Sự nghiệp giáo dục đại học từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã trải qua gần 70 năm qua và đạt được những thành tựu to lớn, trong đó quan trọng nhất là đã góp phần tạo ra các thế hệ ng
Trang 1NÂNG CAO ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP NHẰM CỦNG CỐ NĂNG LỰC CẠNH
TRANH C ỦA HỆ THỐNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC TẠI VIỆT NAM
Enhancing Professional Ethics to Boost Competitiveness
of National Education System in Vietnam in the Context of 4 th Industrial Revolution
TS Nguy ễn Hoàng Tiến,
Dr Nguyen Hoang Tien vietnameu@gmail.com
0708741048
Tóm t ắt: Ở Việt Nam, nghề giáo luôn được xã hội trân trọng, tôn vinh là “nghề cao
quý nhất trong những nghề cao quý” Người dạy học được gọi là thầy giáo, cô giáo và được coi là “kỹ sư tâm hồn”, không chỉ dạy chữ mà còn dạy cách làm người, hình thành và phát triển nhân cách người học Xã hội càng tôn trọng nghề dạy học càng đòi hỏi rất cao năng lực và phẩm chất đạo đức của nhà giáo Do tính chất đặc biệt của nhà giáo nên xã hội luôn mong muốn và yêu cầu cao về đạo đức nghề nghiệp của họ
T ừ khóa: đạo đức nghề nghiệp, năng lực cạnh tranh, hệ thống giáo dục
Summary: In Vietnam, teaching profession is always respected and honored by the
society as "the highest profession in the noble profession" Teachers are called teachers and teachers and are considered as "soul engineers", not only teaching letters but also teaching how to be human, how to shape and develop learners' personalities The more society respects the teaching profession, the higher the capacity and moral qualities of teachers are required Due to the special nature of teachers, society always wants and requires high ethical standards of their career
Key words: professional ethics, competitiveness, education system
1 Tổng quan về cạnh tranh dựa trên trách nhiệm xã hội
Xét về mặt lịch sử, nền giáo dục đại học đã xuất hiện ở nước ta cách đây trên cả nghìn năm Cho đến nay, lịch sử giáo dục đại học Việt Nam đã trải qua các nền giáo dục khác nhau: phong kiến, thuộc địa và chủ nghĩa thực dân mới (ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975) Sự nghiệp giáo dục đại học từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã trải qua gần 70 năm qua và đạt được những thành tựu to lớn, trong đó quan trọng nhất là đã góp phần tạo ra các thế hệ nguồn lực con người Việt Nam, nhân tố quyết định thắng lợi của sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, trong giai đoạn đổi mới và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng hiện nay, nền giáo dục của nước
ta ngày càng bộc lộ những bất cập và hạn chế
Về mục tiêu, trong một thời gian dài, do nhiều nguyên nhân khác nhau, chúng ta chưa chú trọng đúng mức đến việc đặt ra mục tiêu cho nền giáo dục của đất nước, trong đó
có giáo dục đại học Thời gian gần đây, mục tiêu giáo dục đại học ở nước ta có sự thay đổi, như việc xác định quan niệm, mục đích của giáo dục đại học là đào tạo nhân tài (Luật Giáo dục Việt Nam năm 2012) Tuy nhiên, hiểu thế nào là nhân tài thì cho đến nay vẫn chưa có quan niệm thống nhất Nếu coi nhân tài là người có sáng kiến, có khả năng, năng động, có
