao B nh này xu t hi n khi ch t l ng n c kém và m t đ nhi m cao có th d n đ n s ho i t mô mang

Các vi khu n gây b nh phân h y v kitin bao g m: Benekea, Pseudomonas,

Aeromonas, chi vi khuân xo n và vi khu n kỦ sinh [103]

1.1.3.2 B nh do n m và ký sinh trùng

n nay đã có kho ng 50 loài n m đ c phân lâp t môi tr ng n c l và

n c bi n, m t s chúng là ngu n gây b nh c h i cho tôm H u nh t t c các giai

đo n u trùng tôm b nhi m n m và tác nhân ph bi n là Lagenidium callinectes và

Sero spp Giai đo n protozoae và mysis th ng b nhi m v i các tri u tr ng b nh

nh hôn mê và gây ch t do bào t n m và h s i nhi m vào các mô nh ph n ph

và mang B nh n m u trùng ph bi n n i m gi ng tôm Gopalan và đtg (1980) cho r ng, Lagenidium marina và Siro para là tác nhân nhi m tôm sú [76], chúng gây ch t u trùng tôm sú giai đo n nauplii, zoea và mysis [163] B nh mang đen và Fusariosis gây ra b i Fusarium spp có th gây nh h ng t t c các giai đo n phát tri n c a tôm penaeid Fusarium spp (F solani, F moniliformae) là

các ngu n b nh c h i có th d n đ n t l ch t cao (90%) B nh đ c cho là do các

ao nuôi có ch t l ng n c kém S i n m đ c phát hi n mô đ ng v t b nhi m

Agenophrys và Ephelota có th là các kỦ sinh trùng tác đ ng t bên ngoài Các kỦ sinh trùng nh Paranophrys spp và Parauronema sp có th gây ch t cho tôm giai

đo n u trùng và u niên Các kỦ sinh trùng này đi vào c th tôm qua v t th ng

và xâm nhi m vào máu, mang làm t ng t l ch t, đ c bi t trong tr ng h p có s xâm nhi m k t h p v i các kỦ sinh trùng khác nh Leptonmonas spp Tôm b nhi m các kỦ sinh trùng này có th ch n đoán b ng ki m tra đ đ c c a máu, máu không đông, l ng t bào máu gi m và s l ng kỦ sinh trùng t ng r t l n Các đ ng v t nguyên sinh kí sinh bên trong tôm th ng t n t i d i d ng nhóm, chúng có 2 lo i

v t ch là đ ng v t thân m m (giun đ t) và giáp xác Các nhóm đ ng v t nguyên sinh đ c phát hi n tôm bao g m: Nematopsis litopenaeus, Paraphioidina

scolecoide, Caphalobolus litopenaeus, Caphalobolus petiti và Caphalobolus stenai

Các bào t tr ng thành và giao t đ c tìm th y thành ru t và các khoang c a c

th Các b nh do kỦ sinh trùng gây gi m h p th th c n nh ng d ng nh ít nh

h ng đ n nuôi tr ng th y s n M t s kỦ sinh trùng khác nh Agmasoma spp,

Microsporidium spp có th xâm nhi m vào c , tim, tuy n sinh d c, mang và gan

t y Tôm b nhi m d n đ n các mô b m đ c và u n cong c th nh ng không gây

ch t tôm, tôm b b nh nh h ng đ n ch t l ng s n ph m Có th ch n đoán b nh này nh quan sát các bào t mô c b nhi m [103]

1.1.3.3 B nh do virus

Virus là ngu n b nh ph bi n nh t bi n, chúng hi n di n đ n 10 t trong 1 lít n c bi n và m t s trong chúng có th nhi m vào nhi u sinh v t [74] n nay, các nhà khoa h c đã phát hi n h n 20 lo i virus nhi m tôm [126] Trong s các virus này, virus đ c nghiên c u nhi u nh t tôm nuôi là WSSV, YHV và TSV, chúng đ c cho là các virus gây b nh nghiêm tr ng nh t tôm [59] Tuy nhiên, có

r t ít hi u bi t v các virus này giáp xác hoang dã [34] Trong đo, tôm su n hi m

WSSV và YHV gây nên b nh nghiêm tr ng cho tôm nuôi, k t qu d n đ n s thi t

h i l n v kinh t

B nh đ m tr ng gây ra b i virus gây h i ch ng đ m tr ng (White spot

syndrome virus - WSSV) đ c phát hi n l n đ u tiên ài Loan n m 1992, ti p

đ n là Trung Qu c, Nh t B n, Hàn Qu c vào n m 1993 Do nuôi tôm thâm canh, môi tr ng nuôi tôm không an toàn và s th ng m i s n ph m đông l nh trên toàn

th gi i, WSSV nhanh chóng lan ra các vùng nuôi tôm khu v c châu Á, châu Âu

và c châu M [64], [117] Trong s các virus gây b nh tôm sú, WSSV gây thi t

h i l n nh t và là m t v n đ l n mà ngành th y s n ph i đ i m t cho đ n hi n nay

[174] tôm nuôi, nhi m WSSV có th d n đ n t l ch t lên đ n 100% trong vòng

3-10 ngày [97] Ngoài h tôm penaeid, WSSV lây nhi m m t lo t các đ ng v t giáp

xác khác nh cá, tôm hùm, cua và th m chí đ c phát hi n c côn trùng [64] Tuy

nhiên, s lây nhi m th ng không gây ch t cho các loài này và do đó chúng là đ ng

v t mang virus [124], [123], [221]

Hìnhă1.2.ăTômăsúănhi măWSSVă[119]

Các đ ng v t nhi m b nh có d u hi u kém n, chuy n đ ng ch m, màu c

th chuy n t h ng sang đ , th ng có khuynh h ng c p mé b , sau đó ch t và

chìm xu ng đáy Gan, t y th ng có màu tr ng ho c h i vàng c tr ng c a tôm

b nhi m WSSV là các đ m tr ng trên v kitin (Hình 1.2) Nh ng đ m tr ng này là

k t qu c a s vôi hóa, có kích th c t vài mm đ n 1 cm ho c có th h n, v m ng

l ng l o có th bóc ra kh i l p bi u bì m t cách d dàng [2], [51]

