Kỹ thuật dòng ý thức trong bà dalloway (virginia woolf) và nỗi buồn chiến tranh (bảo ninh)

Nàm 2016, luận văn thạc sì Kỳ thuật dòng ý thức trong tiếu thuyết Việt Nam dương dại Trường hợp Và khi tro bụi cùa Doãn Mình Phượng của tác già Tạ Bích Ngân tiếp tục khăng định Nồi buồn

BỌ GIÁO DỤC VÀ DÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM THÀNH PHÓ HÔ CHÍ MINH

Nguyễn Minh Hiếu

KỸ THUẬT DÒNG Ý THÚC

TRONG IÌÀ DALLOWAY (VIRGINIA WOOLF)

VÀ NÒI BUÔN CHI ÉN TRANH (BẢO NINH)

Chuyên ngành : Lý luận văn học

LUẬN VÀN THẠC sỉ NGÔN NGŨ, VÀN HỌC VÀ VÀN HOÁ VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẢN KHOA HỌC:

TS PHẠM NGỌC LAN

Thành phố Hồ Chí Minh - 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cửu cùa riêng tôi Các kết quàtrong luận vãn đều có cơ sở khoa học, dam bào tính trung thực và dộ chính xác cao

LÒI CÁM ƠN

Đề hoàn thành luận vãn này, tôi xin chân thành câm ơn Ban giám hiệu, PhòngSau Đại học và các thầy cô khoa Ngữ vãn trường Đại học Sư phạm TPiiCM dã tạodiều kiện thuận lợi giúp dờ và giáng dạy nhiệt tình cho tôi trong suốt thời gian tôihọc tập và nghiên cứu tại trường

Từ tận đáy lòng, tôi gứi lời biết ơn sâu sác nhất đến TS Phạm Ngọc Lan giáng viên hướng dần tôi thực hiện luận vàn này Cô không chi lã người truyền dạykiến thức, khơi dậy cám hứng niềm dam mê nghicn cứu khoa học trong tôi, giúp tôihoàn thành luận vãn xuất sắc mà còn dạy tôi biết khẳng định bàn thân minh trên condường tri thức cùng như trong sự nghiệp giăng dạy

-Tôi xin cảm ơn BGH trường TIIPT Nguyền lỉừu cầu, BGH trường THPTVĩnh Lộc B, cùng các anh chị em đổng nghiệp đà tạo điều kiện hồ trợ giúp dở tôitrong suốt quá trình học tập

Tôi biết ơn sự dộng viên cùa Mẹ, cùa anh chị cm trong gia đinh và lời khích

lệ cũa bạn bè đê tôi co gang hoàn thiện minh hơn mồi ngày

Tôi xin chân thành câm ơn

Thành phố IIỒ Chi Minh, tháng 04 năm 2022

Nguyền Minh Hiếu

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam doan

Lởi cam ơn

Mục lục

MỞ ĐÀU

1 Lý do chọn đề tài

Kỹ thuật dòng ý thức là một thù pháp nghệ thuật dộc dáo cùa văn xuôi hiệndại Tác phầm cùa những nhà văn Anh như James Joyce Virginia Woolf D II.Lawrence Dorothy Richardson và nhà văn Mỹ William Faulkner được xem nhưnhừng hình mầu của kỳ thuật dòng ý thức thời kỳ đầu the ký XX Ờ Việt Nam, một

sỗ sáng tác cùa Nguyền Minh Châu Bão Ninh cùng có xu hướng tiếp thu vã đà thènghiệm kỳ thuật này Tuy nhiên, việc nghiên cứu kỳ thuật dòng ý thức vần còn khámới mẻ ờ Việt Nam Hiện nay vần chưa có công trình chuyên sâu nào trình bày thấudáo cặn kẽ về vần dề này dù dã có một sổ nhà nghiên cứu và công trình bước đầutìm hiểu về kỳ thuật dòng ý thức

Virginia Woolf và Bao Ninh là nhừng nhà văn đà khai thác kỳ thuật dòng ýthức trong các sáng lác tiêu biểu cùa mình Virginia Woolf là nừ liêu thuyết gia ngườiAnh, đong thời là một tiểu luận gia và nhã phê binh vãn học Được đánh giá lã mộttrong các tác gia vì đại nhất cùa thế kỳ XX, tác phàm của bà đà vượt biên giới vănhọc Anh và den với nhiều nen vãn học khác trên thề giới Không chi dược biết đếnnhu là một nhà văn cổ vù phong trào nữ quyền, Virginia Woolf còn tiếp nối James

Joyce kill the nghiệm thành công kỳ thuật dòng ý thức trong tác phàm Bà Dalloway Khác VỚI nừ ván sĩ người Anh kỳ thuật dòng ý thức trong tiêu thuyết Noi buồn

clìien tranh là sự ke thừa và vận dụng bước đàu cua nhà vãn Báo Ninh trong quá

trình đối mới kỳ thuật lieu thuyết Việc so sánh kỳ thuật dòng ý thức trong hai sángtác của Virginia Woolf và Bào Ninh sẽ góp phần định hình dầy du hơn về kỹ thuậtnày dồng thời chi ra được phong cách sáng tạo độc đáo cua mồi lác gia đặt trong haibối cánh vẫn học hai cám hứng sáng tác khác nhau

Hướng nghiên cứu tự sự học tuy không mới nhtmg vẫn còn nhiều đối tượngnghiên cứu cằn đào sâu, đặc biệt là trong bối cánh phê bình lý luận đương đại ờ ViệtNam Mặt khác, tự sự học tô ra đác dụng trong việc đánh giá, lý giải các hiện tượngtrong hai liêu thuyết cùa Virginia Woolf và Báo Ninh Vì vậy đây sẻ là một hướng

5

tiếp cận phù hợp đê chúng tôi tiến hành nghiên cứu.

Tiêu thuyết cúa Virginia Woolf và Bao Ninh hiện đưực giáng dạy ớ bậc đạihọc và sau đại học Đẽ tài luận văn là một đóng góp thiết thực cho việc dạy và học;đồng thời cung cấp thêm tư liệu lý luận thiết thực cho việc nghiên cứu kỹ thuật dòng

ý thức ờ Việt Nam

2 Lịch sử vấn dề

Trong phạm vi tư liệu bao quát được, cũng như qua quá trinh khảo sát nghiêncứu chúng tôi nhận thấy tình hình nghiên cứu kỳ thuật dòng ý thức qua sáng tác cùaVirginia Woolf và Bào Ninh như sau:

(5 nước ngoài, công trình Stream of Consciousness in the Modern Novel

(1954) cùa tác giã Robert Humphrey Đây là công trinh đầu tiên định nghía về kỳthuật dòng ý thức trong sáng tác văn học mặc dù trước dó nỏ dã dược dặt ra bời nhàtâm lý học Wiliam James Tác già của công trình này đă nhấn mạnh cốt lõi cùa kỳthuật sáng tác dòng ý thức là sự tái hiện dòng suy tư diễn ra một cách liên tục bêntrong năo bộ con người Sự suy tư ấy bất nguồn từ việc con người quan sát và chịutác động của nhùng ân tượng trong thề giới khách quan Đồng thời, công trình cùngbước đầu chi ra những kỳ thuật cơ bàn trong việc sáng tác bàng kỹ thuật dòng ý thức:dộc thoại nội tâm dòng thời gian, cát ghép không gian, Những kỹ thuật ấy dượclàm rõ trong các sáng tác tiêu biếu cùa Jamc Joyce Virginia Woolf và WilliamFaulkner

Sau công trình cùa Robert Humphrey, đen năm 1963 công trình Bergson and

the Stream of Consciousness Novel của tác giá Shiv K Kumar tiếp tục cung cắp thèm

cho người đọc nhùng quan điếm khác nhau về kỳ thuật dòng ý thức Các quan điểmnày xuất phát từ góc nhìn của những nhà tâm lý học, phân tâm học hội hoạ và diệnànlì Trong tương quan với những loại hình nghệ thuật khác, hướng liếp cận này mờrộng thêm con dường cho việc nghiên cứu kỳ thuật dòng ý thức Cũng như RobertHumphrey, Shiv K Kumar chứng minh nhừng quan điểm trên trong nhừng sáng táctiêu biểu cùa Jarne Joyce Virginia Woolf và William Faulkner

6

Cụ thè với tiêu thuyết Bà Dalloway, hai tác già Sutherland J và Hislop, s trong công trình The Connell Guide to Virginia Woolfs Mrs Dallowav nãm 2014 định

hướng cho người đọc một cách tìm hiểu mới với tiểu thuyết này Từ việc phân tíchnội dung câu chuyện: vấn đề tự do cá nhân, mối quan hệ giữa Clarissa Dalloway -Sally Selton Clarissa Dalloway - Septimus Smith hay sự phàn ánh xã hội nước Anhdưới góc nhìn cùa Clarissa, công trình cho thấy tầm quan trọng cua cách nghiên cứutác phàm lự sự lừ điềm nhìn và giọng điệu Iran thuật

Trong khoá luận tốt nghiệp Women and Stream of Consciousness in Virginia

Woolfs Novel: "Mrs Dalloway” and "To the Lighthouse" (2017), tác già Farzana

Rahman phát biêu Lại khái niệm kỹ thuật dòng ý thức Đóng góp cùa khoá luận làviệc tác giá chi ra dòng suy tư cùa các nhân vật nừ trong tiêu thuyết và mối liên hệgiừa chúng: Clarissa Dalloway Sally Selton Lucrezia Smith Doris Kilman

Bài báo Stream of Consciousness Narrative Technique in Virginia Woolfs Mrs.

Halloway (2018) cùa tác già Pradnyshailee Sawai và Yahya Mused Al-Emad, dang

tren International Journal of English Language, Literature in Humanities Vol.6.

Issue 7 không chi giới thuyết lại khái niệm kỹ thuật dòng ý thức mà còn nhẩn mạnhvào sự sắp xếp thời gian trong tác phàm Dặc biệt, bài báo còn tập trung làm rỏ cácnhàn vật Clarissa Dalloway, Peter Walsh hay Septimus như một biêu tượng sinhđộng đại diện cho chú đê tác phẩm

Tiếp nối các cõng trinh đi trước, bài báo Stream of Consciousness Technique

Used in Virginia Woolfs Novel Mrs Halloway cùa tác già Vimal B Patel, đủng trên Research Guru: Online Journal of Multidisciplinary Subjects Vol 13 Issue 1 năm

2019 một lần nửa chi ra và nhấn mạnh sự đan xen giừa hiện tại và quá khứ trong suynghĩ cua Clarissa Dalloway Peter Walsh và Septimus Bên cạnh đó, bài báo còn tậptrung làm rỏ sự không đồng nhất giừa nhùng lời được nói ra và các suy nghĩ bêntrong cua nhân vật

Trong phạm vi nghiên cứu quốc gia Việt Nam bài báo Kỳ thuật "dòngý thức

” trong xây dựng nhân vật của tiếu thuyết Việt Nam thời kỳ đối mới (2011) đãng trcn

7

Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam tháng 4 nãm 2011, tác già Nguyễn Thị Kim Tiến

dã dinh nghía về kỹ thuật dòng ý thức Trong công trình này tác già đa liệt kê nhừng

tác phẩm có sử dụng kỳ thuật dòng ý thức Nỗi buồn chiến tranh (Bao Ninh) là một

trong số nhừng tác phàm đó

Luận vân thạc sĩ Hiện tượng thu pháp dòng ý thức trong vãn xuôi Việt Nam

đương dại năm 2013, tác giã Hồ Hoài Khanh tiếp tục giới thuyết VC kỳ thuật dòng ý

thức trong văn học Đóng góp cùa công trình là sự phân tích biếu hiện cùa kỳ thuậtnày trên phương diện cốt truyện, nhân vật, không gian và thời gian nghệ thuật quamột số tác phẩm cụ thề Trong đó, tác già có đề cập đen cốt truyện cua tiểu thuyết

Nỗi buồn chiền tranh (Báo Ninh) như một sự xáo trộn không theo trình tự thời gian

nào

Nàm 2016, luận văn thạc sì Kỳ thuật dòng ý thức trong tiếu thuyết Việt Nam

dương dại (Trường hợp Và khi tro bụi cùa Doãn Mình Phượng) của tác già Tạ Bích

Ngân tiếp tục khăng định Nồi buồn chiến tranh (Báo Ninh) như một thành tựu cùa kỹ

thuật dòng ý thức trong văn học Việt Nam cốt truyện xáo trộn, nhừng hồi ức đan cài

vào đời sống hiện tại tất ca đều ứ đọng mờ nhoè là đặc diêm cua Nỗi buồn chiền

tranh mà lác giá luận ván đề cập đến.