Trang 2đóng góp quan trọng vào sự phát triển dù trong lĩnh vực nghiên cứu lý luận hay hoạt động thực tiễn, nghĩa là nhân tài phải là những người nổi trội và hiếm trong xã hội thì mục tiêu này khó đạt được đối với chất lượng thực tế của giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay Trong thực tế, các trường đại học ở Việt Nam hiện nay, nhiều lắm cũng mới chỉ đủ khả năng trang bị cho người học (sinh viên, học viên hay nghiên cứu sinh…) kiến thức cơ bản, trang bị khả năng phân tích độc lập, dám suy nghĩ và biết suy nghĩ (suy nghĩ có phương pháp - tư duy khoa học) Như vậy, rõ ràng là ngay cả khi chúng ta đổi mới mục tiêu giáo dục đại học thì mục tiêu này cũng không phù hợp với khả năng, cũng như chất lượng thực
tế của nền giáo dục đại học trong nước
2 Đạo đức kinh doanh và đạo đức nghề nghiệp
Đạo đức là tập hợp các nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh, đánh giá hành vi của con người đối với bản thân và trong quan hệ với người khác, với xã hội Chức năng cơ bản của đạo đức là đạo đức điều chỉnh hành vi của con người theo các chuẩn mực và quy tắc đạo đức đã được xã hội thừa nhận bằng sức mạnh của sự thôi thúc lương tâm cá nhân, của dư luận xã hội, của tập quán truyền thống và của giáo dục Đạo đức quy định thái độ, nghĩa vụ, trách nhiệm của mỗi người đối với bản thân cũng như đối với người khác và xã hội Vì thế đạo đức là khuôn mẫu, tiêu chuẩn để xây dựng lối sống, lý tưởng mỗi người Những chuẩn mực và quy tắc đạo đức gồm: Độ lượng, khoan dung, chính trực khiêm tốn, dũng cảm, trung thực, thí, thiện, tàn bạo, tham lam, kiêu ngạo, hèn nhát, phản bội, bất tín, ác …
Đạo đức kinh doanh là một tập hợp các nguyên tắc, chuẩn mực có tác dụng điều chỉnh, đánh giá, hướng dẫn và kiểm soát hành vi của các chủ thể kinh doanh Đạo đức kinh doanh chính là đạo đức được vận dụng vào trong hoạt động kinh doanh Đạo đức kinh doanh là một dạng đạo đức nghề nghiệp: Đạo đức kinh doanh có tính đặc thù của hoạt động kinh doanh – do kinh doanh là hoạt động gắn liền với các lợi ích kinh tế, do vậy khía cạnh thể hiện trong ứng xử về đạo đức không hoàn toàn giống các hoạt động khác: Tính thực dụng, sự coi trọng hiệu quả kinh tế là những đức tính tốt của giới kinh doanh nhưng nếu áp dụng sang các lĩnh vực khác như giáo dục, y tế … hoặc sang các quan hệ xã hội khác như
vợ chồng, cha mẹ, con cái thì đó lại là những thói xấu bị xã hội phê phán Song cần lưu ý rằng đạo đức, kinh doanh vẫn luôn phải chịu sự chi phối bởi một hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức xã hội chung Các nguyên tắc và chuẩn mực của đạo đức kinh doanh
+ Tính trung thực: Không dùng các thủ đoạn gian dối, xảo trá để kiếm lời Giữ lời hứa, giữ chữ tín trong kinh doanh, nhất quán trong nói và làm, trung thực trong chấp hành luật pháp của nhà nước, không làm ăn phi pháp như trốn thuế, lậu thuế, không sản xuất và buôn bán những mặt hàng quốc cấm, thực hiện những dịch vụ có hại cho thuần phong mỹ tục, trung thực trong giao tiếp với bạn hàng (giao dịch, đàm phán, ký kết), và người tiêu dùng không làm hàng giả, khuyến mại giả, quảng cáo sai sự thật, sử dụng trái phép những nhãn hiệu nổi tiếng, vi phạm bản quyền, phá giá theo lối ăn cướp, trung thực ngay với bản thân, không hối lộ, tham ô, thụt két, “chiếm công vi tư”