Genome c a WSSV là DNA s i đôi, vòng, siêu xo n có kích th c kho ng

300 kb Trong đó, ch ng phân l p t Thái Lan có kích th c nh nh t 292967 bp,

genome c a WSSV ài Loan có kích th c l n nh t là 307287 bp, genome c a

WSSV phân l p t tôm sú Trung Qu c là 307107 bp Genome WSSV phân l p t Trung Qu c, ài Loan và Thái Lan đã đ c phân tích, nh ng bi n đ i v trình t nucleotide gi a các virus đã đ c công b [140] Phân tích trình t c a DNA

genome tôm sú và so sánh v i d li u trình t đã ch ra r ng WSSV không có s

t ng đ ng v i b t k virus nào đã đ c bi t đ n WSSV đ c x p vào m t h virus m i (Nimarividae) và m t chi virus m i: Whispovirus [213]

WSSV có th đ c truy n nhi m theo c chi u ngang và chi u d c [66] S

lây truy n này có th qua n c và th c n, các lo i giáp xác hoang dã trong ao và do

tôm kho n con b nhi m b nh đ m tr ng [50], [100] Các mô đông l nh c ng có th

là nguyên nhân lây truy n b nh [63] Sau đó s xâm nhi m đ c cho là ch y u

thông qua mang, nh ng có th x y ra thông qua b m t khác c a c th [42], [50],

[51] WSSV c ng lây truy n theo chi u d c tr c ti p t m sang con cái, duy trì qua

giai đo n u trùng, tôm gi ng và đã đ c ch ng minh b ng th c nghi m m c dù s

đ n dòng và đa dòng [135], [242], phân tích mi n d ch [147] Bên c nh đó, các

ph ng pháp sinh h c phân t đ c s d ng ph bi n nh ph ng pháp Dot blot

[62], [182], k thu t lai phân t [42], [230], ph ng pháp PCR [117], [121]

Bênh đâu vang gây ra do virus gây hôi ch ng đâu vang (Yellow head virus –

YHV) đ c phát hi n lân đ u tiên tôm sú t i Thái Lan n m 1990 Tôm nhi m

YHV th ng đ c mô t v i màu vàng sáng vùng đ u ng c và c th th ng

nh t nh t (Hình 1.3) Màu vàng c a vùng đ u ng c là do tri u tr ng b nh gan t y

màu vàng [44] YHV lan r ng và nhanh trong các vùng nuôi tôm sú Thái Lan Tôm b nhi m YHV ch t trong vòng vài gi và toàn b tôm nuôi có th b thi t h i

trong vòng 3-5 ngày sau khi xu t hi n tôm nhi m [72] v i s ho i t c quan b ch huy t, mang, mô liên k t, t bào máu và c quan t o máu [216] C quan b ch huy t

có th là đích đ u tiên c a YHV d a trên c s nghiên c u mô b nh và nghiên c u

th th YHV [24], [130] Ngoài tôm sú, YHV gây b nh tôm th chân tr ng

(Litopenaeus vannamei) và tôm xanh Thái Bình D ng (Penaeus stylirostris) [128], tôm tr ng Thái Bình d ng (Penaeus sytiferus) và Acete spp [67] YHV có kích

th c r ng 40-60nm, dài 150-200nm, đ u tròn có ch a RNA s i đ n (+) kho ng

26 kb Virus này thu c chi Okavirus, Roniviridae, Nidovirales [44], [228] YHV t n

t i ít nh t 3 bi n th di truy n khác nhau [215], bi n th đ u tiên đ c công b là

YHV phân l p Thái Lan khác bi t v i bi n th virus k t h p v i mang (Gill

associated virus - GAV) Úc kho ng 15% trình t nucleotide [53] Ki u trung gian

th 3 c a YHV đ c phát hi n Thái Lan và Vi t Nam [103]

Hìnhă1.3.ăTômăsúănhi măYHVă[8]

Tôm nhi m YHV có th đ c ch n đoán b ng mô b nh h c nh quan sát s

xu t hi n kh i ho i t l n và th vùi t bào ch t các mô ngo i bì và trung bì [35],

[44] phát hi n nhanh YHV, đã có m t s quy trình ch n đoán đ c th c hi n

nh nhu m [70], [71], dot blot [129], [148], k thu t Western blot [147], k thu t

RT - PCR [229] và m u dò gen [200] Các k thu t mi n d ch c ng đ c s d ng đ phát hi n s lây nhi m, kháng th kháng YHV đ c s n xu t Thái Lan [183],

[184] đ ng d ng cho ch n đoán mô b nh c a YHV và phát tri n các test đ ch n đoán nhanh b nh này

1.1.4 Ph ngăphap phòng và tr b nhă ătôm sú

B nh truy n nhi m là m t tr ng i chính cho s thành công, phát tri n và là nguyên nhân gây ra thi t h i kinh t r t l n trong ngh nuôi tr ng th y s n phòng b nh do vi khu n tôm tr c khi nuôi th c n làm k công tác c i t o ao,

ph i có b ch a l ng đ x lỦ n c tr c khi c p sang ao nuôi Tôm gi ng th nuôi

ph i đ c ki m d ch, có ch t l ng t t và nuôi m t đ thích h p, không nên nuôi

v i m t đ qúa cao d n đ n tôm d nhi m b nh Vi c qu n lỦ môi tr ng t t, không cho th c n d th a đ tránh hi n t ng t o chi m u th trong ao gây ra ô nhi m

n n đáy t o đi u ki n cho vi khu n phát tri n gây b nh Trong quá trình nuôi c n c i

thi n môi tr ng nuôi b ng cách th ng xuyên s d ng các lo i vôi m t cách h p

lỦ, s d ng máy qu t n c đ gom t các ch t th i vào gi a ao Vi c t ng c ng s

d ng các lo i ch ph m sinh h c, b sung đ ng carbon xu ng ao t o đi u ki n cho

vi khu n có l i phát tri n m nh át ch vi khu n gây b nh Ngoài ra, c n t ng c ng

s c kho c a tôm b ng cách b sung vitamin C vào thành ph n th c n Các vi khu n có l i c ng đ c các nhà khoa h c nghiên c u ch bi n trong th c n tôm có tên g i là probiotics Khi tôm b nhi m b nh có th s d ng các lo i thu c kháng sinh nh Furacin, Oxytetracycin… tr n vào th c n cho n liên t c 7-10 ngày [8]

