Tóm tắt luận án: Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.

Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỉ XX.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ KIM HỒNG

CẢM HỨNG TÔN GIÁO TRONG THƠ VIỆT NAM THẾ KỶ XX

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 9220121

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS LƯU KHÁNH THƠ

2 TS BIỆN THỊ QUỲNH NGA

NGHỆ AN, 2022

i

Công trình được hoàn thành tại trường Đại học Vinh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS LƯU KHÁNH THƠ

2 TS BIỆN THỊ QUỲNH NGA

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp trường

Tại trường Đại học Vinh Vào hồi …, ngày … tháng … năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia;

- Trung tâm Thông tin - Thư viện Nguyễn Thúc Hào, Trường Đại học Vinh

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Tôn giáo và văn học có quan hệ mật thiết Tôn giáo có

thể chi phối, ảnh hưởng nhiều phương diện của sáng tác văn học; ngược lại, văn học, trong đó có thơ ca, là nơi thể hiện các tư tưởng hoặc tâm lí tôn giáo một cách nghệ thuật Thơ ca hiện đại từng chứng kiến không ít gương mặt thơ tài hoa đi tìm cảm hứng thơ từ tôn giáo, như: Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Chế Lan Viên, Bùi Giáng, Thích Nhất Hạnh, Phạm Thiên Thư, Minh Đức Triều Tâm Ảnh, Mai Văn Phấn, Pháp Hoan, Phápxa Chan Nhìn vào thực tế này, có thể khẳng định cảm hứng tôn giáo là một trong những nguồn cảm hứng nổi bật, độc đáo của thơ Việt Nam hiện đại

1.2 Thơ ca mang cảm hứng tôn giáo trong chừng mực nhất

định, là một lựa chọn khả dĩ giúp con người tìm lại an lạc trong tâm hồn, cân bằng lại đời sống vật chất và tinh thần, nhất là trong cuộc sống hiện đại ngày nay, khi đi liền với sự tiến bộ, văn minh là những bất ổn về đời sống tinh thần của con người ngày càng gia tăng… Với

ý nghĩa ấy, việc nghiên cứu đề tài này giúp chúng tôi nhận diện sâu hơn vai trò, giá trị mà bộ phận thơ mang cảm hứng tôn giáo mang lại cho cuộc sống con người

1.3 Những nghiên cứu quan tâm đến mối quan hệ giữa văn

học và tôn giáo, sự tìm kiếm dấu ấn ảnh hưởng của tôn giáo trong văn học Việt Nam thế kỷ XX nói chung, thơ ca nói riêng đã có nhưng còn tản mát, chỉ tập trung vào những bình diện riêng lẻ Vì thế rất cần những cái nhìn xuyên suốt, hệ thống về những ảnh hưởng của tôn giáo đến thơ ca, văn học suốt cả một thế kỷ để có thể đánh giá một cách khách quan, khoa học về một cách tiếp cận, một cách thể hiện đời sống, con người mang sắc thái riêng, đặc sắc, đóng góp vào thành tựu văn học dân tộc

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu

đề tài Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX

2

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án bao quát hai nguồn cảm hứng tôn giáo nổi bật trong thơ Việt Nam thế kỷ XX là cảm hứng Phật giáo và cảm hứng Ki tô giáo Phạm vi khảo sát của luận án là các sáng tác mang cảm hứng tôn giáo của các nhà thơ Việt Nam thế kỷ XX (bao gồm sáng tác của hai nhóm tác giả: nhóm tác giả là tín đồ của tôn giáo và nhóm tác giả không phải là tín đồ), trong đó chủ yếu tập trung khảo sát và nghiên cứu sâu một số hiện tượng nổi bật, tiêu biểu cho hai nguồn cảm hứng tôn giáo nói trên là: Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Chế Lan Viên, Bùi Giáng, Thích Nhất Hạnh, Phạm Thiên Thư, Minh Đức Triều Tâm Ảnh, Mai Văn Phấn, Tất nhiên, cảm hứng tôn giáo trong thơ hiện đại còn vắt qua cả thế kỷ XXI, thể hiện rõ ở thơ Mai Văn Phấn và thơ của một số nhà thơ trẻ như Pháp Hoan, Phápxa Chan… Vì thế, thơ của các nhà thơ ở giai đoạn này vẫn được chúng tôi quan tâm nhằm nhận diện sự vận động, phát triển của cảm hứng tôn giáo