Cuối cùng, bài viết ọ thuật dòng ý thức trong Nồi buồn chiền tranh (Bão Ninh) trong công trình Tự sự học (Trần Đình Sứchũ biên) (2017) cùa tác giã Nguyền Đãng Điệp đã khảng định Nồi buồn chiến tranh là đại diện quan trọng nhất cho tiêu

thuyết dòng ý thức Trong phạm vi cùa bài viết, tác giã dã chi ra bốn biêu hiện cơ bancua kỹ thuật dòng ý thức trong lieu thuyết này: thứ nhất - biểu tượng, thứ hai - sự đanxen giừa thực và ào thứ ba - đồng hiện trong một chuồi liên tướng không dứt và thứ

tư - các mệnh đề trũng điệp

Qua tình hình nghiên cứu với nhiêu quy mô khác nhau ớ Việt Nam và thè

giới, chúng lôi có thê đưa ra một so nhạn xét như sau: Thừ nhai, nghiên cứu về kỳ

thuật dòng ý thức trong các tiều thuyết, truyện ngán từ làu đã được nhiều nhà nghiêncứu trên the giới quan tàm Đã có một sổ công trình nghiên cứu về kỹ thuật dòng ý

8

thức trong tiều thuyết cùa Virginia Woolf Thừ hai trong những thập niên gần đây ờ

Việt Nam kỳ thuật dòng ý thức cũng đã được nói đến nhiều trong sáng tác nghiên

cứu và phê binh Tuy nhiên, chưa có công trình nào đề cập đen lác phẩm Bà

Halloway của Virginia Woolf, nhất là trong sự so sánh với tác phấm vỗ? buồn chiến tranh cua Báo Ninh.

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 hối tượng nghiên cứu

Đồi tượng nghiên cửu chính cùa luận văn là kỳ thuật dõng ý thức được thể

hiện trong sáng tác Bà Halloway của Virginia Woolf và Nỗi buồn chiến tranh cùa

Bão Ninh Trên cơ sớ vận dụng lý thuyết tự sự học chúng tôi tập trung nghiên cứu

hai van đe: kỳ thuật dựng nhân vật và kỳ thuật dựng tô chức kết cẩu lự sự bằng kỳ

thuật dòng ý thức

3.2 Phạm vi nghiên CÚ11

Phạm vi nghiên cứu cùa luận vãn bao gồm hai tiếu thuyết: Bà Halloway

(Virginia Woolf), bán dịch cùa Nguyen Thành Nhân Nhà xuất bàn Tồng hợp Tp Hỗ

Chi Minh, nám 2016 và Nồi buồn chiến tranh (Bao Ninh), Nhà xuất bán Trẽ, năm

2017 Đong thời luận vàn sừ dụng thêm nguyên tác tiêng Anh de so sánh đối chiếu

Woolf, V (1993) Mrs Halloway London: Random House.

Đồng thời, qua luận ván nãy giúp khàng định kỳ thuật dòng ý thức như mộtphương tiện thê hiện diễn ngôn trong lác phẩm Mỗi lác phẩm su dụng kỳ thuật dòng

ý thức đều thể hiện một diễn ngôn khác nhau, từ đó làm nối bật vị trí cùa tác phẩmcùng như dóng góp cua mồi tác già trong từng nền vãn học

9

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này chúng tôi vận dụng các phương pháp sau đê nghiên cứu:

- Phương pháp cấu trúc: đây được xem phương pháp này lã phương pháp chù

yếu Sứ dụng các lý thuyết Tự sự học cấu trúc nói chung và cua G Genettenói riêng, chúng tôi bước đầu chi ra và phân tích những đặc điểm cùa kỹ thuậtdòng ý thức trong việc dựng nhân vật và tô chức kết cấu tự sự ớ mỗi tác già

- Phương pháp so sánh: dược sừ dụng đe xem xét nhừng tương đồng và khác

biệt trong việc thế hiện kỳ thuật dòng ý thức cua Virginia Woolf và Bào Ninh

Từ đỏ, luận văn giúp người đọc thầy được nhừng đóng góp cũng như sáng tạođộc đáo ờ mồi tác giá trong việc phát triển kỳ thuật Viet liều thuyết

- Phương pháp loại hình thống kê: phương pháp này được sử dụng để hồ trợ

thống kê xừ lý các số liệu trong việc tìm ra những nét tương dồng cùng nhưcùng cố sự khác biệt cùa kỳ thuật dòng ý thức trong sáng tác cùa hai nhà văn.Qua đó ta thay được vai trò và hiệu quá thấm mỳ cùa kỳ thuật này

- Phương pháp liên ngành: vận dụng phối hợp phương pháp cùa các ngành liên

quan như tâm lý học, ngôn ngừ học, nhân học, vàn hoá học đê lý giãi làm ròcác van đè khác nhau trong quá trình nghiên cứu

Trên cơ sớ đó, luận vân đi đen kháng định tàm quan trọng cúa việc vận dụng

lý thuyết tự sự học vào nghiên cứu văn học Đày được xem lã hướng nghiên cứu đắcdụng, giâm bớt phần nào sự cảm tính trong quá trình nghiên cửu

Đồng thời, thông qua luận vãn, người dọc có thể hiểu hơn về bán lĩnh sánglạo phong cách nghệ thuật cũng như nliừng đóng góp cúa hai nhà văn trong nền vànhọc

10

Virginia Woolf Báo Ninh cùng như tiêu thuyết Bà Da I lo way và Nỗi buồn chiến

tranh trong dòng chây vãn học.

Chương 2: KỶ THUẬT DỤNG NHÂN VẠT TRONG BÁ DALLOWA Y VÀ NÔI

BƯỎN CIIỈỂN TRANH

Chương này tập trung khai thác và chi ra các kỳ thuật mà hai tác giá dùng đe

dựng nhân vật trong hai lieu thuyết Bà Dalloway và Nỗi buồn chiến tranh Không

giong nhừng kỳ thuật dựng nhân vật trong tiêu thuyết truyền thong, nhân vật tronghai ticu thuyết dòng ý thức trên sè được phân tích kháo sát trên hai bình diện: nhânvật như những chuồi suy tường bất định và nhân vật qua chuỗi suy tường

Chương 3 KỲ THUẬT Tô CHÚC KÉT CÁU TỤ sụ TRONG ỈỈÀ DALLOWA Y

VÀ Nót BƯÒN CHIÊN TRANH

Tìr việc kháo sát phân tích và làm rò các kỳ thuật tố chức

kết cẩu tự sự trong Rà Dalloway cùng Nồi buồn chiến tranh,

chương này đi đen khang định đặc điềm cùa kỹ thuật dòng ý thức trong việc tổ chức kết cấu tự sự Cụ thề ờ các bình diệnnhư: cốt truyện, tình huống tự sự diễn ngôn tự sự và giọng diệu

11

Chương 1 KỸ THUẬT DÒNG Ý THÚC VÀ SÁNG TÁC

CÙA VIRGINIA WOOLF, BÁO NINH

Tự sự theo lý thuyết mô phỏng (mimesis) cua Aristotle, là hình thức môphòng thực tại theo phương thúc kê chuyện Góp phan làm nên giá trị cùa một tácphẩm tự sự không thè không kế đến vai trò cua táe gia trong khâu tố chức sẳp xềpcác yếu tố cùa hiện thực khách quan thành một chinh thề ấn tượng đặc sắc Aristotlegọi là “tỉnh thống nhất cùa cốt truyện" (Aristotle 1925) và "tính liên tục tự nhiên"(Aristotle 1925) thể hiện qua "chuồi nối tiếp nhân qua" (Aristotle 1925) Sự săp xếp

ẩy gọi là kỳ thuật sáng tác Như vậy kỳ thuật suy cho cùng là cái làm nên hiệu quácao nhất cho đứa con tinh thần cua tác gia Trong lịch sừ phát triên hàng nghìn nămcùa tự sự đặc biệt là từ khi tiêu thuyết hiện đại xuất hiện ờ thế giới phương Tâynhững năm đẩu cùa thế ký XVII các kỹ thuật tự sự, dạng thức và phong cách tự sựmới không ngừng xuất hiện Tiểu thuyết hiện dại không ngừng phá vờ những chuẩnmực cũ tạo sinh những diện mạo mới Nó luôn tự khước từ sự định hình cùa chính

nó Nói như Bakhtin, "nóng cốt thê loại cua tiêu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta

chưa thê (lự đoán được het nhừng kha năng uyển chuyên cua nó" (Bakhtin 1992).

Xuất hiện trong nhùng năm đâu cùa the ki XX kỳ thuật dòng ý thức lạo nêndiện mạo khác biệt cho tác phẩm tự sự trong tương quan với các tác phàm tự sự theolối viết truyền thống trước dây Đây dược xem như một nỗ lực cách tân thè loại tự sựnói chung và tiếu thuyết nói riêng cua các nhà văn hiện đại thế ki XX góp phần giáiphóng tiềm lực lớn lao của thể loại tiểu thuyết trong thời kỳ bùng nổ năng lượngcách lân cua văn học

1.1 Giói thuyết về kỳ thuật dòng ý thức

1.1.1 Khái niệm

Theo lâm lý học ý thức (consciousness) là hình thức phàn ánh tâm lý cao nhất

chi có ở con người Đó là sự phán ánh bàng ngôn ngữ về những gì mà con ngườinhận thấy được, hiếu được trong quá trình con người tác động và chịu sự tác động

qua lại từ thế giới khách quan Còn với triết học Mác V thức là một phạm trù song

song với phạm trù vật chất Nó là sự phán ánh thế giới khách quan bang bộ óc cua

con người và có sự cãi biến sáng tạo Tóm lại, ý thức dù xét từ quan điểm triết học

hay tâm lý học đều là sự phân ánh thế giới bên ngoài thông qua trí óc cùa con người

Nó có the biểu hiện ra bàng lời nói hoặc bằng những suy nghi chưa dược nói ra như

Robert Humphrey dã phát biếu:‘’C/«íwg tư hãy nghỉ về ý thức ớ dạng một tưng

bủng, toàn bộ tang bủng chứ không chì lừ một phần bề mạt tương đồi nhò." 1

(Humphrey 1954)

Ý thúc nhu đà trinh bày, đô lã hoạt động diễn ra bên trong não bộ của con

người Còn dòng (stream) là “mật cái gì đõ diễn ra liên tục, một số lượng lớn những

điền xảy ra lần lượt" (Oxford Learner's Dictionaries, 2022) Trong Từ dìến liếng Việt, dòng dược dịnh nghía là “chuồi sự vụt, hiện tượng dang chuyên động hoặc dang xây ra liên tục, nối tiếp nhau" (Nhiều tác giã 2011) Từ nhừng khái niệm trên,

có thế hiếu, dòng ý thức là toàn bộ nhừng hoạt động phán ánh thế giới khách quan

bên trong não bộ con người luôn được diễn ra một cách liên tục nối tiếp nhau

Dòng ý thức (stream of counciousness) thuật ngữ này lần đầu tiên được dặt ra

bời nhà tâm lý học William James trong Cơ sờ lâm lý học (The Principles of

Psychology) Òng cho lẳng ý thức và sự liền tục cùa nó dược trình bày thành mộtdòng hen tục Cụ the tồn tại trong ý thức của mỗi cá nhân, sự suy nghĩ về bất ki đicu

gì đó thì luôn liếp diễn Dồng thời, sự liên lục liếp dicn ấy là cái không có rạn nứt,

không thè phân chia thành lừng đoạn nhô dầu có đòi lúc bị gián đoạn “Nhưng gián

đoạn như vậy sẽ ảnh hường đền chúng ta mỗi giở trong cuộc sồng, và chúng tư có quyền, với sự hiện diện của chúng, vần gọi ý thức cùa chúng lu kì một dòng liên tục"

(James 1890) Mặt khác, ta vẫn có thề xác

1 Các trích dẫn liếng Anh do lác giã lự dịch.

định các trạng thái ý thức khác nhau trong cùng một dòng chay Giừa chúng tuy cómột sự liên kết tạo nén tính liên tục nhưng không bao giờ có sự tái diễn chung cùngmột trạng thái ý thức Đó là lý do vi sao ta không bao giờ nghĩ hai lan về cùng mộtđiều.