Ph ng pháp này có h n ch là chi phí mua thu c l n, d l ng kháng sinh l n

c th tôm nh h ng đ n môi tr ng, s c kh e con ng i và xu t hi n các m m

b nh kháng thu c có th là ngu n b nh lây nhi m cho con ng i Vì v y, c n ph i tìm ra m t ch t m i có th thay th cho thu c kháng sinh đ ng th i ch ng l i m m

b nh trên th y s n [238]

i v i các b nh do n m và kỦ sinh trùng c n ph i s d ng gi i pháp phòng

và tr b nh t ng h p Trong các ao tr i m gi ng, nuôi tôm, th c n t i s ng có nguy c nhi m ngu n b nh do v y c n ph i đ c kh trùng áy ao ph i th ng xuyên đ c x lỦ b ng các hóa ch t đ di t ngu n b nh trong phân tr c khi nuôi

M t s hóa ch t đã đ c s d ng nh formalin, xanh malachite và trelafan [8]

Hi n nay, ch a có ph ng pháp hi u qu đ x lỦ các b nh do virus gây ra

Do v y, chi n l c chính đ gi m b nh tôm là phòng tránh phòng b nh tôm

sú tr c tiên ph i ki m nghi m và ch n con gi ng s ch b nh tr c khi th nuôi

b ng các ph ng pháp khác nhau, trong đó PCR là ph ng pháp t ng đ i hi u

qu Thêm vào đó ao nuôi tôm c n đ c tháo c n n c và x lỦ b ng hóa ch t,

n c đ c đ a vào ao nuôi c ng ph i đ c x lỦ b i các hóa ch t cho phép đ lo i

b các tác nhân có th gây b nh Ti p theo, ng i nuôi tôm ph i ch n mùa v thích

h p đ th tôm, tránh th tôm vào gi a và cu i mùa m a do nhi t đ không khí và

l ng n c th p M a l n có th là m t nguyên nhân đ a n c ch a đ c x lỦ vào

ao nuôi H n ch không cho n c ch a đ c x lỦ vào ao nuôi đ ng ngh a v i vi c

h n ch đ c tác nhân mang m m b nh cho tôm nh các loài giáp xác hoang dã

ng th i trong quá trình nuôi, ao nuôi tôm c ng ph i x lỦ formol đ nh k nh m

lo i b nh ng cá th b nhi m virus đ m tr ng ra kh i qu n đàn m t cách k p th i

Vi c nuôi tôm c n có các ao ch a đ x lỦ vi c lan tràn ngu n b nh khi d ch b nh

b t đ u x y ra Ngoài ra, trong quá trình nuôi tôm vi c s d ng m t ch đ n thích

h p c ng góp ph n t o môi tr ng an toàn [2], [117]

Có nhi u b ng ch ng cho r ng tôm không có kh n ng b o v c th khi ti p

xúc l n đ u tiên v i các tác nhân gây b nh m i xu t hi n i u này ch ra tôm không có h mi n d ch thích ng Tuy nhiên, m t s tôm v n có kh n ng t n t i và phát tri n t ng đ i khi ti p xúc v i tác nhân gây b nh [68] M t khác, tôm kh e

m nh th ng b nhi m virus m c đ th p [90], [215] và tôm ti p xúc v i tác nhân gây b nh virus đã đ c ch ng minh có kh n ng kháng khi ti p xúc virus l n ti p

theo [212] Do v y, m t trong cac gi i pháp đã đ c nghiên c u s d ng đ t ng

c ng kh n ng mi n d ch cho tôm là các ch t chi t xu t t các loài sinh v t và các

ch t kích thích mi n d ch Nhi u ch t chi t xu t t các loài sinh v t khác nhau đ c

k t h p trong ch đ n c a tôm tr c và sau khi nhi m WSSV, đã ch ng minh c i thi n kh n ng mi n d ch và làm gi m t l t vong c a tôm b nhi m WSSV Các

ch t đó là Fucoidan chi t xu t t t o bi n Sargassum polycystumwas [49],

2-methylheptyl chi t xu t t lá Pongamia pinnata [164] và m t s ch t khác chi t xu t

khác [29], [52] Ngoài ra, ch đ n có các các ch t kích thích mi n d ch nh -1,

3-glucan [40], [41], lipopolysaccharide [199], peptidoglycan [110] có kh n ng kích thích mi n d ch b m sinh giúp tôm có kh n ng s ng sót cao h n khi nhi m WSSV

1.2 H ăMI NăD CHăTỌMăSÚ

ng v t không x ng s ng, trong đó có tôm ch phát tri n h mi n d ch t

nhiên (innate immunity) [88], [91] H mi n d ch t nhiên chia ra làm hai h th ng

b o v chính: mi n d ch t bào (cellular barriers) và mi n d ch d ch th (Humoral

barriers) Mi n d ch t bào bao g m h th ng th c bào (phagocytocis), t o th bao (encapsulation), th h ch (nodulation) bao vây v t th l xâm nh p và sau đó phá

h y thông qua h th ng ho t hóa Pro-phenoloxidase (proPO activating system)

Ngoài ra, trong đáp ng mi n d ch kháng virus còn có c ch apoptosis Mi n d ch

d ch th bao g m các h th ng: b th (complement system), đông máu

(hemolymph coagulation system), y u t dính k t t bào (agglutinin - lectin system)

và quá trình t ng h p các lo i peptide kháng khu n, kháng n m và kháng virus [98], [119], [202], [235] Các h th ng b o v c th c a đ ng v t không x ng s ng

đ c th hi n b ng 1.1 Ngoài ra,v kitin tôm là rào c n v t lý có vai trò trong

các quá trình sinh lý khác nhau liên quan đ n các ph n ng mi n d ch [146]