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là nhằm làm sáng tỏ những nét độc đáo của cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX trên các bình diện: nội dung và phương thức thể hiện; xác định những tiếp nối, bổ sung và phát triển của nguồn mạch cảm hứng này từ thơ ca truyền thống đến hiện đại; từ đó góp phần nhận diện, đánh giá đầy đủ hơn thành tựu và đóng góp của bộ phận thơ mang cảm hứng tôn giáo đối với hành trình vận động, phát triển của thơ Việt, đồng thời khẳng định một góc nhìn thú vị, giàu ý nghĩa đối với việc nghiên cứu, tiếp nhận và sáng tạo thơ ca: góc nhìn tâm linh - tôn giáo

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.2.1 Phân tích các tiền đề xã hội - thẩm mỹ của cảm hứng

tôn giáo, nhận diện quá trình vận động, vị trí của cảm hứng này trong lịch sử thơ ca dân tộc nói chung và thơ Việt Nam hiện đại nói riêng

3.2.2 Phân tích, luận giải những đặc sắc của cảm hứng tôn

giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX trên các bình diện nội dung: quan niệm về các cõi và đức tin; quan niệm về đạo và đời, mối quan hệ giữa đạo và đời; vấn đề ngã/bản ngã

3.2.3 Phân tích, luận giải những đặc sắc về phương thức thể

hiện cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX như: thể thơ,

3

cách tổ chức, kết cấu bài thơ, biểu tượng, ngôn ngữ và giọng điệu

4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiếp cận và giải quyết vấn đề nghiên cứu, chúng tôi sử

dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau như: phương pháp tiếp cận thi pháp học, phương pháp liên ngành, phương pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp loại hình học, phương pháp tiểu sử, phương pháp

so sánh Ngoài ra, luận án còn sử dụng kết hợp các thao tác nghiên cứu như: thống kê - phân loại, phân tích - tổng hợp

5 Đóng góp mới của luận án

Luận án xác định được các nhân tố tạo nên cảm hứng tôn giáo trong thơ, nhận diện và hệ thống hóa được các tác giả, tác phẩm thơ Việt Nam thế kỷ XX tiêu biểu chịu ảnh hưởng của cảm hứng tôn giáo Trên cơ sở khảo sát, phân tích, luận giải các hiện tượng này, luận án làm sáng tỏ được các đặc trưng cơ bản của cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX với một cái nhìn bao quát, hệ thống

Bằng cách đặt cảm hứng tôn giáo trên mạch vận động của nó

từ thơ truyền thống đến nay, luận án có cái nhìn xuyên suốt, hệ thống, khoa học trong việc đánh giá một cách thể hiện đời sống, con người mang sắc thái riêng, đặc sắc của bộ phận thơ hiện đại mang cảm hứng tôn giáo, đóng góp vào thành tựu văn học dân tộc

Nghiên cứu thơ hiện đại từ góc nhìn tâm linh - tôn giáo, luận

án góp phần định hướng một cách tiếp cận thú vị, thiết thực trong sáng tạo và tiếp nhận thơ hiện đại, khẳng định ý nghĩa tích cực của bộ phận thơ mang cảm hứng tôn giáo trong việc cân bằng đời sống tinh thần của con người, giúp con người hướng thiện

Kết quả nghiên cứu còn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và dạy học về văn học Việt Nam hiện đại

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án được triển khai thành 4 chương: Chương 1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài; Chương 2 Cơ sở tiếp nối và các chặng đường vận động của cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX; Chương 3 Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX, nhìn từ nội dung biểu hiện; Chương 4 Cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX, nhìn từ các phương thức, phương tiện nghệ thuật

