ĐỀ TÀI: BIỂU TƯỢNG MÂM NGŨ QUẢ TRONG LỄ CÚNG TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT

Mâm ngũ quả là một trong những thứ quan trọng để chưng bày trên bàn thờ gia tiên trong những ngày Tết của người Việt.. Tư tưởng này đã xâm nhập sâu sắc vào đời sống văn hóa của các dân t

TIỂU LUẬN CUỐI MÔN MÔN: CƠ SỞ VĂN HÓA

ĐỀ TÀI: BIỂU TƯỢNG MÂM NGŨ QUẢ TRONG LỄ CÚNG

TẾT CỦA NGƯỜI VIỆT

Giảng viên hướng dẫn: Bùi Văn Niên

Lớp: PR 14-01 Thành viên:

1 Đặng Khánh Huyền

2 Phạm Hải Nguyên

3 Bùi Dạ Minh Châu

4 Đinh Phương Liên

5 Viết Thị Thu Trang

Năm học: 2020 – 2021

MỤC LỤC

PHẦN TRẢ LỜI CÂU HỎI 1 Câu 1: Mâm ngũ quả là gì? Ý nghĩa của mâm ngũ quả là gì? 1 Câu 2 Chỉ ra sự khác nhau trong mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc, Trung, Nam Theo anh/ chị, nguyên nhân nào dẫn đến sự khác nhau về mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc, Trung, Nam? 3 2.1 Sự khác nhau trong mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc Trung Nam: 3 2.2 Nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau về mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc, Trung, Nam: 6 Câu 3: Tìm hiểu về mâm ngũ quả đem lại ý nghĩa gì đối với hoạt động học tập và hoạt động nghề nghiệp của anh/chị? 6 KẾT LUẬN CHUNG 8

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới thầy Bùi Văn Niên - giảng viên hướng dẫn môn Cơ sở văn hóa Việt Nam khoa Truyền thông, đại học Đại Nam Trong quá trình học tập và tìm hiểu bộ môn Cơ sở văn hóa Việt Nam, em đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ và hướng dẫn nhiệt tình từ thầy Thầy đã giúp em hiểu hơn và có cái nhìn rõ ràng hơn về ngành học của mình, về những kiến thức về các vùng văn hóa riêng biệt của Việt Nam Từ những kiến thức thầy truyền tải em đã dần trả lời được những câu hỏi xoay quanh lĩnh vực ngành nghề mà em đang theo học, cung cấp cho em

sự linh hoạt trong tư duy, suy nghĩ của bản thân, từ đó đưa ra đánh giá và học hỏi được nhiều điều để chuẩn bị cho công việc trong tương lai Thông qua bài tiểu luận này, em xin trình bày những gì mà em đã tìm hiểu được về biểu tượng mâm ngũ quả trong lễ cúng Tết của người Việt

Kiến thức về những nền văn hóa, sự khác nhau về văn hóa của các vùng miền với nhau là vô cùng rộng lớn, đòi hỏi em phải dành ra một khoảng thời gian rất dài để nghiên cứu và tìm hiểu Do đó, trong quá trình hoàn thành bài tiểu luận chắc chắn sẽ không thể tránh khỏi những thiếu sót Nhóm chúng em rất muốn nhận được những ý kiến phản hồi và sự hướng dẫn đến từ thầy để bài tiểu luận của em được hoàn thiện hơn

Kính chúc thầy sức khỏe, hạnh phúc và thành công trên con đường giảng dạy

LỜI MỞ ĐẦU

Theo thuyết duy vật cổ đại, tất cả mọi vật chất đều được tạo nên bởi 5 yếu tố ban đầu gồm: kim, mộc, thủy, hỏa và thổ – gọi là ngũ hành Tư tưởng này đã xâm nhập sâu sắc vào đời sống văn hóa của các dân tộc phương Đông Tục lệ trưng mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết của người Việt là một trong những biểu hiện của tư tưởng này