Từ những đặc điểm trên, vận dụng vào vãn học, dòng ý thức (stream of

consciousness) dược Robert Humphrey dịnh nghía như một "nhãn" vãn học Đó làmột cách tiếp cận tác phẩm khi người dọc tiến hành phân tích các khía cạnh tâm lý

cua nhân vật Ồng cho răng "vân xuôi hư cẩu kiểu dòng ý thức là một loại hình ván

xuôi hư cấu mà cốt yếu nhấn mạnh nhùng cắp độ ý thức tiền ngôn từ (lức là hoạt động ý thức diễn ra trước khi phát ra ngồn từ) nhằm mục đích chú yểu hé lộ sự tồn tại về tâm lý cua nhân vật." (Humphrey, 1954)

Hợp nhất hai quan điểm trên, Từ điển thuật ngữ vãn học (The Concise Oxford Dictionary of Literary Terns) dịnh nghía dòng ý thức (stream of consciousness) là

"một dàng liên tục cùa cám giác, nhận thức, suy nghĩ, cam xúc và ký ức trong lâm trí cùa con người: hoặc một phương pháp vân học thê hiện sự pha trộn cua các quá trình tinh thần trong các nhân vật hư cấu" (Badldick, 2001) Tương tự, trong Thuật ngừ lý luận vãn học (Key concepts in Literary theory), dòng ý thức (stream of

consciousness) được định nghía là "kỹ thuật sáng tác vãn học trong dó ý thức cùa

người kê chuyện hoặc ý thức cùa chú thề dược tường thuật, thế hiện thoát khói trật

lự logic hoặc nhũng chi phoi bên ngoài" (Wolfrcys, Robbins and Womack 2006).

Tống hợp nhưng định nghĩa trên, cỏ the đi đến kết luận dòng ý

thức (stream of consciousness) là tên gọi cùa một kỳ thuật

sáng lác vân học Nó nhan mạnh vào ý thức cua con người khi

mà nhừng câm xúc, liên tương, suy nghi diễn ra một cách hên tục tạo thành một dòng xuyên suốt Những suy nghi, cảm xúc vàliên tường ấy không rời rạc mà liên kết với nhau, dan xen vàonhau tạo thành một khối hỗn độn Thông qua kỷ thuật này nhà văn có the phơi bày được những bí ân bên trong tâm lý cùa nhân vật

II

Kỳ thuật dòng ý thức trong văn học mang những đặc diêm sau:

- Thứ nhất, đổi tượng cùa văn học sáng tác băng kỳ thuật dùng ý thức là toàn bộ

nhùng điều lien quan đền ý thức cùa con người nói riêng và thế giới tinh thancon người nói chung Do đó, nhân vật trong tiêu thuyết dòng ý thức sẽ hiệndiện như chuỗi những suy tư bất định Các nhã văn thưởng không tập trungmiêu tà vào các yếu tố bên ngoài như lai lịch, ngoại hình, trang phục, màthay vào dó là sự cố gắng lột tà dời sống nội tâm bền trong cùa nhân vật thôngqua hồi ức suy tư hoặc giấc mơ dự câm Dồng thời qua chuỗi suy tương, cácđặc diêm như: hĩnh ánh mờ nhòe ngôn từ khác lạ cấu trúc ngừ pháp bị phá

vờ hay hành động của nhân vật không rò ràng nhất quán cũng được thè hiện

vô cùng rò nét

- Thừ hai, đặc điểm cùa ý thức là sự phong phú đa dạng và phức tạp Trong

cùng một thời điểm nhưng trạng thái ý thức lại không giống nhau Chúng lànhừng mánh ghép hồn độn đan xcn vào nhau Vì thế một tác phẩm viết bâng

kỳ thuật dòng ý thức sẻ khước từ kiểu kết cấu truyền thống, thay vào đó làmột kết cấu phức tạp với sự lap ghép cùa nhiều manh vỡ ý thức Các sự kiện

có the bị lược bo hoặc xuât hiện nhiều lãn tại nhiều thời diêm khác nhau:không gian nghệ thuật khi thì xáo trộn, khi thì lồng ghép vào nhau; thời giantrần thuật có the bị kéo giãn hoặc rút ngắn Điều này làm nên diện mạo khác

lạ ấn tượng cho tác phàm

- Thứ ba, người trần thuật trong tác phẩm viết băng kỳ thuật dòng ý thức nhìn

nhận mọi thứ từ trạng thái tâm lý cùa nhân vật Nói cách khác, người trầnthuật ưong trường họp này “núp" sau lưng nhân vật làm cho câu chuyện vừarất khách quan vừa chửa đựng yếu tố chủ quan Vì vậy, nhùng thủ pháp nghệthuật như độc thoại nội tâm hay liên tường tự do sẽ được các nhà văn sángvận dụng tối da Cùng cần lưu ỷ kỹ thuật dòng ý thức không dồng nhất vớidộc thoại nội tâm Xét từ góc độ tâm lý dòng ý thức là chu the còn độc thoạinội tâm lại là nghệ thuật trình bày những khía cạnh cua chủ thể ấy Xét từ góc

15

độ văn học độc thoại nội tâm luôn trinh bày suy nghĩ cùa nhân vật một cáchtrực tiếp, không có sự can thiệp cua người kê chuyện I1Ó không nhất thiếtphai trùng khớp với những ấn tượng và nhận thức nhưng kỳ thuật dòng ý thứcthì có thề có một hoặc cà hai điều này.

Với những đặc điểm trên, kỹ thuật dòng ý thức được xem là con đường thuậnlợi dê di sâu khám phá dời sổng nội tâm cùa nhân vật Bằng việc kéo giãn thời giantrần thuật, dào lộn không gian nghệ thuật và một hệ thống ngôn ngữ trần thuật mới

lạ kỳ thuật này phần nào khăng định vai trò quan trọng cúa I1Ó trong việc tạo nêndiện mạo mới lạ sự ấn tượng hấp dần cua tác phẩm Nó góp phan cách tân thê loạitiêu thuyết nói riêng và những lác phẩm tự sụ nói chung

1.1.2 Lịch sử phát triển

/ 1.2.1 Các quan điếm về kỹ thuật dòng ý thúc

Khi vừa xuất hiện, kỷ thuật dòng ý thúc dã dược dinh nghĩa một cách rất đadạng trước khi di đen thống nhất như ngày nay Nhăm tảng sức thuyết phục cũng nhưcung cấp cho người đọc một cái nhìn tông quát hơn về lịch sử hình thành và pháttriển cùa kỳ thuật dòng ý thức, trong mục này, chúng tôi diem qua một cách ngắngọn nhùng lý thuyết khác nhau về kỳ thuật ấy

Đầu tiên, ờ góc độ tâm lý hục, kỳ thuật dòng ý thức được xem là sự rút lui cùa

tác giã khỏi những hiện tượng bên ngoài mà tập trung mô tã những màng mở àotrong thề giới riêng tư Theo HJ Muller, cuốn tiểu thuyết mới (tức tiều thuyết viết

bảng kỳ thuật dòng ý thức) là một bicu hiện về "sự mờ nhạt cùa thực tại khách quan

và sự tan biến cua nhừĩìg điều vừng chắc trong tắt ca lình vực tư tưởng” (Shiv.

1963) Một nhà nghiên cứu khác, giáo sư Weidlc cũng đồng tình với quan diem này.Ong cho ràng việc trau dồi kỳ thuật mới là phương thức câm nhận nghệ thuật mangtính chú quan cao, nó không liên quan đến bất kì giá trị nào dã dược thiết lập Vì vậy.các nhân vật trong tiểu thuyết của Proust Woolf hay cà Joyce đều là nhửng cá nhândược xây dựng không theo một nguyên tắc nào

Với nhửng nhà phê bình khác, kỳ thuật dòng ý thức là một kỳ thuật mới bát

16

nguồn từ trường phái p/íầ/ỉ tâm học cùa Freud Jung và Adler Nhừng người theo quan diem này cho ràng "tiêu thuyết được viết bằng kỳ thuật dòng ý thức chi có thê

được cam nhận và đánh giá đay du hởi nlìừng người có cùng tiềm thức hoặc cùng trạng thái ý thức với tác già" (Shiv, 1963) Trước đó F.J Hoffman và Pelham Edgar

cùng cho ràng tiều thuyết vict bang kỹ thuật dòng ý thức là đại diện cua bốn cầp dộ ýthức khác nhau: ý thức, tiền ý thức, tiềm thức và vô thức Suy cho cùng, nhừng nhànghiên cứu trên cho răng việc một tác giá sư dụng kỳ thuật dòng ý thức trong tácphàm cua mình chi như the họ đang thực hiện giai quyết một vấn đè tâm lý phức tạptrong vãn học

Cùng xuất phát từ quan diem cho rang ticu thuyết vict bang kỳ thuật dòng ýthức xuất phát từ phân tâm học của Freud Jung và Adler Robert Humphrey nhấn

mạnh loại tiểu thuyết dược viết bằng kỹ thuật này theo ông "là một sự kỳ còng cua

kỳ thuật" Edward Bowling, một nhà lý luận phê bình nôi tiếng cũng ít nhiều thê hiện

quan điểm tương tự khi ông cho răng tiêu thuyết dòng ý thức chính là một trích dầntrực tiếp cùa tâm trí không chì VC lĩnh vực ngôn ngừ mà còn là toàn bộ ý thức Do

đó, khu vực tiền ngôn từ một lằn nừa trờ thành thành phần cốt lõi trong sáng tác củacác nhà tiếu thuyết viết bàng kỹ thuật dòng ý thức Mặt khác J.W.Bcach nhấn mạnhkhai thác yếu tố cùa sự không mạch lạc trong quá trình ý thức cùa con người là dặcđiểm xác định cùa kỳ thuật mới

Thứ hai trái với quan diem xem kỳ thuật dòng ý thức chủ yếu hướng đến việc

phân tích lâm lý nhàn vật ở góc độ vân học Henri Bergson cho rang nếu chi phân

tích tâm lý thôi thì khó mà làm sáng tó được cách xư lý và trình bày về thời gian tranthuật của tác phẩm Đông thời, việc quá chú trọng vào phân tích tâm lý nhân vật sẽkhông thể làm nổi bật được ý nghía trong những mối bận tâm giữa nhân vật với thực

tại Với Bergson, "sự xuất hiện cùa thời gian trần thuật có thế xem như một phương

thức dê nhận tiểu thuyết viết bằng kỹ thuật dòng ý thức" (Shiv 1963) Cách liếp cận

từ thời gian trần thuật được xem là mang tính nghệ thuật hơn so VỚI cách tìểp cận

xử lý thuân vê phân tích tâm lý

17

Cùng ở góc độ văn học đoi với một số nhà phê bình đ(m cừ là Ethel William

Hawkins thi “Ắỹ thuật này là một sự tò điếm cho văn học" (Shiv, 1963) Đấy là một

cách đầu tư trau chuốt thêm cho nhân vật Nó mang đến cho toàn bộ tác phẩm mộtnét thanh tao, một vẻ dẹp thuộc vồ tinh thần Quan niệm này có phần cực đoan vàhạn hẹp khi chi nhìn nhận kỳ thuật này dơn thuần là một kỳ thuật tô điếm thêm chonhân vật và tác phẩm mà bo qua toàn bộ giá trị cúa nó về mặt tâm lý và triết học

Hơn nừa Edmund Wilson - người cho rang kỳ thuật dòng ý thức là sự tiếp nỗi

cùa chú nghía tượng trưng đà nhận xét VC các nhân vật trong Ulysses cùa Jame Joyce như sau: "Khi chúng la chấp nhận hoà vào lâm trí cùa bất kì ai trong số họ.