4

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI

VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lí thuyết của đề tài

1.1.1 Một số vấn đề lí thuyết về tôn giáo và mối liên hệ giữa tôn giáo với thơ ca

1.1.1.1 Một số vấn đề lí thuyết về tôn giáo

Tôn giáo phản ánh một quan niệm, một cách nhìn, cách lí giải của con người về vũ trụ, về thế giới, về cuộc sống trần thế Việt Nam

từ lâu là quốc gia có sự du nhập của khá nhiều loại hình tôn giáo, trong

số đó, cho đến hiện nay, Phật giáo và Ki tô giáo là hai tôn giáo có mức

độ phủ sóng rộng hơn cả Theo đó, cảm hứng Phật giáo và cảm hứng

Ki tô giáo đã trở thành hai nguồn cảm hứng tôn giáo tiêu biểu, nổi bật trong thơ ca và văn học dân tộc Vì vậy, để tạo tiền đề lí thuyết cho vấn đề nghiên cứu, chúng tôi khái quát một số vấn đề tư tưởng cốt lõi của các tôn giáo này trên hai phương diện: thế giới quan và nhân sinh quan - những phương diện cơ bản khơi nguồn cảm hứng sáng tạo trong thơ ca dân tộc

1.1.1.2 Mối quan hệ giữa tôn giáo và thơ ca

Tôn giáo và thơ ca có mối quan hệ gắn bó mật thiết Tôn giáo

là đối tượng quan tâm và mô tả của thơ ca Tôn giáo là nguồn cảm hứng bất tận cho sáng tạo nghệ thuật Còn thơ ca được sử dụng như một hình thức để tôn giáo thể hiện các giáo lý, giáo luật Mặt khác, tôn giáo còn có thể tác động đến sự chiêm nghiệm, suy tư về cuộc đời, con người của nhà thơ cũng như những phương thức tổ chức thế giới nghệ thuật thơ Nhìn từ phương diện này, tôn giáo góp phần nâng tầm tư tưởng, cảm xúc của thơ ca Tôn giáo vừa như là một chất liệu, vừa là đích đến của nghệ thuật, còn thơ ca trong vai trò hình thức thể hiện đã mang lại những sức sống mới, những điệu hồn mới làm cho đời sống tinh thần con người thêm phong phú, tươi đẹp hơn

1.1.2 Một số vấn đề lý thuyết về cảm hứng sáng tạo trong văn học và cảm hứng tôn giáo trong thơ

1.1.2.1 Cảm hứng sáng tạo trong văn học

Cảm hứng (tiếng Hi lạp cổ: pathos) chỉ tình cảm sâu sắc nồng

nàn và trạng thái phấn hứng cao độ của người nghệ sĩ trước một hiện

5

tượng nào đó của đời sống tác động sâu sắc đến họ Đấy là trạng thái tâm lí, tình cảm, là sự hứng phấn cao độ, kích thích sự sáng tạo của người nghệ sĩ Khi cảm xúc và trí tuệ được thăng hoa, người nghệ sĩ

có thể sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn

Cảm hứng sáng tạo trong văn học, nhất là cảm hứng chủ đạo,

là tình cảm, cảm xúc mãnh liệt, say đắm, thể hiện tư tưởng, khát vọng chân thành, cháy bỏng của nhà văn về đối tượng hướng đến trong tác phẩm Cảm hứng gắn liền với những với lí tưởng cao đẹp của nhà văn

về con người, cuộc sống Nó khơi thông miền cảm xúc qua mỗi trái tim người đọc, đọng lại một tình cảm sâu xa, khơi thông nguồn trí tuệ, giúp nhận thức đối tượng trên nhiều phương diện, tiếp thêm sức mạnh tinh thần và đưa đến hành động đúng đắn, đầy nhiệt huyết

1.1.2.2 Cảm hứng tôn giáo trong thơ

Theo chúng tôi, điều kiện căn bản để có cảm hứng tôn giáo

là nhà thơ phải hiểu, tin và thấm nhuần các giáo lí tôn giáo Những giáo lí này sẽ ăn sâu trong tâm thức của người nghệ sĩ, làm nảy sinh