Mâm ngũ quả ngày Tết đã làm quang cảnh ngày Tết thêm sinh động, không khí trong nhà thêm ấm áp đượm đầy sắc xuân Mâm ngũ quả là một trong những thứ quan trọng để chưng bày trên bàn thờ gia tiên trong những ngày Tết của người Việt Nó mang một ý nghĩa chung sâu sắc là dâng cúng tổ tiên thể hiện lòng hiếu thảo và ước mong những điều tốt lành trong gia chủ và luôn là một phần không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền của dân tộc ta Nhiều người tin rằng, mâm ngũ quả tượng trưng cho âm dương – ngũ hành, cầu tài cầu phúc nên bỏ ra rất nhiều tiền để có được mâm ngũ quả độc, lạ, không đụng hàng, hợp phong thủy với hi vọng năm mới sẽ làm ăn phát đạt Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ cũng cho biết, ý nghĩa của mâm ngũ quả đã thay đổi theo dòng chảy thời gian và biến thiên lịch sử Do vậy mà mâm ngũ quả mang đầy nét nhân văn, triết lý của cuộc sống, đặc biệt mâm ngũ quả còn mang tính kế thừa và giáo dục về nguồn cội, về tổ tiên, ông

bà cho các thế hệ mai sau đực biết và học tập theo những việc làm mang tính nhân văn của thế hệ đi trước Do đó, mâm ngũ quả chính là một yếu tố văn hóa không thể thiếu trong lễ cúng Tết của người Việt Xuất phát từ những vấn

đề đó, nhóm chúng tôi quyết định lấy “Biểu tượng của mâm ngũ quả trong lễ cúng Tết của người Việt” làm đề tài nghiên cứu

PHẦN TRẢ LỜI CÂU HỎI

Câu 1: Mâm ngũ quả là gì? Ý nghĩa của mâm ngũ quả là gì?

Trả lời

Theo thuyết duy vật cổ đại, tất cả mọi vật chất đều được tạo nên bởi 5 yếu tố ban đầu gồm: kim, mộc, thủy, hỏa và thổ – gọi là ngũ hành Tư tưởng này đã xâm nhập sâu sắc vào đời sống văn hóa của các dân tộc phương Đông, trong đó có người Việt được thể hiện ở mâm ngũ quả Mâm ngũ quả là một mâm trái cây có chừng năm thứ trái khác nhau thường có trong ngày Tết Nguyên Đán của người Việt Thông thường là trên bàn thờ tổ tiên hoặc trên bàn tiếp khách Các loại trái cây bày lên thể hiện nguyện ước của gia chủ thông qua tên gọi, màu sắc và cách sắp xếp của chúng

Ngũ (五, năm), là biểu tượng chung của sự sống “Quả” biểu tượng cho

sự sung túc qua cấu tạo của nó: bên trong chứa hạt tượng trưng cho sao, quả bao lấy là Vũ trụ, ý nghĩa là sự sinh sôi trường tồn tái sinh bất tận của sự sống

Mỗi loại quả có ý nghĩa riêng qua hình dáng/cấu tạo/hương vị, màu sắc và cách đọc tên “Ngũ quả” chỉ sự tập trung đầy đủ các loại trái cây trong đất trời Ông cha ta chọn 5 loại trái cây để cúng đêm giao thừa là ngụ ý rằng: Những sản vật này được kết tinh từ công sức, mồ hôi, nước mắt của con người lao động, kính dâng lên đất trời, thần thánh trong giờ phút linh thiêng của vũ trụ vạn vật sinh tồn Chọn 5 thứ quả theo quan niệm người xưa là ngũ hành ứng với mệnh của con người Chọn số lẻ là tượng trưng cho sự phát triển, sinh sôi

Và tư tưởng, hình ảnh ấy từ lâu đã ăn sâu và tâm thức của người Việt Nam bao đời nay

Người phương Đông quan niệm mâm ngũ quả cần có 5 loại quả với 5 màu tượng trưng cho mong ước được ngũ phúc: Giàu có, Sang trọng, Sống lâu, Khỏe mạnh, Bình yên Theo thuyết ngũ hành: Kim màu trắng, Mộc màu xanh, Thủy màu đen, Hỏa màu đỏ, Thổ màu vàng Mâm ngũ quả thường theo

5 sắc màu đó để phối trí Ngày nay, hoa trái ngày càng nhiều và phong phú Vì vậy mâm ngũ quả có thể nhiều hơn Mỗi loại quả đều có mùi vị, màu sắc riêng

và cũng mang những ý nghĩa nhất định

Hình dáng/cấu tạo của các loại quả cũng có tính chất gợi tả điều tốt lành Ví dụ: lựu có nhiều hạt, tượng trưng cho con cháu đầy đàn; bưởi và dưa hấu căng tròn, mát lạnh trong ruột, hứa hẹn sự ngọt ngào, may mắn trong cuộc sống Hương vị trái cây thường phải ngọt, thơm và không cay, đắng Ngoài ra, người ta còn bày các loại quả theo cách đọc tên với kiểu gần âm Ví dụ: "dừa" hay "dưa" gần âm với "vừa"; đu đủ là "đủ", xoài gần âm với "xài" (tiếng Nam,