chúng la đang ừ trong một thề giới phức tạp và (tặc biệt là một thế giới đổi khi kì (liệu hoặc mờ mil giống như thế giới cùa nhà thơ tượng trưng" (Shiv 1963) Chú

nghĩa tượng trưng, như chúng ta đã biết, đó là một trào lưu vãn hoá ra đời giừa the kiXIX Mục đích cua chú nghĩa tượng trưng là chạm đến vùng đất bí ân cua ý niệmtuyệt đôi Và để chạm den the giới này, người nghệ sì đã vượt qua sự câm nhận mộtcách căm tính thông thường mà lắng nghe cái huyền bí, siêu hình Những nhà thơtheo chú nghía tượng trưng rất trau chuốt cho ngôn từ, lắm lúc ngôn từ trờ nên tốinghĩa Câu thơ theo chủ nghĩa tirợng trưng thường rất phức tạp VỚI cấu trúc cú pháprời rạc nhiều tinh lược Có thê thấy, giừa kỳ thuật dòng ý thức và chu nghĩa tượngtrưng có mối liên hệ mật thiềt với nhau Cả hai đều cùng là sự liên kết phức tạp giìracác ý tướng và được thế hiện bàng một hệ thống ngôn ngừ đặc biệt mang đậm dầu ấn

cá nhân

Thứ ba, từ góc dộ /lội hoạ nhiều người cho rằng tiểu thuyết dòng ý thức

giống như một bức tranh thuộc trường phái ấn tượng Thực chất, nếu xem xét kĩ tathấy giừa kỳ thuật dòng ý thức và trưởng phái ấn tượng cua hội hoạ có nét tươngđồng Trường phái ấn tượng trong hội hoạ xuất phút từ Paris, những bức tranh thuộctrường phái này dù được vẻ băng nét cọ mảnh, nho nhưng vần có thề nhìn thấy rõ bốcục, đường nét Nói đen tranh thuộc trường phái ấn tượng lã nói đen sự pha trộn màusac đê nhan mạnh sự dịch chuyên thay đôi cua thời gian Tranh thuộc trường phái ấn

18

lượng được vẽ rất nhanh với mục đích ghi lại một cách nhanh nhất tổng the khungcành xung quanh Cái nhìn mới nhanh, không theo định kiến nào chính là dặc điểmquan trọng của trưởng phái hội hoạ ấn tượng Điểm này cũng chính lả sự tương đồnggiữa kỳ thuật dòng ý thức trong tiêu thuyết và trường phái ấn tượng cùa hội hoạ khi

cá hai đều the hiện sụ pha trộn, và tái hiện lại một cách nhanh nhất nhừng ấn tượng

VC the giới xung quanh Tuy nhiên, lý thuyết này dường như cùng không đưa rađược một lời giai thích cặn kẽ thoả đáng về đặc điềm mới cũa kỳ thuật dòng ý thức

Thứ tư trong mối quan hệ với (tiện ánh Harry Levin lại cho rằng có sự tương

đồng giừa kỳ thuật dòng ý thức trong văn học với kỳ thuật dựng phim trong điện ánh.Bơi theo ông kỳ thuật dòng ý thức không tạo ra một phông nền hay một tấm anhtĩnh, mà đó là một tấm anh dộng đà được cat gọt khéo léo và chinh sứa cản thận.Trong điện ánh cùng vậy, đe nôi bật một diet! gì đó thuộc về nhân vật, người Làmphim có thề chọn hoặc là quay cận cành hoặc là làm mờ di những câm xúc chậpchờn, các góc quan sát và những dòng hồi tường cùa nhân vật Đây có thể xem làmột phát hiện khá thú vị

Tóm Lại kỳ thuật dòng ý thức trong một tác phấm tự sự có nhiều nét tươngđồng với trường phái ấn tượng cùa hội hoạ VỚI cách biếu đạt cua thư ca thuộctrường phái tượng trimg hay thậm chí là trùng khớp với kỳ thuật cat ghép cùa điệnanh Tuy nhiên, như đà dần ra phía trên, không có một lý thuyết hay một quan điểmnào có thể trinh bày đầy đũ một cách chính xác về bân chất và phạm vi cùa kỷ thuậtnày Những nhà tiểu thuyết sir dụng kỹ thuật dòng ý thức không đơn thuần là mộtnhà văn chi biết miêu tá nhừng ấn tượng về nhân vật hay khung canh xung quanh

Họ cũng không phái là một chuyên gia tâm lý dế chi ra và phân tích nhửng biểu hiệnlầm sàng cùa một trạng thái tàm lý nào đó về bán chất, kỳ thuật dòng ý thức khônghẳn chi là sự cắt ghép một cách huyền bí các chi tiết hay cố gắng tạo nên một hệthống ngôn từ phức tạp nhằm ngụ ý rút khói thế giới thực tại bên ngoài mà trốn vàothe giới riêng tư cua tác già Nó nhấn mạnh hơn đển dòng trài nghiệm của con người

Nó bao gồm sự pha trộn cùa ký ức và những khát vọng ờ tương lai Nó khiến người

19

ta như sống trong một thì hỗn hợp một trạng thái miên man không dứt Chính kỹthuật này dả làm thay đồi một cách rõ rệt quan điếm của người đọc từ chuyện nghĩrăng nhùng suy nghĩ hành động cua nhân vật trong lác phàm luôn được xây quanhmột trục cố định không thay đỗi sang việc nhận thức lại nhừng điều đô như một quátrình tự thân và rất năng động.

ỉ 1.2.2 Sự phát triển của kỹ thuật dòng ý thức qua các tác phấni tiêu biêu

Bát dầu từ những năm cuối the ki XIX sau đó bo dơ den năm 1908 Marcel

Proust mới bắt đẩu viết lại Di tìm thời gian đà mất (À la recherche du temps perdu).

Tác phẩm kì câu chuyện cua nhân vật “tôi” VỚI nhừng ước mo sụ dàn vặt trong tuôithư VỚI moi tình cùng Gilbcrte, Albertine Thời gian trôi qua, nhân vật “tôi” cử thếsống và lớn lên trong một xã hội thượng lưu đầy rầy sự gia dối, mãi cho don khi anhtìm lại dược chính bàn thân mình bàng những việc cống hiến cho dời và cho nghệthuật Tác phẩm chính là một giấc mơ vô tận mà trong giấc mơ ấy mỏi nhân vật hiệnlen rồi dằn dần xoá nhoà cho đen khi chi còn mồi nhàn vật "tôi” tồn tại duy nhất Cóthe nói cái lôi cùa nhân vật “lôi” đà được khơi dậy tù quá khứ Trong bóng tối.nhùng ki niệm cứ lằn lượt sống dậy trong nhân vật “tôi” và những kí ức đó chinh làmột sức mạnh sáng tạo vô cùng lớn Với tác phẩm này Marcel Proust đã trình bàyhet những hiểu biết cùa mình về trí nhớ và ý thức cùa con người Ông thừa nhận vaitrò vô cùng quan trọng cùa những kí ức không chu ý và những kí ức có chu ý Bêncạnh đó ông còn đề cao giá trị cùa nhừng ấn tượng được ghi lại trong khối óc cùacon người (hông qua những quan sát Dồng thời Marcel Proust với sự nhấn mạnh vềthời gian trong một tác phẩm lự sự dường như đã mớ đường và cung cáp cho mọingười biết những thành phần quan trọng cùa kỳ thuật dòng ý thức Đó lả hồi ức,nhùng ấn tượng thông qua quan sát và thời gian Tất nhiên, nhùng yếu tổ này chưathể nào đầy đù toàn thiện khi phân tích về kỹ thuật dòng ý thức trong một tác phẩm

tự sự

Trước Marcel Proust Bủtký dưới hầm - tác phàm dược F Dostoevsky sáng tác

khoảng năm 1864 khi ông đang bị bua vây bời nợ nần cở bạc - ta nhận thấy trong tác

20

phàm ấy có sự xuất hiện cua dòng suy tư miên man bất tận Dó lã dòng suy tư củanhân vật chính, một công chúc nhà nước binh thường lự cho mình là thông minh và

có một moi quan hệ không may là tốt đẹp với mọi người xung quanh Điều ấy làm

nên sức hút cùa tác phẩm Đọc Bút ký dưới hầm, người dọc sỗ bị cuốn vào cành vật

lộn giữa những diều tốt dẹp với những máng tồi trong tâm hồn Lăm lúc nhừng đớnhèn nhừng khoái cam tội lỗi ấy còn chực chờ sần sàng thoát ra bên ngoài Dù chưabao giở chù ý sáng tác băng kỳ thuật dòng ý thức nhưng chính cách khắc hoạ tâm lýnhân vật qua dòng suy tư vô định Áy, Dostoevsky dà cho người đọc thấy tư tưởng

cách lân trong quá trình sáng tạo nghệ thuật cùa mình Có thể xem Bút ký dưới hầm

là một trong những viên gạch dầu ticn lót dường cho cách tiếp cận sau này Và cáchtiếp cận ấy càng ngày càng trờ nên hoàn thiện hơn và trờ thành một trong những kỹthuật quan trọng cùa tiểu thuyết hiện dại nhất là trong xu hướng đôi mới cách tân thếloại bắt đầu lừ the ki XX

Sau Marcel Proust, trên vân đàn the giới người ta bat đầu chứng kiến nhùngtên tuồi vì đại nối tiếp ông khi sáng tác bằng con đường đi vào ý thức nhân vật Một

trong những đinh cao cùa sáng tác bang kỹ thuật dòng ý thức phải kể dến Ulysses cùa

James Joyce Đó là một câu chuyện diễn ra duy nhất trong một ngày, ngày 16 tháng 6năm 1904 xoay quanh ba nhàn vật chính: Leopold Bloom, vợ cùa Bloom và StephenDedalus Dế miêu tá một cách rõ ràng và chính xác nhất về kỳ thuật mà Joyce sừ

dụng trong Ulysses, nhà phê bình Edmund Wilson cho răng: "Joyce dà cố gắng dicn

tá càng thau đáo càng tường tận càng chính xác, càng trực diện càng tot qua ngôn

từ và nhừng gì chúng ta tham dự vào cuộc song này như - hay chinh xác hơn là cãi

gi đó có lẽ như từ khoảnh khắc này đến khoảnh khắc khác ta sổng" (Nguyền Thế

Vinh, 2006) Tiêu biểu như nhân vật Leopold Bloom, anh nhớ về cậu con trai dã chếtkhi mới mười một tuồi rồi lại nhớ về người cha dã tự sát khi dang chuẩn bị bữa ănsáng cho vợ mình Cùng với đó, bảng dòng độc thoại dài horn hai mươi lảm nghìn từliên tiếp không một dấu chấm câu, James Joyce cho người dọc thấy được sự phức tạptrong tính cách cùa Marion Tweedy Bloom - vợ cùa Leopold Bloom Trong mãn độc

21

thoại này, cô cố gang suy ngầm về nhùng điểu thiếu sót trong tính cách cùa chồngmình, về một cuộc hôn nhân không hạnh phúc, về những người tình của mình, vềnhững điểm yếu cua dàn ông và sự mòng manh trong tâm hồn cua một người phụ nừcho đến khi cô ta lăn ra ngủ Trong khi dó Stephen Delalus lại xuắt hiện, vần luânquàn ờ Dublin và mơ đến việc trốn thoát khỏi thành phố sau này Cuốn sách khôngnhừng dỏi theo nhừng khoanh khắc cua vợ chong Bloom, cùa Stephen mà còn làhàng trăm người dân Dublin đi lại trong thành phố Ờ đó họ gặp nhau, nói chuyện vàtủa đi trong các quán ân nhã hàng Tất cà mọi hoạt dộng có VC ngẫu nhiên và dườngnhư dược ghi chép lại không theo một trật tự và chù đích nào Nhưng ân dưới nhữnghoạt dộng tường chừng là ngẫu nhiôn ấy là những bí ân đầy phức tạp mà nhà văn