1.2.1 ápă ngămi năd chăt ăbƠo

1.2.1.1 Thành ph n t bào

ng v t giáp xác có h th ng tu n hoàn m v i máu màu xanh lá cây, tu n hoàn qua m ch máu và đ a đ n các mô Các t bào máu (hemocytes) và thành ph n

d ch th đ c v n chuy n trong máu giúp chúng ti p xúc d dàng v i các phân t t

bên ngoài S t o máu hình thành nên các t bào tr ng thành c a h th ng mi n

d ch t nhiên, s l ng t bào máu th hi n vai trò b o v v t ch và s cân b ng

S hình thành t bào máu đ c đi u khi n b i các tín hi u bên trong và ngoài t bào, k t qu d n đ n s ho t hóa c a hàng lo t tín hi u đ c tr ng Mô t o máu

(hematopoietic tissue - HPT) đ ng v t giáp xác là m t m ng l i c a ti u thùy

n m hai bên l ng và m t trên c a d dày, g n đ ng m ch dâu và g c hàm Các

t bào máu đ c t o ra trong thành c a các ng này và gi i phóng vào trong các khoang m ch HPT c a tôm sú và tôm penaeid khác n m trong các vùng khác nhau

c a d dày, hàm và tuy n râu [80]

Các t bào máu h tôm Penaeid nói chung và tôm sú nói riêng có đ c

tính sinh h c và ch c n ng t ng t v i các đ i th c bào, b ch c u h t và t bào

gi t t nhiên c a đ ng v t có x ng s ng [208] Nh ng t bào này th c hi n các

quá trình th c bào, hình thành th h ch, th bao, melanin, ho t hóa proPO và

apoptosis Chúng c ng t o ra các y u t dính k t t bào (agglutinin-lectin system),

h th ng đông máu (hemolymph coagulation system), h th ng b th (complement

system), và peptide kháng khu n (AMP) [98], [119], [202], [235] Các t bào máu

gi i phóng các enzyme c ch c n thi t đ đi u khi n phân gi i nhi u protein, ng n

ch n s bi u hi n quá nhi u protein và các mô b phá h y [99], [209]

Có ba lo i t bào máu (hemocytes) tôm: b ch c u đ n nhân, b ch c u h t

và b ch c u bán h t [7], [80] (Hình 1.4) Các b ch c u đ n nhân chi m 5 - 15% t

bào máu l u thông, là nh ng t bào nh không khúc x , có nhân nh , trong t bào

ch t có ít ho c không có h t t bào ch t B ch c u đ n nhân không có ho t đ ng

th c bào và d dàng bám vào các b m t kính, gi ng nh các đ i th c bào cá và

đ ng v t có vú Vai trò chính c a các t bào này có liên quan đ n quá trình đông

máu và th c bào [247] B ch c u h t chi m 10-20% t bào máu l u thông, nhân nh

nh t trong s các t bào máu Lo i t bào này có th b kích thích b i -1,3-glucans,

peptidoglycans (PG) và lipopolysaccharides (LPS) đ gây nên s xu t bào

(exocytosis) và gi i phóng enzyme Ngoài ra, trong t bào ch a l ng l n h t t bào

ch t (h t có chi u r ng 0,8M), các h t s gi i phóng ra các protein bám -glucan;

lipopolysaccharide; peptidoglican, các y u t đông máu (transglutaminase), các y u

t liên quan đ n enzyme prophenoloxidase (proPO; ppA; peroxinectin), các ch t c

ch proteinase (-macroglobulin; karazl; serpin; pacifastin) và các ch t kháng khu n (penaeidin; lectin) Ch c n ng c a chúng là hình thành th bao, kh i đ ng h

th ng proPO và th c bào Các b ch c u bán h t chi m 75% t bào máu l u thông,

có m t s l ng l n các h t nh (h t có chi u r ng 0,4 micromet) gi ng nh b ch

c u h t đ ng v t có x ng s ng Các t bào này ch a các th th cho

-1,3-glucans và ho t đ ng ch c n ng ch y u c a chúng liên quan đ n th c bào, t o th bao đ bao b c các v t th l và đông máu [142], [247]

A

B

Hình 1.4 Têăbaoămauătômăsu

A T ăbƠoămáuătômăsúăch păd iăkínhăhi năvi: H (Hyaline cell - B ch c u đ n nhân; S

(Semigranular cell - b ch c u bán h t); L (Large granular cell - B ch c u h t), B.ăMôăph ngăcácă

lo iăt ăbƠoămáuă ăgiápăxácă[194]

1.2.2.2 Các quá trình đáp ng mi n d ch t bào

Th c bào là c ch mi n d ch t bào chính tôm liên quan đ n s thu nh n các v t th l t bên ngoài C ch này đ c th c hi n b i b ch c u bán h t và b ch

c u h t Quá trình th c bào bao g m các b c: h ng hóa, bám ch t, tiêu hóa, phá

h y tác nhân gây b nh và xu t bào [106], [210] Nhìn chung, quá trình th c bào

đ ng v t không x ng s ng nói chung và tôm nói riêng t ng t nh đ ng v t có

x ng s ng Tuy nhiên, s ti p xúc mi n d ch luôn đ c th c hi n có tính ng u nhiên, r t hi m ch đ ng theo ki u hóa h ng đ ng đ ng v t có x ng s ng [5]

Ngoài ra, b ch c u bán h t có kh n ng nh n bi t các tác nhân xâm nh p và ho t

đ ng nh là m t s opsonins hóa k t h p v i h th ng ho t hóa proPO [166] Các th

h ch phân gi i t bào máu phát hi n trong gan t y và mang, đ c hình thành b i nhi u t bào máu cùng ho t đ ng h tr đ b y các vi sinh v t ho c các kháng nguyên

l n mà không th lo i b b i c ch th c bào Sau đó, các th h ch này tr i qua s

ho t hóa c a h th ng proPO, s melanin hóa và phá h y vi khu n [208], [219]

T bào t o máu (prohaemocytes)

B ch c u h t (Granular cell)

B ch c u đ n nhân

(Hyaline cell)

B ch c u bán h t (Semigranular cell)

T bào t o máu (prohaemocytes)

B ch c u h t (Granular cell)

B ch c u đ n nhân

(Hyaline cell)

B ch c u bán h t (Semigranular cell)