+ Tôn trọng con người: Đối với những người cộng sự và dưới quyền, tôn trọng phẩm giá, quyền lợi chính đáng, tôn trọng hạnh phúc, tôn trọng tiềm năng phát triển của nhân viên, quan tâm đúng mức, tôn trọng quyền tự do và các quyền hạn hợp pháp khác Đối với
Trang 3khách hàng: tôn trọng nhu cầu, sở thích và tâm lý khách hàng Đối với đối thủ cạnh tranh, tôn trọng lợi ích của đối thủ
+ Gắn lợi ích của doanh nghiệp với lợi ích của khách hàng và xã hội, coi trọng hiệu quả gắn với trách nhiệm xã hội
+ Bí mật và trung thành với các trách nhiệm đặc biệt
Đạo đức nghề nghiệp (ĐĐNN) là một hệ thống những chuẩn mực giá trị đạo đức xã hội nhưng phù hợp với đặc điểm của mỗi loại nghề, phản ánh nhân cách của người lao động trong nghề đó Đạo đức nghề nghiệp trở thành động lực phát triển nhân cách, phát triển các năng lực chung và năng lực nghề nghiệp, làm tăng năng suất và hiệu quả hoạt động nghề nghiệp và hoạt động xã hội của mỗi người Có nhận thức đầy đủ về đạo đức nghề, người lao động mới có thể thực hiện được các quy chuẩn ĐĐNN và ngược lại có tuân thủ tốt ĐĐNN người lao động mới được công nhận là người lao động có văn hóa Nếu
sự vi phạm pháp luật trong LĐ nghề nghiệp có thể khiến người LĐ sẽ bị xử phạt theo mức
độ nặng nhẹ mà pháp luật quy định, thì sự vi phạm ĐĐNN có thể khiến người LĐ sẽ bị sự lên án của chính lương tâm mình Do đó đòi hỏi người LĐ phải tuân thủ các quy chuẩn nghề nghiệp một cách tự giác Trên phương diện ĐĐ hành vi văn hóa nghề đòi hòi người lao động phải có trách nhiệm lao động tương xứng với thu nhập của mình, phải tạo ra của cải bằng chính đôi tay và khối óc của mình và không làm điều gì hổ thẹn với lương tâm và
xã hội
Mục tiêu của giáo dục đạo đức là nhằn hình thành và phát triển ý thức đạo dức và năng lực thực hiện hành vi ĐĐ của con người chuyển các quan niệm đạo đức từ trạng thái nhận thức tự phát sang tự giác , từ bị động sang chủ động Nâng cao trình độ nhận thức ĐĐ , đưa đến cho đối tượng những tri thức đạo đức và quan trọng hơn là xây dựng tình cảm
ĐĐ làm cơ sở cho niềm tin và hành vi đạo đức đúng đắn Trong công cuộc xây dựng đất nước, giáo dục ĐĐ có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục- đào tạo và đối với toàn xã hội Giáo dục ĐĐ có vai trò thúc đẩy sự ổn định lâu dài của xã hội, xã hội ổn định là tiền đề, là cơ sở phát triển,giáo dục đạo đức chính là đảm bảo cho sự ổn định lâu dài của xã hội Giáo dục đạo đức với tư tưởng chính trị rõ ràng có vai trò định hướng cho các nội dung giáo dục khác nhau Trước hết sẽ tạo cho mỗi người một năng lực phán đoán, đánh giá đạo đức, đồng thời là cơ sở thấm nhuần chuẩn mực đạo đức xã hội, biết tiếp thu văn minh nhân loại và kết hợp với truyền thống đạo đức dân tộc
3 Đặc thù đạo đạo đức nghề nghiệp của các giảng viên đại học
Đạo đức nghề nghiệp là nền tảng trong nhân cách nhà giáo Chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của họ được duy trì thành nền nếp trong nhà trường dựa trên hệ thống các khuôn phép, quy tắc đạo đức nhằm định hướng, điều chỉnh nhận thức, đánh giá thái độ, hành vi của nhà giáo phù hợp với yêu cầu mô phạm của nghề dạy học Với nghề dạy học, người dạy muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ phải luôn tinh thông về nghề nghiệp, tiêu biểu về tri thức khoa học, tư tưởng chính trị, văn hóa, đạo đức, lối sống Như vậy, đạo đức nghề nghiệp của nhà giáo không phải là thành tố biệt lập mà có quan hệ mật thiết với các thành