định hình từ trước: "Tôi dà dưa vào trong đõ rất nhiều diều bí ân và câu do den mức

nó sè khiến cho các giáo sư luôn luôn bận rộn trong hàng thế ki tranh cài diều tôi muốn nói, và dó là con dường duy nhất dế đâm bao chắc chấn danh tiếng cùa một con người" (Nguyền Thế Vinh, 2006) Đọc Ulysses, người đọc chắc chắn nhận thấy

sự tương dồng ít nhiều với một bộ phim diện ảnh hơn bất kì tác phẩm nghệ thuật nào.Những suy nghĩ, liên tướng cùa nhân vật được sắp xếp như một cuốn phun với hàngloạt kỳ thuật như chuyền cánh, lắp ghép không gian, đồng hiện thời gian Nhừng

điềm sáng trên minh chứng cho Ulysses một tác phẩm xuất sắc tiêu biêu cho lối viết

băng kỳ thuật dòng ý thức

VỚI số lượng nhân vật ít ỏi chi hơn mười nhân vật và câu chuyện chi vỏnvẹn diễn ra ra có bốn ngày nhưng được William Faulkner dựng thành một tiều thuyết

hơn bổn trăm trang với tựa đề Ám thanh và cuồng nộ (The Sound and the Fury) Đây

có thề xem là một trong những sáng tác tiêu biểu viết bàng kỹ thuật dòng ý thức tạodược nhiều tiếng vang góp phần khăng dịnh tên tuổi cùa Faulkner trong phong tràoVăn chương hiện đại chù nghĩa cùa miền Nam Hoa Kỳ nói riêng và vàn học thế giới

nói chung Ám thanh và cuồng nộ là lieu thuyết vict về một gia đinh ba the hệ: ông

bà Jason Compson và Caroline cùng bon người con lã Quentin Candace Jason vàMaury (sau được đôi tên thành Benjamin (Benjy)) Câu chuyện mở đầu là ngày

22

07/04/1928 sinh nhật cùa Benjy - người mắc hội chửng tâm thần chậm phát triển.Benjy không thề liên kết dược nhừng gì nghe được hoặc càm nhận được Trong ngày

ấy, Benjy đă kề lại nhừng sự việc thoáng hiện lên trong đẩu anh Cô chị theo lời cùaBenjy, lã người cua âm thanh, mùi vị và tiếng nói Ngược dòng thời gian trờ về mườitám nám trước, ngày 02/06/1910 cùng là ngây cuối cùng trong cuộc đời cùa anh cáQuentin Những ào ảnh dàn vặt hiện lên rồi lại tan biến trong tâm trí cùa con ngườinày Tất cã những hoàng loạn, sợ hãi đau đớn dó xuất phát từ mối tình loạn luân với

cô em gái Candace và những gì bức bách nhất chất chứa sinh ra trong gia đinhCompson Sau đỏ, thời gian lại tiếp tục quay trờ lại vào ngày 06/04/1928 - lức lãtrước một ngày cùa chương đầu ngày diễn ra sinh nhật cua Benjy Chương này làmàn độc thoại trong đầu cùa Jason Từ nhừng lời độc thoại ấy, người đọc dề dàngnhận ra sự nhó nhen, ích ki, xáo quyệt và hung tợn Kết thúc tác phẩm là ngày08/04/1928, sau ngày sinh nhật cũa Benjy khi bàn chất con người thật cùa Jason bịphơi bày hiện lên thật ghê (ỡm Được xem là một trong những lieu thuyết thành côngnhất cùa William Faulkner được viết trên nền chú đề đen với hệ thống nhân vật xuấthiện như nhừng bóng ma

Họ hiện lên trong trạng thái điên dại hoàng loạn, dằn vặt đầy đau đớn Không chiphác hoạ nhùng màng u tối về câu chuyện bi kịch cua một gia dinh, hay khắng địnhtiếng nói cô đon cua con người trong một thế giới hồn loạn Faulkner còn dự báo mộtthám kịch tinh thằn đang diễn ra trong xã hội ờ mọi tầng lớp Đô là nguy cơ huỳ diệtcùa ý thức dưới áp lực sinh tồn cùa con người Nhưng sự thành cồng cùa tiểu thuyếtnày không chi dơn thuần den từ góc dộ nội dung mà còn phài kề đến sự hồ trợ cua kỳthuật dòng ý thức Với kết cấu đồng hiện thời gian, quá khứ hiện tại tương lai cùngxuất hiện trong một thời điếm, nhừng trang Viet không một dấu chấm dấu phây,nhừng chừ viết hoa viết thường lộn xộn, nhừng trường đoạn không rò ngôi thứ cuangười trần thuật đà góp phẩn tạo nên nhiều tầng sâu ý nghía cua tác phàm Đồng thờichính kỳ thuật ấy cùng tạo nên những khoảng trống mời gọi độc già cùng sáng tạo vàhơn hết là tạo sức hút riêng cho chính tác phẩm này

23

Trong phạm VI nghiên cứu công trình không the diem qua het các tiểu thuyếtdòng ý thức Việc lựa chọn những tác plìấm trên, chúng tôi xuất phát từ tiêu chí là sựthành công (cá nội dung tư tương lần hình thức nghệ thuật) cũng như độ phú sóng vàsức lan toá cùa tác phẩm Việc làm này nhàm mục đích nhấn mạnh sự kế thừa, pháttriển và ngày càng hoàn thiện hơn cúa kỳ thuật dòng ý thức Nó the hiện qua sự phứctạp khá nãng sáng tạo và dộ ấn tượng cùa mỗi tiểu thuyết trong tiến trình vận dộngcùa văn học.

1.2. Bà Dalloway (Virginia Woolf) trong bối cành văn học Anh thế ki

XX

1.2.1 Khái quát văn hục Anh thế kí XX

Người la xem the ki XX là cột mốc bat đau cùa chú nghĩa hiện đại, ờ Anhcùng không ngoại lệ Nhưng theo các công trinh nghiên cứu ve lịch sư vãn học Anh,chủ nghía hiện đại trong vãn học Anh thật sự đã bảt đầu manh nha từ cuối thế kiXIX Sau thất bại của phong trào công nhân cuối thế ki XIX dân chúng bị đàn ápmột cách nặng nề bị tước mất mọi quyền hạn, kê cá quyền cơ bán nhất là quyềnsống vào lao động Đặc biệt, trong chiến tranh Boer (1899 -

1902), cuộc chiến nhăm thiết lập quyền kiểm soát cúa Anh đổi các nước cộng hòaBoer ờ Nam Phi, người Anh đà chiến thăng nhưng chăng còn niềm tin lí tưởng vàochiên tháng cua mình Vì thế, xã hội tư bân với khâu hiệu “tự do, binh đăng, bác ái”ngày nào đang dan đi vào suy thoái một cách tram trọng Hơn nữa, thề chiến I (1914

1918) - một cuộc chiền khiến hàng triệu ngườithiệt mạng, dã dặt ra một câu hòi lớn cho nhân loại Những tổn thất, mất mát quá lớnkia khiến con người dứng trước một cuộc sống dầy bất an Ngay trong hạnh phúc họcâm thấy màu đớn đau.đang hạnh phúc nhưng lại bất an khi mọi thứ có thế tan biếnhốt Dứng trước thực trạng đó, các nhà vân dùng ngòi bút của minh như một cách

phán kháng quyết liệt Và tắt yếu, dõng vãn học "nghệ thuật vị nghệ thuật" một cách

cực đoan ra đời như một minh chứng cho việc tách nghệ thuật ra khôi thực tại Nóbác bò hoàn toàn các quan niệm cũa thời Victoria về nhiệm vụ dạo dức và giáo dục

24

xả hội 'lat cà nhừng vấn đê trên khiên dân chúng đương thời nghi ngờ nhừng xác lập

on định trước đây về ban thân, cộng đồng và the giới Nicni tin tâm linh cùng nhanh

chóng bị sụp đổ Công trình Nguồn gốc các loài cũa Darwin (1858) đã sớm khiển cho nhân loại nghi ngờ về sự tồn tại cùa Chúa Tiếp theo, công trình Cành vàng cùa

nhà nhân học theo thuyết tiến hoá J G Frazer (1890) cho răng nhân loại lừ xa xưađến đương thời đà tiền bộ theo ba giai đoạn là ma thuật - tôn giáo - khoa học

Theo ông đà đến lúc nhân loại khép lại giai đoạn (ôn giáo và tiến tới giai đoạn khoahọc Mặc dù có nhiều tranh cãi nhưng không thê phú nhận răng, công trình này cùngvới nhùng yếu ló khác như mâu thuần giai cắp mâu thuần Kilo giáo - Anh giáo vànhừng đô vờ về lí lường, lè sống trong lòng XÌ1 hội đà đánh một đòn chi mạng vào

niềm tin tôn giáo cùa người Anh lúc bấy giờ: “Cltúa đã chét” (Friedrich Nietzsche) Như vậy tình hình xã hội - vãn hoá Anh dầu thế ki XX nói như Yeats thi "mọi thứ

sụp dồ, trung lâm không thể giữ dược” (Greenblatt and Abrams 2005).

Chính nhừng sự tan rã và phân hoá sâu sắc cùa Anh vào cuối the ki XiX làmlien đề cho cám thức hồn loạn, phân mânh trong văn chương đầu the ki XX Đồngthời nó cùng là yếu tố thúc đầy các nhà vãn khước từ lối viết truyền thống, tim đến

những lối viết lạ phóng túng, đậm chất gothic, tượng tnmg "Những thay dổi sâu sắc

này trong lịch sừ trị thức hiện dại dồng thời với những thay dồi thuộc loại trần tục hơn dối với cuộc song hàng ngày cùng dang trài qua sự biến dôi nhanh chóng trong

25

nhưng năm đầu tiên cua thế ký XX Diện lan rộng, rạp chiểu phim và dài phát thanh tăng lên và các dược phàm mởi như aspirin dang được phát triển Khi lao dộng ngày càng dược quan lý và hợp lý hóa, khi ngày càng có nhiều người lập trung vào các thành phố, khi không gian giao thông và vận lãi loàn cầu hóa và thời gian lãng tốc, vãn học không thê dứng yên và các nhà văn hiện dụi dã lìm each tạo ra nhũng hình thức mới có thế ghi lại những thay dồi sâu sấc này trong kinh nghiệm cùa con người.” (Greenblatt and Abrams 2005) Và nhùng lối viết này sỏ làm nền láng cho

các tác phàm hiện đại quan trọng như Chân dung một nghệ sì tre (Jams Joyce) Vùng

dắt phế thai (T s Eliot).

Trong bức tranh toàn cành về vãn học Anh đàu thế ki XX, có thề thấy ờphương diện nội dung, các nhà vãn Anh dầu thế ki XX theo chù nghía hiện dại thíchkhám phá the giới nội tâm hơn the giới thực bên ngoài Họ tạo nên một thời ki vănhọc hướng nội hơn hướng ngoại Các giá trị truyền thống đã bị đô vờ nhưng các giátrị mới chưa được xác lập vì thế các nhà văn viết VỚI nhu cầu chù yếu là hình dunglại bán sắc con người trong thời đại đầy biến động Một trong nhừng động lực giúpdòng văn học hướng nội này phát triển là sự phát triển phân lâm học cúa SigmundFreud Với con đường nãy, người đọc có the hiểu cuộc sống cũa tâm trí trong tất cà

sự phức tạp và xáo trộn bên trong cùa nó như ý thức, vô thức, bàn năng ham muốntình dục, về nghệ thuật, các nhà văn Anh khước từ những lối Viết truyền thống, bác

bo những lối viết toàn tri cố định, hoàn kết thay vào đó hướng tới lối viết bất khá tri.vận động, không hoàn kết tim đến nhừng lối viết hiện đại đè phù hợp VỚI nhu cầubiểu hiện thực tại của tâm tri Các nhà vàn quan tâm đen vấn đề cách nhìn hơn là cáinhìn vã một kỳ thuật mới được áp dụng là kỳ thuật dòng ý thức Với kỳ thuật này,nhà vãn thoã sức diễn tã dòng suy tư cùng những đứt gãy trong câm thức cùa nhânvật về con người và thế giới qua dỏ phơi bày những diêm yếu trong tâm hồn nhân vật

mà nhân vật cố tinh che giấu

26

1.2.2 Bà Dalloway và sự thể nghiệm kỹ thuật dòng ý thức cùa Virginia Woolf

Virginia Woolf sinh năm 1882 tại London Mẹ cùa bà là Julia JacksonDuckworth, con gái cùa dòng họ Duckworth nôi tiếng trong ngành xuất bàn Còn bổcua Virginia Woolf là Leslie Stephen, một nhà phê bình vãn học nối tiếng Nồi daulớn nhất trong cuộc dời cùa nữ sì ập dến khi bà 13 tuồi, dỏ là sự ra đi mãi mãi cuangười mẹ và chín năm sau đó là sự ra đi tiếp theo cua người cha mà bà yêu quý Diêu