Các y u t ch ng oxy hóa b o v tôm kh i nh ng tác đ ng gây đ c t bào

gây ra b i trao đ i ch t t bào và stress oxy hóa t o ra b i s m t cân b ng c a các

ch t ph n ng ôxy trung gian (reactive oxygen intermediates - ROIs) và ch t ph n

ng nit trung gian (reactive nitrogen intermediates - RNIs) ng n ch n s phá

h y này, chi n l c b o v ch t ch ng oxy hóa đã đ c phát tri n bao g m các

enzyme (catalase, glutathione peroxidase (GPX), SOD) và các thành ph n khác

(ascorbate, -carotene, flavonoid, -tocopherol và vitamin E) có th trung hòa ROIs

ho c s a ch a s phá h y m c đ phân t cho t bào [151] B ng th c nghi m

Down và đtg (2001) đã đ a ra kêt luân các enzyme ch ng oxy hóa đóng vai trò nh

các ch t đi u khi n đáp ng mi n d ch [61] Ho t đ ng c a enzyme superoxide

dismutase (SODs) là m t trong nh ng c ch b o v chính ch ng l i stress oxy hóa

gây ra b i ô nhi m, lây nhi m b nh, tình tr ng thi u oxy (hypoxia), quá nhi u oxy (hyperoxia), nhi t đ và các ch t kích thích mi n d ch [153] M t phân t SOD ngo i bào (EC-SOD) đã đ c công b tôm hùm (Homarinus capensis), nó k t

h p v i s th c bào, s hình thành th bao, s opsonin hóa và t o ra các h p ch t

di t khu n [89] Tuy nhiên, vi c t o ra các h p ch t oxy hóa có tác d ng kháng khu n đã đ c nghiên c u trong các t bào máu đ ng v t không x ng s ng S đáp ng t bào c a các ch t oxy hóa là r t nhanh và đ c t o ra trong su t quá trình

th c bào vi khu n Nh ng h p ch t này bao g m anion superoxide (O2-), g c t do

hydroxyl (OH-), H2O2, ROIs và RNIs [80]

B ch c u h t t ng h p, l u tr và bài ti t h th ng prophenoloxydase

(proPO) đ c ho t hóa b i -glucans n m, PG và LPS Các phân t này c m ng

b ch c u h t ti t proPO không ho t đ ng và chuy n đ i chúng thành proPO

enzyme Enzyme này oxy hóa phenol thành quinon, có th giúp tiêu di t m m b nh

và đ c s d ng đ t o ra melanin [85], [110] Ngoài ra, các protein t ng tác v i các thành ph n trong quá trình proPO có liên quan v i s nh n bi t và s trao đ i

c a các t bào máu (Hình 1.5)

Hình 1.5 ăH ăth ngăho tăhóaăproPOăvƠăt ngăh pămelanin [98]

Melanin hóa là m t quá trình hóa sinh ph c t p, ít đ c bi t đ n, có liên quan

t i các protease khác nhau (trypsine nh serine, serine protease) có s tham gia c a

h th ng phenoloxidase [157], [170] S melanin hóa đóng m t vai trò quan tr ng trong các c ch b o v đ ng v t không x ng s ng [169], trong đó m t bao dày c a

h c t melanin đ c t o ra xung quanh tác nhân t bên ngoài [32] Melanin, m t s n

ph m c a h th ng proPO, là m t s c t màu nâu t i v i đ c tính kháng khu n [89]

c tính di t khu n c a melanin và các tác nhân khác nh O2-, các g c hydroxyl

đ c t o ra trong quá trình hình thành quinon [85], [210]

Lectin là m t h glycoprotein ho c protein có m t ho c nhi u vùng ch c

n ng, nh ng có chung 1 vùng bám carbonhydrat Lectin đ c s p x p thành nhi u

lo i khác nhau [92] Ch c n ng c a lectin có th tham gia vào hàng rào đ u tiên

ch ng l i ngu n b nh, đi u khi n mi n d ch và ng n ch n s t mi n [105]

Kuhlman và đtg (1989) cho r ng lectin có vai trò nh là m t protein b th làm t ng quá trình th c bào [108] tôm sú, lectin đã đ c t o dòng và xác đ nh trình t

[132], [134]

Apoptosis là m t quá trình tê bao chêt theo ch ng trinh xay ra cac c thê

sinh v t đa bào và đ c b o th qua ti n hóa Nó đóng vai trò quan tr ng trong duy trì

ho t đ ng bình th ng c a nhi u mô và c quan c th sinh v t đa bào b ng cách

lo i b các t bào đã b phá h y, đ t không đúng ch ho c tr nên không c n thi t Apoptosis đóng vai trò quan tr ng trong các quá trình kháng virus nhi u sinh v t

b ng cách lo i b nh ng t bào nhi m virus [155] Do đó, apoptosis nh là m t c

ch đáp ng mi n d ch t nhiên đ h n ch s sinh s n virus và có th làm gi m ho c

lo i b s lây lan c a virus trong c th v t ch Tuy nhiên, nhi u virus đã có các gen

mã hóa protein có kh n ng ng n ch n hi u qu ho c trì hoãn quá trình apoptosis đ sinh s n v i s l ng l n M t s virus có gen mã hóa protein có th c ch vào các

caspase - protein trung tâm trong ho t đ ng c a apoptosis M t khác, s l ng virus

t ng d n đ n apoptosis ho t đ ng m nh Quá trình apoptosis có th ho t đ ng nh là

m t b c cu i cùng và quan tr ng trong s lây truy n virus đ n t bào lân c n S

l ng các phân t DNA c a virus t ng trong t bào máu d n đ n hi n t ng apoptosis tôm nhi m WSSV ho c YHV Các caspase là protein trung tâm trong quá

trình apoptosis tôm th Nh t B n (Marsupenaeus japonicus) nhi m WSSV gen

caspase b „im l ng‟, apoptosis b c ch đáng k d n đ n s gia t ng các b n sao c a

WSSV, đi u này ch ra r ng có th apoptosis đóng vai trò trong c ch kháng virus

tôm nuôi T l các t bào máu th c hi n apoptosis trong tôm nhi m WSSV là r t

th p, nh ng cao h n đáng k h n so v i tôm càng tiêm WSSV vào ngày 3 ho c 5 sau nhi m Apoptosis c ng đ c cho là có vai trò lo i b TSV tôm trong t nhiên [119] tôm sú, gen mã hóa caspase c ng đã đ c t o dòng và xác đ nh trình t [227]