có nghĩa là "dùng"), mãng cầu là "cầu", sung là "sung túc" Một mâm ngũ quả miền Nam có: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung đọc thành "cầu vừa đủ xài sung" hay "cầu sung vừa đủ xài" và họ thường kiêng kỵ chưng trái có tên mang ý nghĩa xấu như chuối - chúi nhủi, cam - cam chịu, lê - lê lết, sầu riêng, bom (táo)…

Ý nghĩa của các loại quả trong mâm ngũ quả:

- Chuối: Là loại quả không thể thiếu trên mâm ngũ quả Chuối phải là nải chuối còn xanh, màu xanh được coi là hành Mộc Nó mang ý nghĩa như bàn tay ngửa để che chở đem lại sự bình an, sung túc, đùm bọc và gắn kết Thực tế

là trên mâm ngũ quả, nải chuối cũng bao bọc, nâng đỡ các loại quả khác

- Quả quất: Theo âm Hán của từ “quất” gần giống âm của từ “cát” Bày quất trên mâm ngũ quả ý nghĩa mang lại sung túc, ăn nên làm ra, dồi dào sức sống

- Quả phật thủ: Quả phật thủ thường được đặt ở trung tâm và nơi cao nhất trong mâm ngũ quả Theo quan niệm xưa phật thủ là loại quả dùng để thờ Phật

và gia tiên vì có mùi thơm quyến rũ, tác dụng lưu giữ thần, Phật và gia tiên lưu lại trong nhà lâu hơn để phù hộ cho gia chủ

- Quả bưởi: Tượng trưng cho phúc lộc, viên mãn

- Quả xoài: Cầu mong không thiếu thốn

- Quả thanh long: Mang ý nghĩa rồng mây hội tụ và biểu trưng cho sự cát tường, thịnh vượng

- Quả sung: Với mong muốn có sự sung túc, tròn đầy, sung mãn về sức khỏe, hay tiền bạc

- Quả đu đủ: Là biểu tượng của đầy đủ, thịnh vượng

Câu 2 Chỉ ra sự khác nhau trong mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc, Trung, Nam Theo anh/ chị, nguyên nhân nào dẫn đến sự khác nhau về mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc, Trung, Nam?

Trả lời 2.1 Sự khác nhau trong mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc Trung Nam:

Vào dịp Tết Nguyên Đán - cái tết cổ truyền của dân tộc, ngoài những món ăn truyền thống thì việc sửa soạn mâm ngũ quả để cúng trên mâm thờ gia

tiên cũng là một phần đặc trưng không thể thiếu, gợi đế phong vị ngày Tết truyền thống Tùy theo đặc trưng văn hóa, địa lý mỗi vùng mà mâm ngũ quả lại được bày biện bằng những loại quả khác nhau, mang những hình thức ý nghĩa khác nhau Bên cạnh đó, việc xã hội ngày càng phát triển, một số loại quả ngoại nhập cũng được người dân thêm vào mâm ngũ quả để làm đẹp hơn

về mặt hình thức Ngưng nhìn chung, cũng có thể chỉ ra những điểm đặc trưng khác nhau giữa mâm ngũ quả của 3 vùng Bắc - Trung - Nam như sau:

2.1.1 Mâm ngũ quả miền Bắc: Mâm ngũ quả bày theo ngũ hành:

“Người miền Bắc bày mâm ngũ quả theo thuyết ngũ hành trong văn hóa phương Đông là vạn vật dung hòa cùng trời đất Vì thế, mâm ngũ quả cũng phải phối theo 5 màu: kim-trắng, mộc-xanh, thủy-đen, hỏa-đỏ, thổ-vàng Mâm ngũ quả của người miền Bắc thường có 5 loại quả: chuối, bưởi, đào, hồng, quýt Cách trình bày truyền thống là: chuối ở dưới cùng đỡ lấy toàn bộ các loại quả khác, chính giữa là quả bưởi hoặc phật thủ vàng, các loại quả khác bày xung quanh, những chỗ còn trống cài xen kẽ quýt nhỏ hoặc quất.” "Ngũ" còn thể hiện ước muốn của gia chủ là đạt được "ngũ phúc lâm môn": Phúc (may mắn), quý (giàu có), thọ (sống lâu), khang (khỏe mạnh), ninh (bình an) Mâm ngũ quả truyền thống có các loại quả như: Chuối xanh - Tượng trưng cho gia đình sum vầy, quây quần, đầm ấm, bao bọc và chở che; Phật thủ xanh