mỹ cảm nhiệt thành về tôn giáo Dưới sự thôi thúc của những cảm nghiệm sâu sắc về giáo lí đó, nhà thơ sẽ tiếp cận thực tại bằng điểm nhìn tâm linh và phản ánh vào trong tác phẩm bằng những phương thức biểu đạt riêng, mang đậm màu sắc tôn giáo Như vậy, ở đây, niềm xúc động về tôn giáo đã chuyển hóa thành ý thức trữ tình, thôi thúc hành động sáng tạo của người nghệ sĩ, khiến họ hướng tới tôn giáo như một nền tảng chi phối thế giới nghệ thuật thơ Nói cách khác, có thể hiểu, cảm hứng tôn giáo trong thơ chỉ trạng thái rung động mãnh liệt của nhà thơ về tôn giáo, được hình thành trên cơ sở những cảm nghiệm sâu sắc về giáo lí và đức tin, đã chuyển hóa thành ý thức trữ tình, thúc đẩy nhà thơ sáng tạo nên một thế giới nghệ thuật độc đáo, riêng biệt

Từ cách hiểu trên về cảm hứng tôn giáo trong thơ, chúng tôi

có mấy hướng phân loại thơ cảm hứng tôn giáo như sau:

- Từ góc độ tác giả - chủ thể sáng tạo, trong thơ Việt Nam hiện đại, có thơ của hai bộ phận tác giả cùng viết về cảm hứng tôn giáo, bao gồm các tác giả là tín đồ tôn giáo và các tác giả ngoại đạo

- Từ góc độ loại hình tôn giáo, thơ Việt Nam hiện đại có hai nguồn cảm hứng chủ yếu, bao gồm: cảm hứng Phật giáo và cảm hứng

Ki tô giáo

6

Dĩ nhiên, sự phân chia ở đây chỉ mang tính tương đối Thực

tế, có những nhà thơ đã từng là tín đồ tôn giáo nhưng sau đó lại hoàn tục, như Phạm Thiên Thư,… Có những nhà thơ là tín đồ của Thiên Chúa giáo nhưng vẫn say mê làm thơ mang cảm hứng Phật giáo như Hàn Mặc Tử, Mai Văn Phấn… Lại có những nhà thơ cùng lúc sáng tác thơ mang nhiều cảm hứng tôn giáo khác nhau như Hàn Mặc Tử, Bùi Giáng, Mai Văn Phấn, Inrasara, Và trong số này, chúng tôi tập

trung khảo sát, nghiên cứu sâu các hiện tượng đã đề cập ở mục Phạm

vi nghiên cứu

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.2.1 Những nghiên cứu chung về cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX

Đến nay, đã có không ít chuyên luận, báo cáo, bài báo khoa học, luận án… đề cập đến cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế

kỷ XX Để có thể quan sát được mạch vận động, tiếp nối cũng như những đổi thay quan trọng của cảm hứng tôn giáo, chúng tôi nhóm vấn đề nghiên cứu theo quá trình vận động của thơ Việt hiện đại với

ba chặng: từ nửa đầu thế kỷ XX đến 1945, từ 1945 đến 1975 và từ sau

1975 đến hết thế kỷ XX… Theo quan sát của chúng tôi, cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt hiện đại đã được quan tâm, tìm hiểu khá nhiều Trong

đó, ảnh hưởng của Phật giáo được nghiên cứu nhiều hơn cả, thậm chí,

có những công trình khoa học khá chuyên sâu, hệ thống Sự ảnh hưởng của Ki tô giáo và tôn giáo khác trong thơ hiện đại còn ít được quan tâm, khảo cứu Dĩ nhiên, điều này bắt nguồn từ mức độ ảnh hưởng đậm nhạt của các tôn giáo trong thực tiễn lịch sử văn hóa, văn học dân tộc và thực tiễn sáng tác thơ ca Tuy nhiên, những công trình này sẽ giúp chúng tôi

có cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về vấn đề đặt ra trong luận án

1.2.2 Những nghiên cứu về cảm hứng tôn giáo trong thơ các tác giả tiêu biểu thế kỷ XX

Bên cạnh những công trình bàn về ảnh hưởng của tôn giáo trong thơ hiện đại nói chung, những công trình nghiên cứu cảm hứng tôn giáo

ở những hiện tượng thơ cụ thể cũng xuất hiện khá nhiều Chúng tôi đã điểm lược các công trình, bài viết nghiên cứu cảm hứng tôn giáo trong thơ của một số gương mặt tiêu biểu mà chúng tôi tập trung khảo sát như Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Quách Tấn, Bùi Giáng, Thích Nhất Hạnh, Minh Đức Triều Tâm Ảnh, Phạm Thiên Thư, Mai Văn Phấn…