đỏ làm cho nừ văn sĩ mất đi chồ dựa tinh thần vừng chắc Quyết tâm rời bõ nơi chấtchứa nhiều đau buồn, bà đen với London, hoạt động trong nhóm Bloomsbury Cùng

từ đây, với sựành hường từ phương châm đề cao tự do phóng khoáng cùa nhóm,những tác phẩm sau này cùa bã đều vượt ra khỏi những chuẩn mực thông thường

Ra đời sau Cán phòng cua Jacob (Jacob’s Room) - tác phẩm được xem là cột mốc đánh dấu cho sự đồi mới phong cách viết của Virginia Woolf - Bù Dalloway

(Mrs Dalloway) là tiểu thuyết tiếp theo cùa bà thể nghiệm kỳ thuật dòng ý thức Nếu

Cán phòng cùa Jacob miêu tà câu chuyện mơ hồ xung quanh nhân vật Jacob

Flanders trong một can phòng trống rồng với nhừng đỗ vật vô nghía thi Bà Halloway

lại mang đến một câu chuyện xoay quanh các chủ đề: đam mè tinh yêu và cà nhữngchấn thương tàm lý từ chiến tranh Đó là một buổi sáng thứ Tư tháng Sáu nãm 1923

bà Dalloway di dọc phổ Bond de den cửa hàng hoa Khi di ngang công viên, bà vôtình gặp Hugh Whitbread, một người bạn cũ Sau đó bà đi tiếp đến cứa hàng hoa cùaPym Tại đây trong lúc đang cùng Pym lựa hoa thì ngoài phổ có tiếng nồ xi-lanh.Mọi người cùng nhau tập trung vào tiếng nò ẩy và đoán rang đó lã xe của hoàng hậu

Từ cửa hàng hoa trờ về, người giúp việc đưa bà đọc tập giầy ghi chú điện thoại củachồng mình vì chồng cùa bà đi ăn trưa với phu nhân Bruton Peter Walsh, người mà

bà từ chối kết hôn, dến nhà gặp bà cà hai cùng gợi nhắc kì niệm ờ Bourton Buổi tối.bừa tiệc bát đầu mọi người đề cập đen cái chết cùa Septimus Đen khuya, bừa tiệckết thúc, mọi người ra về

Là người đề cao sự phá cách nhằm thoát khói Iihừng quy ước cù trong the

27

loại, bang kỳ thuật dòng ý thức Woolf đà kéo dài thời gian tran thuật trong tiểu

thuyết Bà Halloway làm cho tác phẩm trờ nên độc đáo hấp dần Quá khứ và hiện tại

dồng hiện, có the hiện tại rất ngán, quá khử lọi dược trần thuật rất dài rồi lại quay vềhiện tại Các diễn biến thay dồi một cách chớp nhoáng không theo một trật tự quyđịnh nào mà phụ thuộc vào trạng thái tâm lý cùa nhân vật kết hợp với sự tác độngngoại canh Tất cá nhừng điểu này tạo thành một dòng chày trong ý thức nhân vật

Cùng với sự đồng hiện thời gian, không gian trong tiểu thuyết Bà Halloway cùng

được láp ghép rất tài tinh theo dông suy nghi miên man cùa nhân vật Mỗi khônggian xuất hiện chửa đựng trong đó là con người và hoạt dộng vãn hoá cùa họ Đó làkhông gian hiện tại như nhà cùa bà Dalloway phố Bond và cùng có thè là khônggian trong quá khứ như công viên Regent hay Bourlon một địa diêm xinh đẹp mộtđèm nọ đà có trận cãi nhau ra trò giừa Clarissa Dalloway và Peter Walsh Bên cạnh

đó sự đan xen giừa không gian thực và không gian ào phần nào cũng biêu hiện nộitâm cùa nhân vật Không gian thực với càn phòng riêng đầy cô đon cùa nừ chu nhânngôi nhà - bả Clarissa Dalloway đoi lập với không gian sam uất đay ổn ào cùa phoBond Đồng thời, những ào giác và giấc mơ còn nới rộng không gian trần thuật, trờthành con dường di vào lý giãi những ẩn ức và tính cách cùa từng nhân vật Tất càdều làm bật lên chu dề cùa tác phàm: sự tác dộng cùa chiến tranh lên mọi tầng lớp xãhội Anh sau Thế chiến I

1.3 .Nổi buồn chiến tranh (Bảo Ninh) trong hối cành vãn hục Việt Nam thòi kì

đầu đổi mói

1.3.1 Khái quát văn học Việt Nanì thòi kì đầu đồi mói

Sau tháng lợi của chiến dịch Hồ Chí Minh ngày 30/04/1975 đất nước thốngnhất và bước vào thời kì khôi phục phát triển Tuy nhiên, những khỏ khàn và tháchthức cũng bắt đầu xuất hiện Đất nước phái gánh chịu hậu qua nặng nề cùa hai cuộcchiến tranh ác liệt, tiếng súng vần nồ ra ớ biên giới phía Bấc và phía Tây Nam thelực đế quốc thi hành chính sách cấm vận Việt Nam quan hệ vè chính trị kinh tế haunhư chí khép kín trong hệ thong các nước xã hội chú nghía trước đây, cơ chế vận

28

hành kinh tể theo kiều kế hoạch hoá tập trung, quan liêu bao cấp bẳt dầu bộc lộ sựbất cập tác dộng tiêu cực den sán xuất công nghiệp, nông nghiệp và dời sống xãhội, Tất cổ tình hình dó dã dẩy dất nước đến cuộc khùng hoàng kinh te - xã hộingày càng nặng nề ờ nưa dầu những năm 80 và hết sức trầm trọng ớ giừa thập ki đỏ.

Trước tình hình khung hoàng sâu sac của đất nước, Đáng ta đà mạnh dạn thừanhận nhừng hạn chc trong cơ chế quán lí và trong Đại hội lan thứ VI của Đàng(1986), những chú trương mới được đưa ra nhàm thay đổi toàn diện bộ mặt cùa dầtnước, về kinh tế nền kinh tế thị trường theo dịnh hưởng xã hội chú nghĩa thay thếcho nền kinh tế tập trong, bao cẩp về ngoại giao chính trị, nước ta chuyển từ quan hệkhép kín trong hệ thống các nước xã hội chù nghĩa sang quan hệ mở rộng, giao lưuquốc tế hội nhập toàn diện với the giới Văn hoá - tư tướng con người cũng thay đổi.Nếu như trong chiến tranh, con người được nhìn nhận và đánh giá chú yếu ờ tư cáchcộng đồng, dân lộc thì khi hoà bình trơ lại, con người trờ vé với đời thường - cái đôithường phon tạp, muôn vé lần lộn tốt xấu trẳng đen bi hài, Ý thức cá nhân với mọinhu cầu của con người dược thức tinh trớ lại

Sự chuyền biến cùa dời sống xã hội văn hoá tư tường dần dến những đốithay trong nhu cầu và quan niệm thấm mĩ đòi hôi văn học phai đối mới Sự xuấthiện cua nhừng hiện thực mới thời hậu chiến đà tác dộng làm phân hoá nhận thức,định hướng sáng lác vàn học và nhu call thưởng thức vàn học Nhu cầu đỗi mới cáchnghi, cách viết, đối mới để tồn tại và phát triển là một nhu cầu có thật và ngày càngbức thiết cua cà giới sáng tác, lí luận lần công chúng Các nhà vãn bắt dầu nhìn lại

chiến tranh bằng một con mắt khác như Đấỉ trấng - Nguyen Trọng Oánh Nỗi buồn

chiến tranh - Bao Ninh, Không nhửng the nhiều tác phẩm còn nhìn thẳng vào hiện

thực đa đoan, đa sự với đầy những biến động phức tạp và nhừng mang tối thường bị

khuất lấp như Tưởng về hưu Không cỏ vua Nguyền Huy Thiệp Ben klìỏng chồng Dương Hướng hay Mành đất lắm người nhiều ma - Nguyền Khác Trường với chẩt

-giọng đẩy suy tư chiêm nghiệm

Theo các tác già cùa công trình Văn hục Việt Nam từ sau Cách mạng tháng

29

Tám 1945, văn học Việt Nam sau 1975 có ba đặc diem cơ bán: vận động theo hướng

dân chú hoá: thê hiện rỏ linh thẩn nhân bán và sự thức linh ý thức cá nhân; phát Iriênphong phú, đa dạng, hướng tới lính hiện đại Nhừng đặc diem nảy cùng chinh lãnhừng điềm đôi mới cùa vãn học Việt Nam sau 1975 Cụ thể:

về nội dung, vãn học bắt dầu xuất hiện nhiều khuynh hướng, trong dó có haikhuynh hướng nổi bật là khuynh hướng phê phán, khuynh hướng tự vấn khuynhhướng triết luận Khuynh hướng phê phán xuất hiện dựa trên chú

trương chống tiêu cực do Dáng phát động, từ sự thay đối trong quan niệm về hiệnthực của văn học đặc biệt là từ nhu cầu khám phá thực tại thức tinh ý thức về sựthật, tự biêu hiện tư tương riêng, cái nhìn riêng cùa người cằm bút Các lác phẩmtheo khuynh hướng này phê phán nhừng liêu cực trong lối sống và lư lường cùa cuộcsống đương thời, nhận thức lại hiện thực với cảm hứng phê phán trên tinh thẩn nhânbàn mạnh mẽ phơi bày sự khùng hoàng cùa xã hội qua sự biến dôi các giá trị và lối

sống Đó là các tác phẩm: Cái đêm hâm ấy đêm gì (Phùng Gia Lộc) Nhũng manh

đời đen trứng (Nguyễn Quang Lập) Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyền Khấc

Trường), Hên kia hờ ao vọng (Dương Thu Hương), các truyện ngan Tưởng về hưu.

Không có vua, của Nguyền Huy Thiệp Lão Kho (Tạ Duy Anh) Nhìn từ xa Tố quốc (Nguyền Duy), Khuynh hướng tự vấn xuất phát từ sự thay đồi trong quan

niệm nghệ thuật về con người (vãn học tập trung thể hiện ý thức cá nhân về conngười, nhìn nhận con người với tinh thần nhân bán), từ nhu cầu tự ý thức về conngười trên nhiều bình diện, nhiều cấp độ Các tác phẩm theo khuynh hướng này trờ

lại với đời thường, với sổ phận riêng cua con người: Noi buồn chiền tranh (Bao Ninh), Thời xa vang (Lê Lựu), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Vân Kháng), các truyện ngán Phấm tiết, Kiếm sắc, Vàng lừa cùa Nguyễn Huy Thiệp Thiên sứ (Phạm Thị Hoài) Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh) Việt Nam ơi (Lưu Quang Vù), Người dệt

tầm gai (Vi Thuỳ Linh), sống hồn nhiên (Mai Vãn Phấn), Khuynh hướng triết luận

từ nhu cầu nghiền ngầm, chiêm nghiệm về những con người, sự kiện của đời sống đểbộc lộ nhừng chiều sâu tư tưởng Các lác phẩm theo khuynh hướng này ihê hiện linh

30

Ihản phân tích xả hội và mong muon khám phá quy luật nhân sinh từ cái hàng ngày:

Một CÕI nhân gian hé tí (Nguyền Khài), Rền quê (Nguyền Minh Châu), các truyện

ngán cùa Nguyền Huy Thiệp như Muối cùa rừng Con thú lớn nhất, Trương Chi

về nghệ thuật, các tác già đã có cơ hội giao lưu với các nền văn học - văn hoátrên thế giới nên đă tiếp thu những kỳ thuật sáng tác cúa các chú nghĩa văn học như:hiện đại hậu hiện đại hiện thực huyền ào đê hiện đại hoá tác phấm cùa mình Cụthê, van xuôi lự sự đă trần thuật từ nhiều điểm nhìn, đối mới ngôn ngừ với ngôn ngừđậm chắt đời thường, gia tâng lốc độ thông tin, sứ dụng kí hiệu, tâng cường tính đathanh phức điệu, sir dụng các kỳ thuật như dòng ý thức, trò chơi, camaval hoá Thơcũng đồi mới việc đa dạng hoá cái tôi trữ tình, mờ rộng bicn dộ thơ gia tãng chất vãnxuôi, chất trí tuệ và thâm nhập vào vùng tâm linh, vô thức, tự do hoá triệt dề hìnhthức thơ Tuy nhiên, các tác giã tiếp thu trên tinh thần lựa chọn Họ cám thấy thúpháp nghệ thuật đỏ rất đắc lực trong việc thế hiện tư tường cua mình nôn tiếp nhận

Có the kể đến chính là sự kế thửa tiếp nhận kỳ thuật dòng ý thức trong văn học thế

giới mà thành công nhất phai kể đến Bão Ninh với Nỗi buồn chiến tranh.