1.2 3.ă ápă ngămi năd ch d ch th

Ngoài ch c n ng tham gia ho t đ ng trong s opsonin hóa, th c bào, ng ng

k t và đóng gói tác nhân gây b nh, các lectin đ ng v t không x ng s ng còn

đ c coi là phân t nh n bi t nguyên th y có kh n ng phát hi n carbohydrate, thúc

đ y h th ng ho t hóa proPO Các protein nh n bi t mô hình (PRP) là lectins đã

phát hi n các phân t nh LPS, PG, lipoteichoic acid c a vi khu n, -1,3-glucans

n m và RNA virus giúp ho t hóa các c ch b o v v t ch Các ch c n ng sinh h c

c a PRPs là kh i đ u c a s hình thành m t lo t các protein ho c d u hi u c a c

ch b o v và lo i b nh ng tác nhân xâm nhi m h th ng máu Khi PRPs phát hi n

kháng nguyên, các t bào máu di chuy n đ n v trí c a chúng b ng h ng hóa, t o

ra m t ph n ng viêm K t qu là m t c ch b o v nhanh và hi u qu ch ng l i tác nhân gây b nh [80] Th th Toll receptor (TLRs) c ng là m t h PRRs c x a

có các đ ng v t khác nhau có th phát hi n t t c các lo i tác nhân gây b nh [93],

[171] TLRs đ c ho t hóa b i s lây nhi m vi khu n và virus và đã đ c công b tôm th Trung Qu c và tôm th chân tr ng [43], [115] tôm sú, m t s protein

đ c cho r ng có th đóng vài trò là th th nh n bi t mô hình: Rab7, Cyclic

AMP-regulated protein, kazal-type proteinase [192]

Hìnhă1.6.ăC ăch ăđôngămáuă ătômă[98]

Quá trình đông máu đ c s d ng đ ng n ch n s m t máu do t n th ng

v kitin và làm b t đ ng các tác nhân gây b nh xâm nh p [144] đ ng v t giáp

xác, quá trình đông máu đ c đi u khi n b i các protein đông máu (Hình 1.6) Các

protein đông máu trong huy t t ng hình thành nên d ng polymer c ng hóa tr nh

transglutaminase ph thu c Ca2+ đ c ti t b i các t bào máu [220] Các protein đông máu c a t bào có th đ c ho t hóa b i LPS ho c -1,3-glucan và có liên quan đ n h th ng ho t hóa proPO [176] áp ng mi n d ch d ch th còn có s tham gia c a các phân t nh cytokine có kh n ng ho t hóa các đáp ng kháng khu n [150]; peroxynectin th c hi n ch c n ng phân tán t bào máu, th c bào, hình thành th bao, th h ch và ng ng k t mà k t qu là s ho t hóa peroxide và tiêu h y

tác nhân xâm nhi m [187], [188]; Protein s c nhi t (heat shock protein -HSP) ho c

chaperonins đ ng v t không x ng s ng có kh n ng b o v và ph c h i c u trúc

c a protein [73] N m 2004, m i liên h gi a các protein s c nhi t, stress và các đáp

ng mi n d ch c a tôm đã đ c th c hi n b i Lo và đtg [125], nhóm nghiên c u đã

tách dòng và mô t cDNA c a gen HSP70 tôm sú Phân t HSP70 g m 652 amino

acid v i kh i l ng phân t kho ng 71,4 kDa S bi u hi n mRNA c a HSP70 t

bào máu tôm t ng 2 đ n 3 l n sau m t gi s c nhi t và tr l i tr ng thái bình th ng

sau 30 phút

M t y u t quan tr ng ch ng tác nhân gây b nh đ ng v t không x ng s ng

là các peptide kháng khu n (Antimicrobial peptides - AMPs) ây là nh ng protein

có tr ng l ng phân t th p, c n thi t các c th sinh v t thi u kh n ng mi n d ch thích ng [141] AMPs có ph ho t tính r ng, s đ c hi u th p và gây đ c y u đ i v i

t bào đ ng v t Nh ng peptide này tác đ ng lên màng t bào c a vi khu n, n m, kỦ

sinh trùng, màng bao b c virus và th m chí c t bào ung th , gây nên s b t n đ nh

c a các ion và n ng l ng d n đ n s hình thành các l trên màng t bào [36], [83] Lysosome là m t thành ph n tham gia vào quá trình th c bào, trong lysosome có

ch a nhi u enzyme g i chung là lysozyme Lysozyme có vai trò làm gi m các

polysaccharide màng nhày c a thành t bào vi khu n Gram (-), thay đ i c u t o

phân t c a b m t t bào, cho phép các t bào th c bào d dàng nh n bi t chúng

H u h t các lysozyme tham gia vào s phá h y các vi sinh v t bên trong và bên ngoài

t bào máu, m t s còn đóng vai trò c a sterases và chitinases [55]

1.3 NGHIểNăC UăGENăVAăTIểMăN NGă NGăDUNGăTRONGăPHONGă

TR ăB NHăCHOăTỌMăSÚ

1.3.1 ăTìnhăhìnhănghiênăc uăgenome tômăsúătrênăth ăgi i

Nghiên c u genome s cung c p nh ng thông tin chính xác nh t cho vi c xác

đ nh các tính tr ng quan tr ng nh : tính kháng b nh, tính ch ng ch u đ i v i đi u

ki n môi tr ng, các tính tr ng liên quan đ n n ng su t, ch t l ng s n ph m c a tôm Do kích th c genome tôm sú là r t l n [107] nên vi c gi i mã, l p b n đ gen tôm sú và các loài tôm kinh t quan tr ng khác, nh tôm he/th chân tr ng, đ c

ti n hành b ng vi c gi i mã t ng ph n N m 2000, Wilson và đtg đã phân tích trình

t đ y đ genome ty th (mtDNA) c a tôm sú, v i kích th c kho ng 15,9 kb, trong

đó có 13 gen mã hóa cho 13 protein, 22 tRNA, 2 rRNA và vùng đi u khi n v i kích

th c kho ng 1 kb [223]