7

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã nhận diện cảm hứng tôn giáo từ nhiều góc độ khác nhau, từ nội dung tư tưởng (các triết lí tôn giáo, đức tin, sự giải thiêng, mối quan hệ giữa đạo và đời,…) đến các hình thức biểu hiện (thi pháp thể loại, kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu, hình ảnh, biểu tượng…) Hơn thế, nhiều chuyên luận, bài báo đã

đi sâu nghiên cứu một số hiện tượng tiêu biểu, điển hình cho nguồn cảm hứng này và đã đưa ra những kiến giải xác đáng, thú vị (ví dụ các kiến giải của Vũ Ngọc Phan, Phan Cự Đệ, Đặng Tiến, Nguyễn Thanh Tâm…) Những nghiên cứu này rất hữu ích trên bước đường nghiên cứu của chúng tôi

Tuy nhiên, theo bao quát của chúng tôi, phần lớn các công trình đều mới tập trung nghiên cứu ở các hiện tượng thơ cụ thể; hoặc chỉ đề cập một vài phương diện của cảm hứng tôn giáo trong thơ; có khi lại thông qua các vấn đề khác liên quan đến tôn giáo mà gián tiếp

đề cập đến đề tài này Rõ ràng, thực tế còn thiếu vắng một công trình nghiên cứu mang tính hệ thống, chuyên biệt, trực tiếp về cảm hứng tôn giáo ở một thế kỷ thơ sôi động với những đặc điểm và diện mạo riêng đáng chú ý Với những nỗ lực nghiên cứu của mình, chúng tôi

hy vọng sẽ góp phần bổ sung cho khoảng trống nghiên cứu này

Tiểu kết chương 1: Trên cơ sở giới thuyết một số vấn đề về

tôn giáo (khái niệm, các loại hình tôn giáo nổi bật ở Việt Nam, tư tưởng Phật giáo và Ki tô giáo); xác lập nội hàm khái niệm “chìa khóa” của luận án (cảm hứng tôn giáo trong thơ); xác định mối liên hệ gắn kết, tương hỗ giữa tôn giáo và thơ ca, vai trò quan trọng của cảm hứng tôn giáo đối với sáng tạo thi ca; chúng tôi đã nhận diện và phân loại cảm hứng tôn giáo trong thơ (từ các góc độ tác giả - chủ thể sáng tạo,

từ góc độ loại hình tôn giáo), đồng thời xác định nghiên cứu sâu các hiện tượng tiêu biểu: Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Chế Lan Viên, Bùi Giáng, Thích Nhất Hạnh, Phạm Thiên Thư, Minh Đức Triều Tâm

Ảnh, Mai Văn Phấn Về tình hình nghiên cứu, cảm hứng tôn giáo trong

thơ Việt Nam thế kỷ XX là một vấn đề có sức hấp dẫn lớn đối với nhiều nhà nghiên cứu, phê bình Khám phá thơ ca hiện đại từ góc nhìn tôn giáo hiện vẫn đang là hướng nghiên cứu hứa hẹn nhiều ý nghĩa

khoa học và thực tiễn

8

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ TIẾP NỐI VÀ CÁC CHẶNG ĐƯỜNG VẬN ĐỘNG

CỦA CẢM HỨNG TÔN GIÁO TRONG THƠ VIỆT NAM THẾ KỶ XX

2.1 Cơ sở lịch sử - xã hội, văn hóa - văn học của cảm hứng

tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX

2.1.1 Nhận thức về tôn giáo của người Việt Nam

Người Việt rất chú trọng đời sống tâm linh nên dễ tiếp nhận

và coi trọng tôn giáo Các hình thái tôn giáo ở Việt Nam luôn trong mối quan hệ hòa đồng, đan xen, nương tựa, hỗ trợ lẫn nhau Nhờ có tính khoan dung, hiếu hòa trong tiếp nhận tôn giáo mà Việt Nam - một đất nước đa dân tộc và đa tôn giáo - vẫn giữ được truyền thống đoàn kết, ít có thái độ phân biệt, kì thị tín ngưỡng, tôn giáo Những đặc điểm nhận thức về tôn giáo của người Việt có ảnh hưởng lớn đến sự tiếp nhận tôn giáo trong mọi lĩnh vực đời sống, trong đó có thơ ca, văn học Biểu hiện rõ nhất là trường hợp một người nghệ sĩ nhưng có thể chịu sự ảnh hưởng cùng lúc nhiều nguồn cảm hứng tôn giáo khác nhau trong sáng tác, như Hàn Mặc Tử, Bùi Giáng, Mai Văn Phấn