- bàn tay phật che chở cho cả gia đình; Bưởi vàng - Cầu ước sự an khang, thịnh vượng; Thanh long đỏ - Rồng mây hội tụ, thể hiện sự phát tài phát lộc;

Đu đủ vàng - Thịnh vượng, đủ đầy

Cách bày mâm ngũ quả cũng thay cho lời câu mong một năm mới may mắn, hạnh phúc vẹn tròn của người dân miền Bắc Ngày nay, mẫn ngũ quả cũng có thể bày thành 7 - 9 - 11… loại quả, tùy theo điều kiện kinh tế cũng như sở thích của gia chủ Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa mâm ngũ quả miền Bắc vẫn được bày biện theo nguyên lý của thuyết ngũ hành

2.1.2 Mâm ngũ quả miền Trung: Có gì cúng nấy:

“Khúc ruột miền Trung nghèo khó, đất đai cằn cỗi, khí hậu khắc nghiệt,

ít hoa quả nên người dân nơi đây cũng không quá câu nệ hình thức, ý nghĩa mâm ngũ quả ngày Tết, chủ yếu là có gì cúng nấy, thành tâm dâng kính tổ tiên Bởi thế, mâm ngũ quả mỗi nhà lại khác nhau, quả gì cũng được, miễn là tươi ngon Các loại quả thường thấy là: Thanh long, chuối, dưa hấu, mãng cầu, dứa, sung, cam, quýt…” Vì quan niệm thành tâm với tổ tiên là chính, có gì cũng nấy nên mâm ngũ quả của các gia đình ở miền Trung khác nhau, quả gì cũng được Ngày nay, khi các loại hoa quả ngày càng đa dạng, người ta không còn cứng nhắc về nguyên tắc ngũ quả nữa mà có thể bày nhiều loại hơn

2.1.3 Mâm ngũ quả miền Nam: Cầu vừa đủ xài:

“Người miền Nam bày mâm ngũ quả theo mong muốn “Cầu sung vừa

đủ xài” ước mong năm mới đủ đầy, sung túc, tương ứng với 5 loại quả: Mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài Ngoài ra, còn có thêm quả thơm (dứa) với mong muốn con cháu đầy nhà và một cặp dưa hấu xanh vỏ đỏ lòng để cầu may mắn Mâm ngũ quả của người miền Nam thể hiện rõ tính bình dị, dân dã và hóm hỉnh Mỗi người một cuộc sống và mong muốn khác nhau, biết là nào là “đủ”, nhưng ai cũng chỉ cần đủ mà thôi Người miền Nam kỵ cúng một số loại quả,

vì theo phát âm tên gọi mang ý nghĩa không tốt, như: Chuối: Chúi nhủi, làm

ăn không phất lên được Lê, táo (bom): Lê lết, đổ bể, dễ thất bại Cam, quýt: Quýt làm cam chịu.”

Cách bày mâm ngũ quả bắt đầu với những quả lớn như mãng cầu, đu

đủ, dừa đặt trước để lấy thế Tiếp đến, các quả nhỏ được bày lên trên, sắp xếp hợp lý để có hình dạng như ngọn tháp Ngoài ra, có thể đặt cặp dưa hấu ở 2 bên sau khi đã hoàn thành mâm quả

2.2 Nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau về mâm ngũ quả giữa ba miền Bắc, Trung, Nam:

Điều kiện thiên nhiên, khí hậu, đất đai mà mỗi vùng sẽ có những loại quả đặc trưng khác nhau

Sự khác biệt vùng miền cũng như quan niệm văn hóa riêng biệt cũng ảnh hưởng rất nhiều đến cách lựa chọn loại quả và cách bày biện mâm ngũ quả Từ đó tạo nên những ý nghĩa về mặt tâm linh cũng như tinh thần đối với người dân từng vùng

Câu 3: Tìm hiểu về mâm ngũ quả đem lại ý nghĩa gì đối với hoạt động học tập và hoạt động nghề nghiệp của anh/chị?