1.3.2 Nỗi buồn chiến tranh và sự vận dụng kỹ thuật dòng ý thức cùa Bão

Ninh

Cũng như các nhà văn Hoàng Nhuận cầm Trần Anh Thái hay Nguyen ViệtChiến Báo Ninh (tên thật Hoàng Áu Phương) là nhà văn từng trái qua chiến tranh.Nhừng năm tháng cùng dồng đội dọc Trường Sơn vào den mặt trận B3 không nhừngtạo lien đề thôi thúc cho việc sáng tác sau này cúa Báo Ninh mà còn mang đền cho

tác phẩm cũa ông sự chân thực, sống động đến từng trang viết "Có vẻ như trái

khoáy, song nêu không trài (Ịuư chiên tranh, không từng cầm súng, tôi sè không nghĩ tời chuyện một ngày nào đấy cầm bút viết vãn" (Nguyễn Đảng Điệp 2016) Đồng

thời, chính khoáng thời gian lùm công việc thu thập hài cốt liệt sĩ suốt một năm kê từngày hoà bình lại càng khiên Báo Ninh thấm thìa hon nồi đau tột cùng mà chiếntranh đế lại Ong có cơ hội nhìn lại một lằn nữa vào lòng sâu đất thăm những mấtmát đau thương mà chiến tranh gây ra Và cứ thế những bóng hình đồng đội, những

31

người dân vô tội, những cô gái trê em ngã xuống trong trận chiến cứ thế lần lượt

hiện về trong suy nghĩ cùa ông đê rồi Nồi buồn chiền tranh ra đời như một hệ quà lất

yếu cùa một con người từng đi qua đau thương của cuộc chiến

Ngay lừ khi xuất hiện Nồi buồn chiến tranh lập (ức trớ thành một hiện tượng

trong văn học Việt Nam cuối thế ki XX Cũng miêu tá chiến tranh và nhùng hậu qua

nặng nè do nó đê lại như Có lau (Nguyền Minh Châu) Ben không chồng (Dương Hướng) hay Người sót lại cùa rừng cười (Võ Thị Hào) nhưng vốn là một nhà vãn

luôn đề cao tính sáng tạo, Bão Ninh đã chọn cách khai thác mánh đất ấy một cách rất

ricng mang dậm dấu ấn cá nhân Nơi £>wơrt chiền tranh là dòng hồi ức cùa nhân vật

Kiên về những năm tháng chiến dấu đẩy đau thương mất mát về hình ánh cua ngườicha quá cố về cô bạn Phương mối tinh đầu thuở học trò Bên cạnh đó, lieu thuyếtcòn tái hiện hành trình sáng tạo nghệ thuật đầy đau đem của Kiên với những trangviết bỏ dớ, cá sự quay cuồng trong mớ hồn độn chưa biết bắt đầu từ đâu Đật tiếu

thuyết Nồi buồn chiến tranh trong dòng chày cùa vãn học Việt Nam thời ki đổi mới Nguyên Ngọc cho ràng: Ờđây có hai cuốn tiếu thuyết lồng vào nhau Nhưng thật ra

chi có một: cuốn tiêu thuyết viết về một con người Iran trở lim lẻ sống cùa minh hôm nay Bang cách chiến đấu lại cuộc chiến cua đời mình" (Đoàn Ánh Dương và Lê

Nguyên Long 2017)

Là tổ hợp của cà ba đề tài: chiên tranh, tinh yêu và dam mê sáng tạo, Noi

buồn chiến tranh cho thấy hành trình trãn trờ đi tim lại lẽ sống cùa một con người trớ

VC sau chiến tranh Con người ấy truy vần tìm cách hoà nhập lại với cuộc sống chứkhông dơn thuần chi là phơi bày những vết hẳn mà chiến tranh de lại Điều này hoàntoàn thống nhất với quan niệm cua Báo Ninh ve giá trị cua một tác phàm văn học:

"Theo tôi nhùng tácphâtn đúng nghía là tiêu thuyết chi có duy nhắt một đề tài ấy là

số phạn con người, và bat kê cách viết như the nào, câu chuyện và nội dung cua nhùng tiếu thuyết ấy cùng chì là để thể hiện nội lâm và nồi lòng cùa con người."

(Nguyền Đãng Điệp 2016)

về mặt nghệ thuật, "dô là thành tựu cao nhai cùa văn học thời kì dối mới”

32

(Đoàn Ánh Dương và Lê Nguyên Long 2017) Băng cách phá vờ kiều trần thuậttruyền thống Bảo Ninh đê cho nhân vật cùa mình kẻ lại câu chuyện băng ào giác vàgiấc mơ Những cơn mộng mị kéo dài chấp nối nhừng giấc mơ hoang hai làm ngườiđọc đắm chìm vào thế giới cua nhân vật lúc nào không hay Hoã trong đấy, người đọc

dề dàng nhận thấy chiên tranh đà để lại nhừng chan thương nặng nê trong tâm lý củanhân vật này Lúc nào Kiên cùng sồng trong trạng thái rối bời bấn loạn Dường nhưanh chi thuộc về quá khử nên khi chiến tranh kết thúc, dược trà lọi thực tại và thựctụi ấy buộc anh phải chiến dấu một lần nữa VỚI cuộc chiền mới dể tìm cách cânbằng lại cuộc dời mình

Cách trần thuật băng thu pháp hồi cố trong Nỗi buồn chiến tranh không hắn kì điều hoàn toàn mới lạ, bơi lè ngay từ Thầy Lazaro Phiền (Nguyền Trọng Quán) cuối the ký XIX thì cách tran thuật này đà xuất hiện Nhưng diêm độc đáo cùa Nỗi buồn

chiến tranh nam ờ việc Bao Ninh đã vận dụng thú pháp này đặt trong sự bao trùm

cùa kỹ thuật dòng ý thức Trong kí ức cùa nhân vật Kiên lại có những kí ức khác xếpchồng lên Các lớp thời gian trong tiều thuyết dứt gãy hên tục nhửng mành vụn kí ứcvương vãi khắp mọi nơi Quá khử và hiện tại đồng hiện chứ không giống như trong

Thầy Lazaro Phiền (Nguyễn Trọng Quan) khi Thầy Lazaro Phiền kề lại câu chuyện

trong quá khử trước đó lừ việc nhìn thay ngôi mộ của thay Phiền ớ hiện tại

Cùng với thũ pháp đồng hiện thời gian thì sự cat ghép không gian một trongnhững kỹ thuật phồ biển cùa diện ảnh cùng dược Bao Ninh sử dụng một cách triệt

dề Không gian truông núi Gọi Hồn cân phòng ờ tầng áp mái hay khu phổ nơi nhàvãn phố phường Kiên sinh sống lằn lượt hiện ra làm nền cho câu chuyện cua nhân

vật Việc chuyền canh trong Nỗi buồn chiến tranh không hề làm cho mạch truyện rời

rạc mà trái lại còn rẩt thống nhất Nó thề hiện được sự liên tục trong dòng chây tưduy cua nhân vật

Nhận giãi thường Hội nhà vãn 1991 củng với giãi Tiếu thuyết

nước ngoài xuất sắc cùa nhật báo The Independent 1994, có thể nói Nỗi buồn chiến tranh trờ thành một trong những lác phẩm

thành công nhất trong văn học Việt Nam thời kì đòi mới Sự thành công ẩy không chì đến từ nội dung hấp dần mà còn nhờ đến sự vận dụng kỳ thuật dòng ý thức của Bào Ninh - một trong

33

nhừng kỳ thuật viết nhăm đối mới thê ioại tiêu thuyết xuất hiện trong văn đản thế giới cuối thế ki XIX, đầu thế kỉ XX.

34

Tiểu kết chuong 1

Xuất hiện lần đầu trong công trình cùa William James, dòng ý thức (stream of

consciousness) là tên gọi cùa một kỹ thuật sáng tác vãn học Tuy có nhiều quan diêmkhác nhau về kỹ thuật này nhưng chung nhất đó là sự nhấn mạnh vào ý thức cùa conngười từ đó góp phần làm nền diện mạo mới lạ cho the loại tự sự nói chung và liêuthuyết nói riêng

Virginia Woolf và Báo Ninh là hai trong số nhùng tác giá tiêu biêu sứ dụng kỳ

thuật dòng ý thức trong sáng cùa minh Đật Rà Daltoway (Mrs Dal lo way) cùng Nỗi

buồn chiến tranh vào bối cành vãn học Anh thế ki XX và vãn học Việt Nam sau dổi

mới, người dọc dễ dàng nhận thấy sự dóng góp cùa hai tác phẩm không chi ờphương diện nội dung mà còn là sự cách (ân sáng tạo về hỉnh thức thể loại

Chuông 2 KỲ THUẬT DỰNG NHÂN VẬT

TRONG RÀ DALLOWAYVA NỎỈBƯÒN CHIÈN TRANH

2.1 Tiếu thuyết dòng ý thức vói kỹ thuật dựng nhân vật

Vàn học với chức náng nhận thúc giáo dục giúp con người hiếu hơn về cuộcsong và bân thân mình Đè lãm được điều đó, vãn học không thê khước từ việc thểhiện con người Lấy con người làm trung tâm, vãn học cùng từ đó mà có điềm tựa dềmiêu tà toàn bộ thế giới bên ngoài Chính vì thế, dọc bất kì một tác phẩm nào ta cũngbắt gặp một nhân vật văn học

Theo 7ì*f điên thuật ngừ Vàn học nhân vật văn học là: "Thuật ngừ chi hình

tượng nghệ thuật về con người, một trong nhừng dầu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn cua con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật vãn học có khi còn

là các con vật, các loài cây, các sinh thế hoang đường được gán cho những đặc điềm giồng con người" (Lê Bá Hán Trằn Đinh Sừ và Nguyễn Khắc Phi 2(X>7) Cùng cách

định nghía, nhân vật văn học là "khái niệm dùng dê chì hình tượng các cá thê con

người trong tác phàm vân học - cái dà được nhà vân nhận tlìừc tái tạo thế hiện bằng cảc phương tiện riêng cùa nghệ thuật ngôn từ" (Thái Phan Vàng Anh, 2(X)9).