2.1.2 Sự tiếp nối truyền thống văn học dân tộc

Dòng mạch tôn giáo trong thơ ca, văn học dân tộc đã diễn ra

từ rất sớm, tạo nên bề dày lịch sử, kết tinh thành truyền thống, tạo đà cho nguồn mạch cảm hứng này phát triển mạnh mẽ trong thơ ca, văn

học hiện đại Văn học dân gian có sự ảnh hưởng của Phật giáo, Đạo

giáo Văn học trung đại mang đậm đặc điểm tam giáo đồng nguyên Nho - Phật – Lão, nhưng tinh thần Phật giáo dường như vẫn mang tính chủ động, đặc biệt ở thời đại Lý Trần… Tóm lại, cảm hứng tôn giáo là nguồn mạch cảm hứng mạnh mẽ đã có từ văn học dân gian đến văn học, thơ ca trung đại - là cơ sở để văn học, thơ ca hiện đại tiếp nối, kế thừa

2.1.3 Tiền đề lịch sử - xã hội làm nảy nở cảm hứng tôn giáo ở các nhà thơ Việt Nam thế kỷ XX

Những biến động về lịch sử, chính trị, xã hội, văn hóa của đất nước đã tạo điều cho sự tiếp nhận ảnh hưởng tôn giáo ở các nhà thơ -

cơ sở quan trọng làm nảy sinh cảm hứng tôn giáo trong thơ ca Đầu thế kỷ XX đến 1945, dưới sự cai trị của thực dân Pháp, Thiên Chúa

9

giáo được khuyến khích và mở rộng phạm vi ảnh hưởng Chữ quốc ngữ - một phương tiện truyền giáo - cùng những sáng tác của các tác giả theo đạo Thiên Chúa có đóng góp lớn đối với quá trình hiện đại hóa văn học Phong trào chấn hưng Phật giáo ở Việt Nam lan rộng, ảnh hưởng tới thơ ca, văn học Từ 1945 đến 1975, văn học vận động, phát triển trong hoàn cảnh chiến tranh Ở miền Bắc, vấn đề tôn giáo dường như bị né tránh nên cảm hứng tôn giáo trong thơ ca, văn học có phần mờ nhạt Ở miền Nam, Phật giáo và Thiên Chúa giáo đều tìm cách thích nghi, phát triển Thời kỳ này, miền Nam sống trong những điều kiện hết sức khó khăn (chính trị rất bất ổn, kinh tế suy sụp, bất công xã hội gia tăng, chiến tranh leo thang, ) gây nên tâm lí hoang mang, đổ vỡ niềm tin ở con người Theo đó, tôn giáo được con người tìm đến như một lẽ tất yếu Thơ ca miền Nam phản ánh rất rõ tình trạng này Từ 1975, nhất là từ 1986, đến nay, những đổi thay trong các chính sách về văn hóa của Đảng đã tạo nên những chuyển biến lớn trong nhận thức về tôn giáo; công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế vừa thúc đẩy sự phát triển đất nước vừa tạo ra những khủng hoảng đời sống; trong thơ ca, văn học, với tinh thần đổi mới trong tư duy sáng tạo và nhận thức về đời sống, các nhà văn đã nhìn thẳng vào sự thật, tái hiện những góc khuất của thân phận con người, đặc biệt phần vô thức, tâm linh ngày càng được quan tâm chiếm lĩnh, Đây là tiền đề quan trọng dẫn nối các nhà thơ hiện đại đến với tôn giáo