Cho đ n nay, nh ng hi u bi t c b n v sinh h c tôm, đ c bi t quan tâm đ n

s đi u khi n sinh tr ng, sinh s n và h th ng mi n d ch còn r t h n ch do thi u

nh ng thông tin v genome c a chúng M t trong các h ng đi quan tr ng c a nghiên c u genome tôm sú là phát tri n và ng d ng các ch th phân t DNA đ l p

b n đ gene, ph c v công tác ch n gi ng và nuôi B ng ph ng pháp AFLP, Wilson và đtg (2002) đã công b b n đ di truy n liên k t genome tôm sú Tuy nhiên, b n đ này có m t đ th p, ch bao g m 20 nhóm liên k t v i t ng kho ng

cách là 1,412 cM [224] N m 2005, Wuthisuthimethavee và đtg đã l p b n đ liên

k t di truy n d a trên các ch th DNA v tinh (microsatellite marker) B n đ này bao g m 9 nhóm liên k t v i t ng kho ng cách là 103,6 cM [234] Nghiên c u g n đây nh t, You và đtg (2010) đã xây d ng b n đ di truy n d a trên 256 ch th

microsatellite maker và 85 AFLP marker K t qu đã phát hi n ra 43 nhóm liên k t tôm đ c và 46 nhóm liên k t tôm cái B n đ di truy n c a tôm đ c g m 176

microsatellite marker và 49 AFLP marker cách nhau ~11,2 cM v i t ng chi u dài

genome là 2033,4 cM B n đ di truy n c a tôm cái g m 171 microsatellite marker

và 36 AFLP marker cách nhau ~13,8 cM v i t ng chi u dài genome là 2182 cM

[243] Các microsattelite marker ti p t c đ c nghiên c u, phát tri n đ l p b n đ

di truy n liên k t và ng d ng trong ch n gi ng tôm sú

Trong nh ng n m g n đây, cùng v i s phát tri n c a các ph ng pháp sinh

h c phân t hi n đ i, nhi u nghiên c u v gen và genome tôm, đ c bi t là nh ng phân tích các đo n trình t gen bi u hi n (Express Sequence Tag - EST) đã đ t

đ c nhi u k t qu góp ph n làm sáng t m t s c ch phân t liên quan đ n sinh

tr ng, s c sinh s n và kh n ng kháng b nh M t trong nh ng d án gi i mã genome tôm sú l n nh t cho đ n nay là d án gi i mã EST/cDNA genome tôm sú

c a Thái Lan do Trung tâm Công ngh Sinh h c (BIOTEC, Thái Lan) th c hi n trong 5 n m (t n m 2003 đ n 2008) C s d li u EST c a tôm sú s t o ra ngu n thông tin di truy n quan tr ng đ xác đ nh các marker phân t nh : microsattelite và SNP, l p b n đ di truy n liên k t ph c v cho m c đích ch n t o gi ng tôm K t

qu c a d án này cho đ n nay đã thi t l p đ c h n 10.000 dòng EST t 15 th

vi n cDNA t các lo i mô khác nhau c a tôm sú trong các đi u ki n bình th ng và

b t l i đ xác đ nh các gen đ c hi u mô và các gen đáp ng v i các đi u ki n ngo i

c nh b t l i (b nhi m b nh, tác đ ng c a các y u t nhi t đ , môi tr ng ) Trong

đó, nhóm nghiên c u c ng đã xác đ nh đ c 997 EST có ch a các microsattelite marker c a tôm sú, 74 locus đ c xác đ nh n m trong vùng các gen đã bi t ch c

n ng [203]

1.3.2 Nghiênăc uăgenăliênăquanăđênăkhaăn ngămiênăd chă ătômăsú

Ph ng pháp phân l p và phân tích các đo n trình t gen bi u hi n

(Expressed sequence tag, EST/ cDNA) là m t trong các ph ng pháp sinh h c phân

t hi n đ i nh m t p chung nghiên c u các gen ch c n ng Trong nh ng n m g n đây, các nghiên c u v cDNA/EST c a genome tôm sú đã đ t đ c m t s k t qu góp ph n làm sáng t m t s c ch phân t liên quan đ n sinh tr ng, s c sinh s n

và kh n ng kháng b nh T n m 1999, Lehnert và các tác gi khác đã thi t l p th

vi n EST t các b ph n đ u ng c, cu ng m t và chân b i c a tôm sú và xác đ nh

đ c 60 gen m i [111] Sau đó, hàng lo t gen liên quan đ n mi n d ch c a tôm sú

c ng đ c phân l p và xác đ nh trình t b ng ph ng pháp phân tích cDNA/EST

[195], [196] D án gi i mã cDNA/EST c a các nhóm nghiên c u Thái Lan đã t o

c s d liêu EST quan tr ng t 15 th vi n cDNA các mô khác nhau c a tôm sú

th ng và tôm sú b gây nhi m virus [203]

Nh ng nghiên c u v ph n ng t bào và d ch th tôm khi b nhi m virus đã

đ c các nhà khoa h c r t quan tâm, đ c bi t là xác đ nh và phân tích đ c đi m c a

các nhân t tham gia vào quá trình đáp ng mi n d ch [26], [27], [172] Trong

nh ng n m g n đây, cùng v i s phát tri n c a các ph ng pháp sinh h c phân t

hi n đ i, nh ng nghiên c u liên quan đ n h mi n d ch tôm c ng đ t đ c nhi u

k t qu góp ph n làm sáng t c ch phân t c a quá trình này T các ch ng trình

gi i mã cDNA/ EST c a m t s loài tôm nh tôm th chân tr ng (P vanamei) và

tôm sú (P monodon) đã xác đ nh đ c trình t c a hàng lo t gen liên quan đ n h

mi n d ch [79], [195], [196] tôm sú, nhi u gen liên quan đ n mi n d ch đã đ c

phân l p và xác đ nh trình t b ng cách s d ng k thu t RT-PCR [195], [197],

[227] Trong đo , môt sô gen liên quan đên c chê miên dich đa đ c quan tâm nghiên c u nh : protein Rab7 liên quan đên c chê xâm nhiêm cua virus ; syntenin tham gia vao con đ ng dân truyên tin hiêu nôi bao ; hemocyanin co hoat tinh phenoloxidase liên quan đên kha n ng khang khuân , kháng n m ; protein Ran co

ch c n ng liên quan đên c chê th c bao ; protein caspase đ c cho là tác nhân trung tâm điêu khiên c chê apoptosis , nhiêu hê thông prote in kháng virus, kháng khuân cung đa đ c phân lâp nh gen ma hoa protein khang virus (PmAV), gen ma hóa các y u t kháng khu n nh anti - lipopoysacharide (ALF), penaeidin, crustin…Nh ng gen này đã và đang đ c ti p t c nghiên c u nh m ch ng minh

ch c n ng và vai trò c a chúng trong c ch b o v c th (B ng 1.1.)