Trả lời Mối liên hệ giữa mâm ngũ quả và PR:

+ Mâm ngũ quả ý nghĩa chung sâu sắc, mang nét bản sắc văn hóa của mỗi vùng miền chính vì vậy mà mâm ngũ quả và PR có quan hệ chặt chẽ với nhau

+ Mâm ngũ quả chính là nền tảng văn hóa, và văn hóa cũng chính là nền tảng quan trọng để xây dựng các chiến lược PR, là con đường truyền thông tốt nhất và bền vững nhất, mỗi độ Tết đến xuân về, các bài báo về mâm ngũ quả của 3 miền Bắc, Trung, Nam đều được khai thác một cách triệt để nhất có thể, nhưng hoàn toàn không hề đem lại cảm giác nhàm chán cho người đọc

+ Bên cạnh đó, PR là yếu tố quan trọng để lan tỏa, giữ gìn các giá trị truyền thống tốt đẹp trong nước và tiếp thu những văn hóa mới mẻ ngoài nước

+ Sử dụng mâm ngũ quả cho PR: Mâm ngũ quả là biểu tượng triết lý thể hiện màu sắc dân tộc, vùng miền trong những ngày Tết, ngày cúng

giỗ… ở nước ta Khi nắm rõ được màu sắc dân tộc, vùng miền, khi làm việc ở những vùng miền đó, các công việc, chiến dịch PR có thể chuẩn xác hơn, không bị dính vào những vấn đề về việc không nắm rõ bản sắc văn hóa, ảnh hưởng đến mọi mặt đời sống của người dân vùng đó và ảnh hưởng đến các chiến dịch PR

+ Mâm ngũ quả sẽ là công cụ không thể thiếu cho những sự kiện truyền thông, PR mang chủ đề ngày Tết

+ Và chắc chắn mâm ngũ quả cũng không thể vắng mặt trong những chiến dịch truyền tải kiến thức - lan tỏa ý thức giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc

+ Mâm ngũ quả cũng thường xuất hiện trong các hoạt động trải nghiệm của học sinh để các em vận dụng sự sáng tạo, trang trí cho mâm ngũ quả thêm độc đáo và đồng thời cũng trau dồi thêm cho các em kiến thức văn hóa dân tộc, hình thành đạo đức nhớ ơn tổ tiên, tự hào dân tộc

KẾT LUẬN CHUNG

Ngày Tết, dù ở thành thị hay thôn quê, bên cạnh những chiếc bánh chưng xanh, cành hoa đào đỏ, gia đình nào cũng bày một mâm ngũ quả trên bàn thờ tổ tiên Mỗi loại trái cây một màu sắc, tượng trưng cho thuyết ngũ hành, nhắc nhở con cháu luôn nhớ ơn ông bà tổ tiên và thể hiện ước mong một năm mới an khang, hạnh phúc Ông cha ta chọn 5 loại trái cây để cúng đêm giao thừa là ngụ ý rằng: Những sản vật này được kết tinh từ công sức, mồ hôi, nước mắt của con người lao động, kính dâng lên đất trời, thần thánh trong giờ phút linh thiêng của vũ trụ vạn vật sinh tồn Và tư tưởng, hình ảnh ấy đã ăn sâu và tâm thức của người Việt Nam bao đời nay Gọi là ngũ quả nhưng thật

ra chẳng ai quy định là những loại quả gì mà tùy từng địa phương với đặc trưng về khí hậu, sản vật và quan niệm riêng mà người ta chọn ra các loại quả

để bày trên mâm ngũ quả Tuy nhiên, dù là loại quả gì, mâm ngũ quả vẫn mang một ý nghĩa chung: Dâng cúng tổ tiên thể hiện lòng hiếu thảo và ước mong những điều tốt lành đến với gia chủ Mỗi loại quả đều có mùi vị, màu sắc riêng và mang những ý nghĩa nhất định Nhiều năm gần đây, khi mức sống người dân ngày càng được nâng cao, giao lưu kinh tế, văn hóa cũng ngày càng được mở rộng, mâm ngũ quả ngày Tết không còn chỉ gồm 5 loại trái mà đã trở thành lục, thất,… thập quả, với đủ sắc màu, kiểu dạng Tuy vậy, mâm ngũ quả trên bàn thờ của gia đình trong những ngày Tết vẫn mang ý nghĩa gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc Việt Chính vì vậy, người dân Việt dù ở phương trời nào, đến ngày Tết cổ truyền vẫn không bỏ qua tục lệ này, như một

sự nhắc nhở, cho bản thân và cho con cháu, về cội nguồn của mình…