Trong tác phẩm lự sự, nhân vật là phương tiện thè hiện các tính cách và sốphận con người Thông qua nhân vật, nhà vãn phác hoạ nên một bức chân dung toàncanh về cuộc sống dồng thời dẫn dắt người dọc di vào thế giới ấy Mặt khác, với nhânvật nhà văn cũng dề dàng bày lò quan niệm suy nghĩ cúa mình về con người và xã hội

Do đó nói đền nhân vật là nói đến cấp độ câu chuyện, lức là nhừng vấn đề nội dungđược phán ánh Ngoài ra, trong một tác phâm nhân vật còn giừ vai trò là chu the cùahành động, là động lực thúc đấy phát triển cốt truyện Vì thế việc dựng nhân vật nhưthể nào, biểu hiện ra sao thuộc về cấp độ cốt truyện và đó là vấn đe mà các nhà lýthuyết cẩu trúc và tự sự học rất quan tâm

2.1.1. Từ nhừng cư sở cúa tiểu thuyết truyền thống

Như đã trinh bày, nhân vật trong tác phẩm văn học là sáng tạo mang dụng ý

nghệ thuật cùa tác gia Vì vậy, đê nhận biết và hièu nhân vật một cách thau đáo, ta cằnxác định kỹ thuật dựng nhân vật mà tác gia sử dụng Trong tiều thuyết truyền thống,

nhân vật được xây dựng bàng các kỹ thuật như: xức định trực tiếp (direct definition),

trình bày gián tiếp (indirect presentation) và Cling co qua toại suy (reinforcement by

analogy) Đây là lý thuyết cùa Shlomith Rimmon-Kennan - nhà tự sự học người Israel

về kỳ thuật dựng nhân vặt Xác định trực tiếp (direct definition) là cách mà nhân vật

tự nhận xét về mình hoặc qua lời cua người tran thuật hoặc nhân vật khác Kỳ thuậtnày thường bat gặp trong các ticu thuyết ra đời vào the ki XVI XIX Tiêu biếu như

Nhà thở Dửc Bà Paris (Notre Dame de Paris) cùa Victor Hugo "Chưa bao giờ tôi thấy xấu xi như bây giờ Đem so sánh với cô tôi rất thương hại cho thán tôi, toi chi là con quái vật khốn khố đáng thương Tôi là cái gì ghê tởm chẳng phài người, chằng phai thú một thứ gì đó còn cứng ran hơn bị giày xéo (lưới chân và (lị (lạng lum cá hòn soil" (Hugo 2018) Trong trường hụrp này, người ke chuyện cùng chính là nhàn

vật Quasimodo Quasimodo xưng “tôi”, tự nhận mình là "một con quái vật khốn khố

(láng thương", là một người có ngoại hình khác lạ dị biệt "chảng phái người, chảng phới thú" Vi thế mà Quasimodo luôn mặc câm không dám bày tò tình câm của mình

trước Esmeralda Đây chinh là kỹ thuật dựng nhân vật bâng cách xác định trực tiếp.Với cách này người đọc dẻ dàng nam bát đặc điếm tính cách nhân vật ngay từ đẩu

Nó ồn định và thống nhai Tuy nhiên, "trong bối cánh phát triển cùa thời đại khi mà

sự gợi mơ và tính không xác định được ưu tiên hơn thì sự khép kín và tính ồn định thì

kỳ thuật (lựng nhân vật bằng cách xác (lịnh trực nếp thường bị xem là (lơn giãn hoá nhược (liếm hơn là ưu (liếm" (Rimmon-Kenan 1983) Do dó cách xác định trực liếp

ít được dùng hơn trong các tiểu thuyết ra đời vào the ki XX mà thay vào dó là cáchtrinh bày gián tiếp

Khác với cách xác định trực tiếp, trình bày gián tiếp (indirect presentation) lù

kỳ thuật mà các nhà văn dựng tính cách nhân vật dựa trên nhùng biêu hiện tính cáchcua nhân vật như: hành động, lời nói ngoại hình, môi trường, hoàn cành bên ngoài,

Freddie Henry trong Giã từ vù khi (A Farewell to Arms) cùa Ernest Hemingway, một

người Mỹ tình nguyện lái xe cho quân dội Ý Trong lúc chiến dấu anh gặp gỡ và quenbict Catherine Barkley - một nử y ta giói người Anh Cà hai dem lòng yêu nhau, cùngnhau vượt qua biết bao khó khăn nhưng đến cuối khổ đau vẫn cứ đeo bám lấy họ.Catherine bị báng huyết, đứa con sinh non cùa hai người cùng không cỏn Henry từ

bệnh viện "lầm lùi trơ về khách sạn dưới cơn mưa" Trước đó, anh đà cầu xin Chúa

"xin người, xin người, xin người, hời Chúa kinh yêu, hãy đừng đế nàng chết Chúa ơi xin hãy làm cho nàng khôi chết Con sẽ làm bất kể việc gì mà người sai khiến, nếu người không bắt nàng phải chết" (Hemingway 2020) Nhưng rồi Chúa cũng không

cửu được nàng Qua lời khấn cầu tha thiết này có the thấy Catherine rất quan trọngvới Henry Nàng chính là điểm tựa là điều duy nhất mà anh cỏn lại sau tất cá Nhưngrồi mọi thử trong anh đà sụp đô hoàn toàn khi mà diêm tựa cuối cùng cùa anh là thegiới tinh thân nơi Catherine đà biên mat Henry rơi vào trạng thái hư vô trống toác,chấn thương tàm lý một cách nặng nề Tẩt cà dược dặt một dấu chấm hết Có the thấy,việc dựng nhân vật bang kỹ thuật trình bày gián tiếp phức tạp và có tính ngầm ấn hơn.Điều này buộc người dọc phái chú ý hơn vào nhừng biểu hiện cùa nhân vật trong tácphẩm Khi phân tích kĩ các biểu hiện cùa nhân vật la có cái nhìn sâu sắc loàn diệnhơn về lính cách cua nhân vật đó

Cùng với xác định trực liếp, trình bày gián tiếp thì cứng cố qua loại suy

(reinforcement by analogy) được xem như một kỹ thuật hồ trợ trong việc dựng nhân

vật Theo Shmoth Rimmon-Kenan, "kỹ thuật này ỉệ thuộc nhiều vào cấu trúc dã thiết

lập trước dỏ" (Rimmon-Kenan 1983) Vì the nó chi có lác dụng làm rỏ thêm đặc

điểm lính cách nhân vật chứ không phai là một kỳ thuật riêng biệt “Có không thế

chịu đựng được nửa trong cái gian buồng nhó ớ tầng dưới ấy vời cái lò sưởi bốc khói, cái cứa rít lên những bức tưởng ri nước, nhùng đã lát nền ấm ướt ấy Có tưởng như tắt ca nỗi đắng cay cua kiếp song được dọn ra trên đìa ăn cùa cô và qua làn khói món thịt hâm, từ đáy tâm hôn cô dường như hốc len những làn khói vô vị khác"

(Flaubert, 2017) Có thề thấy, trong (loạn vãn trên, tâm trạng bức bổi chán nân cuaBovary ngây càng tăng lên qua các hình ánh lò strơi bốc khói, cái cừa rít lén và bức

urờng ấm ướt Thêm vào đó các từ ngừ "bốc khói", "rít lên" và "âm ướt" mang tính

tăng cấp cũng góp phần diền tá sự dồn nén bứt bối trong tâm trạng nhân vật và dựđoán một điêu gi đó bứt phá sap xây ra Trên là ví dụ cho cách cung co loại suy đặcdiêm tính cách nhân vật Ngoài ra, ta còn có nhiều cách cung cố loại suy khác như:loại suy qua danh tính, loại suy từ khung cành hoặc cùng cố qua nhân vật khác khi cahai nhân vật dược dặt cùng trong một bối cành

Tóm lại giời thiệu trực tiếp, trình bày giản tiếp hay cùng cổ qua loại suy đều

là những kỳ thuật dựng nhân vật cơ bán trong một tác phẩm tự sự Việc dựng nhân vậtdôi lúc sè bị chi phối bơi chu đề, bị ràng buộc bới đặc trưng the loại hoặc phụ thuộcvào trào lưu hay cả nên vàn học Hiếu rõ kỳ thuật mà tác giã dùng đề dựng nhân vật làcon đường cơ bàn nhất giúp ta hiểu nhân vật đó một cách trọn vẹn Từ dỏ ta có cáinhìn khách quan hơn VC giá trị nội dung - nghệ thuật cùa tác phẩm

2.1.2 Den nhùng cách tân cùa tiểu thuyết hiện đại

Tiêu thuyết dòng ý thức, như lieu thuyết truyền thống, cũng dựng nhân vật

bang các kỳ thuật trên Tuy nhiên, trong ba kỳ thuật: giới thiệu trực tiếp, trình bày

gián tiếp và cúng cố qua loại suy thì cách giới thiệu trực tiếp ít được sữ dụng hơn cã

trong tiểu thuyết dòng ý thức BỜI lẽ như đã trinh bày, tiểu thuyết dòng ý thức dượcxem như một nỗ lực cách tân thế loại cùa các nhà văn hiện đại the ki XX Trong bối

canh đỏ tinh đơn gián hoá cùa cách giới thiệu trực tiếp vô hình trung làm cho chính

bán thân nó mất đi tính thuyết phục

Lấy tlìế giới nội tâm của con người làm đổi tượng phàn ánh tiêu thuyết dòng ýthức dựng nhân vật thông qua nhừng biếu hiện của nhân vật trong dòng chây ý thức

Ó đó ta thấy nhân vật vừa là chú thể cùa dòng ý thức mà vừa là đối tượng được miêu

tá qua dòng ý thức

Thử nhất, khi nhân vật là chù thề của dòng ý thức Mọi hồi ức suy tư hay

những giấc mơ dự câm cùa nhân vật dều là biểu hiện bộc lộ phẩm chất tính cách nhânvật dó Khác với tiều thuyết truyền thống, những biểu hiện gián tiếp bộc lộ tính cáchnhân vật như dòng hồi ức sự suy tư giẩc mơ, trong tiểu thuyết dòng ý thức không

bao giờ xuất hiện đơn lé hoặc được sấp xếp một cách ôn định nhắt quán Chúng xáotrộn, vờ vụn đan cãi vào nhau tạo thành một dòng chày liên tục, hồn độn và phức tạp

vô cùng Vì thế, muốn hiếu rò nhân vật người đọc trong trưởng hợp này phải thật tậptrung hoặc cố gang hệ thống lại chuỗi suy tường bất định ấy

Ben cạnh dó nhiều nhà nghiên cứu cho răng cách phổ biến nhất trong nghệ

thuật dựng nhân vật ớ tiểu thuyết dòng ý thức là sứ dụng phương pháp độc thoại nội

tám (interior monologue) Tuy nhiên, độc thoại nội tâm xót cho cùng cùng phẩn nào

bị hạn che bơi một trật tự phô diễn của tư duy lý tri trong nhân vật Trong khi đó

dòng ý thức được xem là toàn bộ sự phong phú, mau lẹ tinh tể cúa tư duy khi sáng

tác Đặt ngòi bút lên trang giấy, các tác gia cùa tiểu thuyết dòng ý thức nhận thứcdược bàn thân mình phải cố gắng nắm bắt và trần thuật lại một cách trọn vẹn nhất ýnghĩ cua nhân vật Nói cách khác, những cái đà, đang và sáp hình thành trong tâm lýnhân vật được nhã ván trần luật lại mà không bị một hạn chẽ nào Phân tích diem khácbiệt này không có nghĩa ta được quyên phũ nhận hết vai trò cúa độc thoại nội tâm.Ticu thuyết dòng ý thức thường sừ dụng phương pháp độc thoại nội tâm nhưng muốnnhân vật đạt đến dộ hoàn thiện (dúng với dặc diêm thuần về tâm lý) cần có sự tồnghoà giữa nhừng mơ hồ với sự xáo trộn trong ý nghĩ nhân vật chứ không đơn thuần chi

là tiếng nói không thốt lên thành lời

An Ml trong tiêu thuyết Và khi tro bụi (Doàn Minh Phượng) là một nhân vật

được xây dựng bang kỳ thuật dòng ý thức Cô không được miêu tá băng ngoại hình,lai lịch, tuổi tác mà hiện diện qua chuồi suy tưởng bất định về quá khứ hiện lại và cá

tương lai “775/ n/ừn ra bên ngoài Xe lứa đi qua những cánh đồng vào một ngày

đóng đã qua và xuân chưa tới, một ngày không có mùa và dường như không có ánh sáng cững không có bóng tối Mọt ngày màu xám, thứ màu xám lộng lẽ và bất lận không chứa trong nó một noi mong dợi nào Ven lỉhừng cánh đông đà gặt có nhừng

bờ cò dại Không phủi là cây co với những cành và nhừng lá lao xao mà chi là nhùng cái bóng lừ mở in trên cái nen xám của khoảnh khắc lặng lè không phai ngày và không phai đèm Tòi sap ra đi yên hình như vậy sao? Ra di vào một hôm đất trài và