- Chen va đtg (2009) [45]

Protein bam beta glucan va

-1,3-lipopolysacharide (Lipopolysaccharide and beta-1,3-glucan binding protein- LGBP)

activator of transcription (STAT)

AY327491 Chen va đtg (2008) [46]

Eukaryotic translation initiation factor 5A (eIF5A)

Ch căn ng Tên gen Mƣăs ă(*) Nhómănghiênăc u

Melanization inhibition protein (PmMIP)

AY186580 Bangrak va đtg (2004) [30];

Tonganunt va đtg (2008) [206]

Inhibitor of apoptosis proteins (IAPs)

Tassanakajon va đtg (2010)

[202]

FJ686018, AY326471, AF475082

Tassanakajon va đtg (2010)

[202]

Ch căn ng Tên gen Mƣăs ă(*) Nhómănghiênăc u

Protein đông mau

(clottable protein - CP)

Cheng va đtg (2008) [47] Chât c chê serin

proteinase (Kazal-Type Serine proteinase inhibitor)

+ Jarasrassamee va đtg (2005)

[94]

Ch́ th́ch: (*) ch mã s trình t các gen phân l p tôm sú

(-) ch gen ch a ch a co ma sô trinh t công b trên Genbank

(+) ch gen đã có trình t nh ng ch a công b trên Genbank

1.3.3 Tiêmăn ngă ngădungăcuaăgenăliênăquanăđênămiênădichătrongăphongătriă bênhă ătômăsu

Ph ng pháp phòng và điêu tri các b nh tôm sú do vi khuân , vi nâm, kỦ sinh trung va virus đ c s dung phô biên là đi u khi n môi tr ng nuôi tôm , sàng

l c tôm gi ng , s dung cac hóa ch t, chât khang sinh va các ch t kích thích mi n

d ch Hiên nay, công nghê sinh hoc trong thuy san phat triên , nhiêu gen liên quan

đ n mi n d ch tôm sú đã đ c phân lâp va nghiên c u ng d ng trong điêu tri bênh Các gi i pháp đ c các nhà khoa h c quan tâm đó là vi c t o ra các peptide

kháng khu n tái t h p, s d ng k thu t RNAi và t o các protein v c a WSSV tái

t h p

Peptide kháng khu n (Antimicrobial peptide - AMP) là các phân t t nhiên

có ph ho t tính r ng ch ng l i nhi u vi sinh v t, d t o ra và r t ít t o nên s kháng

M t vài AMP đã đ c dùng tr b nh và s d ng trong th ng m i [167] Các AMP

có ho t tính ti m n ng ch ng l i nhi u ngu n b nh c a đ ng v t d i n c, s d ng các peptide này đ đi u khi n và ng n ch n b nh loài giáp xác, m t s AMPs đã

đ c xác đ nh nh cua bi n (Carcinus maenas), peptide kháng khu n này có kích

th c kho ng 11,5 kDa và có kh n ng kháng l i vi khu n Gram (+) M t s h AMPs chính đ c phát hi n tôm sú, tôm th chân tr ng, tôm th i tây d ng

(Litopenaeus setiferus) và tôm th Trung Qu c (Fenneropenaeus chinensis) là penaeidin, crustin và yêu tô khang khuân (anti-lipopoysacharide factor - ALF) có kh

n ng kháng n m, kháng vi khu n và virus Các h AMP này l i có nhi u l p,

isoform, khác nhau [202]

Ho t tính sinh h c c a ALF tôm đã đ c mô t theo khía c nh ho t đ ng kháng khu n ch ng l i biên đ r ng c a các vi sinh v t Ho t tính kháng khu n c a

ALFPm2 (ALF tôm su isoform 2) tái t h p (recombinant ALFPm2 - rALFPm2)

đ c ki m tra là kháng E.coli và B megaterium [202] ALFPm3 tái t h p

(recombinant ALFPm3 - rALFPm3), m t lo i ALF tôm sú d ng (isoform) 3 thu c nhóm I b c l ho t tính kháng khu n ch ng l i vi khu n Gram (-) và (+) c ng nh

n m áng chú Ủ, rALFPm3 có ph ho t tính kháng nhi u lo i vi khu n và n m bao

g m c V.harvey - m t vi khu n gây b nh cho tôm nuôi rALFPm3 gi t ch t

V.harvey n ng đ c ch t i thi u (MIC - minimum inhibitory contrentration) là

0,78-1,56M, trong khi đó kháng sinh đ c tô ch c th c phâm va thuôc (FDA -

Food and Drug Administration) ch p nh n s dung trong nuôi tr ng th y s n là

oxytetracyline, có th gi t ch t vi khu n MIC 72,1-90,3M [162], [168]

H crustin có 3 l p đ u có các peptide đ c nghiên c u tái t h p

CrustinPm1 (Crustin tôm sú d ng 1) có ho t đ ng kháng khu n ch ng l i vi khu n

Gram (+) b ng s c ch m nh m ch ng l i Staphylococcus aureus và

Staphylococcus iniae [197] Crus-likePm (Crustin-like antimicrobial peptide - peptide kháng khu n t ng t crustin tôm sú) tái t h p c ng cho th y ho t đ ng kháng khu n đ i v i c vi khu n Gram (+) và (-) bao g m c V harveyi [21]