tố khác trong nhân cách của nhà giáo luôn gắn bó hữu cơ với năng lực, tài nghệ sư phạm của nhà giáo
Trang 4Với truyền thống hiếu học và tinh thần “tôn sư trọng đạo”, người thầy và nghề dạy học ở nước ta luôn được tôn vinh Trong thực tế có rất nhiều tấm gương các nhà giáo hết lòng yêu nghề Họ đã cống hiến cả cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục và được rất nhiều thế
hệ học trò kính trọng Có rất GV nhất là ở vùng sâu, vùng xa đã vượt qua rất nhiều khó khăn về vật chất và tinh thần để cống hiến công sức, trí tuệ cho sự nghiệp “trồng người”
vẻ vang Tuy nhiên, trong những năm vừa qua ngành giáo dục và xã hội không khỏi đau lòng trước hiện tượng có những GV thiếu chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp như bạo hành, lăng mạ học sinh, Thiếu gương mẫu trong lời nói, việc làm, đánh giá không khách quan người học… Những hiện tượng này tuy chỉ là “con sâu bỏ rầu nồi canh”, nhưng dễ tạo nên bức xúc và phản cảm trong xã hội Những sự việc này nếu không được nhìn nhận thấu đáo, khách quan sẽ dẫn đến đánh giá quy chụp nghề giáo và đội ngũ GV hiện nay
Trong thời đại kinh tế tri thức, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin truyền thông đang đặt ra yêu cầu phải đổi mới nội dung, phương pháp dạy học Sự đổi mới này trước hết phải bắt đầu từ đội ngũ nhà giáo Nhà giáo giờ đây phải miệt mài lao động để cô đọng hệ thống kiến thức, đảm bảo những kiến thức này là cơ bản nhất, hiện đại nhất, hữu ích nhất cho người học Họ vừa phải biết giảng giải cho người học, vừa phải biết thiết kế bài học, hướng dẫn người học thực hành, vừa phải biết dẫn dắt để người học lĩnh hội, giác ngộ, vừa phải biết đưa người học thành người hợp tác, cộng tác với thầy giáo, cô giáo, với bạn để tìm ra chân lý và thực hành chân lý một cách sáng tạo theo những kiến thức đã được tiếp nhận Nhiệm vụ này rất nặng nề, nhưng nhà giáo không phải là thợ giảng mà phải là nhà giáo dục để hoàn thiện nhân cách người học Ở đó, đạo đức nghề nghiệp là nền tảng, động lực để nhà giáo hoàn thành sứ mệnh vẻ vang của mình Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “Dù khó khăn đến đâu cũng phải tiếp tục thi đua dạy tốt
và học tốt Trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh đạo tư tưởng tốt, phải phấn đấu nâng cao chất lượng văn hóa và chuyên môn nhằm thiết thực giải quyết các vấn đề do cách mạng nước ta đề ra và trong một thời gian không xa, đạt những đỉnh cao của khoa học và kỹ thuật”
4 Nâng cao đạo dức nghề nghiệp hướng tới cạnh tranh và phát triển bền vững tại các trường đại học Việt Nam
Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển thì nâng cao đạo đức nghề nghiệp từ đó hướng tới cạnh tranh và phát triển bền vững các trường đại học tại Việt Nam vô cùng quan trọng Hiên nay có khá nhiều sinh viên chọn du học nước ngoài thay vì học tại Việt Nam Khi tốt nghiệp thậm chí không về nước Từ đó, nguồn nhân lực nước ta bị thiếu hụt, giáo dục cũng bị ảnh hưởng khá nhiều và chưa phát triển được so với các nước bạn trong khu vực và trên thế giới Để làm được điều đó:
- Đội ngũ nhà giáo cần không ngừng nâng cao phẩm chất chính trị như: Yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội; chấp hành đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, tham gia các hoạt động chính trị – xã hội, thực hiện nghĩa vụ công dân Về đạo đức nghề nghiệp: Yêu nghề, gắn bó với nghề dạy học; có ý thức
tổ chức kỉ luật và tinh thần trách nhiệm; giữ gìn phẩm chất, danh dự, uy tín của giảng viên (GV); sống trung thực, lành mạnh Các giảng viên cần ứng xử với sinh viên (SV): Tôn trọng, đối xử công bằng với SV, giúp SV khắc phục khó khăn để
Trang 5học tập và rèn luyện tốt Nâng cao khả năng tự học hơn đối với SV như: khuyến khích SV sáng tạo, rèn luyện phẩm chất, sống vì xã hội Hiện nay ở một trường đại học tình trạng bệnh thành tích xuất hiện khá phổ biến dẫn đến việc bộ phận
GV có cách ứng ứng xử chưa phù hợp cho từng SV
- Đối với đồng nghiệp: Đoàn kết, hợp tác, cộng tác với đồng nghiệp; có ý thức xây dựng tập thể tốt để cùng thực hiện mục tiêu giáo dục
- Đội ngũ GV cần có phương pháp thu thập và xử lí thông tin thường xuyên về nhu cầu và đặc điểm của SV, sử dụng các thông tin thu được vào dạy học, giáo dục Không ngừng đổi mới phương pháp dạy để phù hợp với từng đối tượng SV
- Để đảm bảo kiến thức môn học: GV cần làm chủ kiến thức môn học, đảm bảo nội dung dạy học chính xác, có hệ thống, vận dụng hợp lý các kiến thức liên môn theo yêu cầu cơ bản, hiện đại, thực tiễn Giúp ứng dụng nhiều hơn khi ra trường xin việc làm
- Vận dụng các phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động
và sáng tạo của SV, phát triển năng lực tự học và tư duy của SV như các bài thuyết trình trên lớp, làm việc nhóm, bài tập độc lập cá nhân,… GV cần biết sử dụng các phương tiện dạy học làm tăng hiệu quả dạy học như máy chiếu, máy in,
- Giáo dục qua môn học: Giáo dục tư tưởng, tình cảm, thái độ thông qua việc giảng dạy môn học và tích hợp các nội dung giáo dục khác trong các hoạt động chính khoá và ngoại khoá theo kế hoạch đã xây dựng Xây dựng nhiều chương trình ngoại khóa ứng dụng cho SV cũng như khuyến khích SV tự sáng tạo và có sự tham gia của SV
- GV cần khuyến khích SV tham gia các hoạt động trong cộng đồng như: lao động công ích, hoạt động xã hội, mùa hè xanh, chương trình tình nguyện… từ đó cho
SV thấy việc làm của mình rất thiết thực và có ích cho xã hội
- GV cần đánh giá kết quả rèn luyện đạo đức của SV: Đánh giá kết quả rèn luyện đạo đức của SV một cách chính xác, khách quan, công bằng và có tác dụng thúc đẩy sự phấn đấu vươn lên của SV Tránh trình trạng bệnh thành tích của nhiều SV
và GV làm ảnh hưởng đến hoạt động chung của giáo dục
- Phối hợp với gia đình SV và cộng đồng trong hỗ trợ, giám sát việc học tập, rèn luyện và góp phần huy động các nguồn lực trong cộng đồng phát triển nhà trường Hiện nay có khá nhiều SV chú tâm làm thêm ảnh hưởng xấu đến kết quả học tập, gia đình cũng thiếu sự quan tâm Do đó, GV cố vân cần phối hợp với gia đình trong việc học tập cảu SV nhằm đạt kết quả cao nhất
- GV cần tự đánh giá, tự học và tự rèn luyện về phẩm chất chính trị, đạo đức, không ngừng nâng cao chuyên môn nghiệp vụ nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học và giáo dục