2.1.4 Sự tiếp thu ảnh hưởng tôn giáo ở các nhà thơ

2.1.4.1 Các nhà thơ là tín đồ tôn giáo

Hàn Mặc Tử: Tôn giáo ăn sâu vào tâm thức, tư duy của Hàn

Mặc Tử, chi phối đến quan niệm sáng tạo, làm cho sáng tác của ông

có một cấu trúc nội tại trong toàn tác phẩm

Thích Nhất Hạnh: Thơ Thích Nhất Hạnh là sự hóa thân mầu

nhiệm của Thiền học vào văn chương, nghệ thuật với một hàm lượng trí tuệ sâu sắc và uyên áo

Minh Đức Triều Tâm Ảnh: Với cái nhìn Thiền học đạt đạo

và tài thơ của mình, Minh Đức Triều Tâm Ảnh đã chuyển tải thành công tư tưởng triết Phật qua thơ ca

Phạm Thiên Thư: Thơ Phạm Thiên Thư in đậm dấu ấn Thiền

Đặc biệt, ông là người đầu tiên “thi hóa kinh Phật” trong nền văn học

Việt Nam

10

Mai Văn Phấn: Cảm hứng tôn giáo trong thơ Mai Văn Phấn

khởi nguồn từ truyền thống quê hương, gia đình, cùng với sự “hữu duyên” và ham học hỏi của cá nhân Tôn giáo trở thành mỹ cảm thơ Mai Văn Phấn, “can dự” vào hành trình “vượt thoát” của khát vọng

cách tân qua nhiều tập thơ

2.1.4.2 Các nhà thơ ngoại đạo (không phải tín đồ tôn giáo) Quách Tấn: Thơ Quách Tấn có sự kết hợp giữa cái hàm súc,

trang nhã của thơ với tinh thần uyên áo diệu vợi thẳm sâu của Thiền trong dạng thức thơ tứ tuyệt, dựng nên một thế giới thơ hài hòa giữa Thiền tâm và Thiền cảnh

Bùi Giáng: Tinh thần Thiền phá ngã, phá chấp ảnh hưởng rất

lớn đến Bùi Giáng từ quan niệm, tư tưởng, lối sống đến cả trong sáng tác Tư tưởng Phật giáo ở thơ Bùi Giáng có sự gặp gỡ, pha trộn với

nhiều nguồn tư tưởng Đông - Tây

Chế Lan Viên: Chế Lan Viên tìm đến với tôn giáo khi tâm

hồn hoang vu vì những tàn tạ của đời sống, khao khát một thế giới tự

do tinh thần vượt ngưỡng Thế giới thơ của Chế Lan Viên thấm đẫm

cảm quan tôn giáo

2.2 Các chặng đường vận động của cảm hứng tôn giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX

2.2.1 Cảm hứng Phật giáo trong thơ Việt Nam thế kỷ XX

Ở thế kỷ XX, cảm hứng Phật giáo trong thơ nói riêng cũng như văn chương nói chung vẫn chiếm giữ một vị thế quan trọng Đầu thế kỷ XX đến 1945, nhiều tác giả thuộc khuynh hướng văn học lãng mạn có hứng thú với Phật giáo Từ 1945 đến 1975, ở miền Bắc, một

số sáng tác của Chế Lan Viên, Huy Cận, Hoàng Cầm,… ít nhiều ảnh hưởng bởi triết lí Phật giáo Tuy nhiên, nhìn tổng thể, cảm hứng Phật giáo trong thơ miền Bắc dường như chưa được khai thác về chiều sâu

Ở mảng thơ đô thị miền Nam, vấn đề tâm linh, các tư tưởng tôn giáo, nhất là Phật giáo được quan tâm khám phá, khai thác nhiều hơn Tư tưởng Thiền học đã có sự gặp gỡ với các lí thuyết triết - mỹ phương Tây như phân tâm học, chủ nghĩa hiện sinh… trong việc thể hiện một thực tại phi lý, sự đổ vỡ niềm tin và nỗi buồn thân phận con người Sau 1975, những chuyển biến trong nhận thức về tôn giáo và văn học đã tạo điều kiện thuận lợi cho cảm hứng Phật giáo được thăng hoa Trong thơ, Phật giáo được nhìn nhận lại, được khám phá ở nhiều