Đội ngũ nhà giáo cần phát hiện và giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn giáo dục: Phát hiện và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn hoạt động nghề nghiệp nhằm đáp ứng những yêu cầu mới trong giáo dục Giáo dục một ngành quan trọng của nước
ta giúp đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao vì thế đội ngũ GV có vai trò hết sức quan trọng, việc nâng cao đạo đức nghề nghiệp từ đó hướng tới cạnh tranh và phát triển các trường đại học tại Việt Nam cũng rất quan trọng Đội ngũ nhà giáo cần:
Trang 6- Tâm huyết với nghề nghiệp, có ý thức giữ gìn danh dự, lương tâm nhà giáo; có tinh thần đoàn kết, thương yêu, giúp đỡ đồng nghiệp trong cuộc sống và trong công tác; có lòng nhân ái, bao dung, độ lượng, đối xử hoà nhã với người học, đồng nghiệp; sẵn sàng giúp đỡ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp chính đáng của người học, đồng nghiệp và cộng đồng
- Tận tụy với công việc; thực hiện đúng điều lệ, quy chế, nội quy của đơn vị, nhà trường, của ngành Công bằng trong giảng dạy và giáo dục, đánh giá đúng thực chất năng lực của người học; thực hành tiết kiệm, chống bệnh thành tích, chống tham nhũng và lãng phí
- Thực hiện phê bình và tự phê bình thường xuyên, nghiêm túc; thường xuyên học
tập nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, ngoại ngữ, tin học để hoàn thành tốt nhiệm
vụ được giao để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp giáo dục Làm được những điều đó thì sinh viên sẽ tin tưởng hơn khi học tập tại Việt Nam tù đó các trường đại học sẽ cạnh tranh hơn
5 Kết luận và kiến nghị
Đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ nhà giáo có vai trò rất quan trọng, góp phần quyết định chất lượng, hiệu quả hoạt động sư phạm và nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo Các thầy, cô giáo phải thực sự là tấm gương sáng để mọi thế hệ học trò noi theo và để làm tròn sứ mệnh cao cả “trồng người”, mỗi nhà giáo phải luôn tu dưỡng phẩm chất đạo đức nghề nghiệp để xứng đáng với sự tôn vinh và niềm tin yêu của xã hội Nghề dạy học là một nghề lao động đặc biệt, đòi hỏi phải đầu tư thời gian và công sức nhiều, nhưng không phải
là nghề có thu nhập cao Trong nền kinh tế thị trường, việc trả công cho các ngành nghề được tính theo hao phí sức lao động và hiệu quả làm việc Giữa các nghề có sự cạnh tranh trong việc thu hút nguồn nhân lực Nghề nào có thu nhập cao hơn sẽ thu hút nguồn nhân lực có chất lượng hơn Trong những năm vừa qua, mặc dù ngành giáo dục đã được Đảng, Nhà nước quan tâm, nhưng đời sống của nhà giáo vẫn còn rất nhiều khó khăn, nhất là đối với các nhà giáo ở vùng sâu, vùng xa, vùng có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống Mùa tuyển sinh đại học, cao đẳng những năm vừa qua, nhiều trường sư phạm có điểm trúng tuyển rất thấp Ngành sư phạm chưa thu hút được nhân tài có nguyên nhân quan trọng là chế độ đãi ngộ với nhà giáo còn kém hấp dẫn Nhà nước cần có cơ chế, chính sách phù hợp
để thu hút nguồn nhân lực có chất lượng cao vào ngành sư phạm Mặt khác, đội ngũ nhà giáo phải không ngừng học tập và tự học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt, phải luôn tìm tòi, sáng tạo và đổi mới trong nghiên cứu, giảng dạy Những thói quen theo kiểu lối mòn, nếp cũ không còn phù hợp cần được thay đổi