Thấu hiểu lộ trình phát triển của startup, nhà đầu tư sẽ có những nhận định sáng suốt hơn về dự án trong dài hạn cũng như đưa ra những “cách ứng xử” phù hợp với startup để xây dựng hệ si
Trang 1ĐẦU TƯ KHỞI NGHIỆP VÀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO TẠI VIỆT NAM
Entrepreneurship and Innovation Investment in Vietnam
TS Nguyễn Hoàng Tiến
Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn (Saigon International University)
Nguyễn Bá Hoàng
Trường Đại học Ngoại ngữ - Tin học TP HCM
TÓM TẮT: Mối quan hệ giữa nhà đầu tư và startup (khởi nghiệp) đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc tạo dựng hệ sinh thái hoạt động khởi nghiệp Bài viết trình bày bối cảnh khởi sắc của
hoạt động khởi nghiệp sau khi được chính phủ ban hành Nghị định số 38/2018/NĐ-CP quy định chi tiết về đầu tư cho doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo Tiếp theo trên con đường tiến đến sự tăng trưởng đột phá, startup sẽ dần hình thành và hoàn thiện cho mình các cấu phần về khách hàng - sản phẩm - mô hình kinh doanh - đội ngũ - tài chính Thấu hiểu lộ trình phát triển của startup, nhà đầu tư sẽ có những nhận định sáng suốt hơn về dự án trong dài hạn cũng như đưa
ra những “cách ứng xử” phù hợp với startup để xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp vững mạnh tại Việt Nam Một trong các vấn đề quan trọng chính là vốn startup đòi hỏi cách ứng xử phù hợp từ
nhà đầu tư lẫn vai trò của nhà nước để tạo lòng tin cho mối quan hệ giữa nhà đầu tư và startup
TỪ KHOÁ: Đầu tư khởi nghiệp; Đổi mới; Sáng tạo
SUMMARY: The relationship between investors and startups (startups) plays an extremely
important role in creating a startup ecosystem The paper presents the flourishing context of
start-up activities after the government issued Decree No 38/2018 / ND-CP detailing investment in small and medium-sized start-ups Next on the road to breakthrough growth, the startup will gradually form and perfect for itself the components of customers - products - business models - teams - finance Understanding the startup's development roadmap, investors will have more insightful views on the project in the long term as well as provide suitable "behaviors" for the startup to build a strong startup ecosystem in Viet Nam One of the key issues is that startup capital requires appropriate conduct from investors and the role of the state to create trust for the relationship between investors and startups
KEYWORDS: Start-up investment; Renew; Creation
GIỚI THIỆU
Theo dõi những hoạt động của các doanh nghiệp khởi nghiệp (startup), có thể thay thiếu nguồn tài chính là một trong những thách thức lớn nhất Thị trường vốn và hoạt động đầu tư luôn yêu cầu doanh nghiệp phải có nhiều kinh nghiệm và kiến thức đặc thù, bao trùm toàn diện chiến lược kinh doanh, tài chính, pháp lý, mạng lưới Đây
là điều mà ngay cả các công ty đã trưởng thành, những tập đoàn đều cần tới sự trợ giúp của các chuyên gia Trong câu chuyện của startup thì đó là những giao dịch chiến lược, thay đổi toàn diện một doanh nghiệp trước và sau khi thực thi Ở tất cả mọi lĩnh vực kinh doanh, việc gọi vốn là nút thắt của tăng trưởng Trong hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam, sự thiếu thốn này cũng đang gây ra một nút thắt riêng cho khởi nghiệp, điều
mà Chính phủ đang mong muốn tháo gỡ và tạo điều kiện thúc đây phát triển
Trang 2Bức tranh thị trường khởi nghiệp tại Việt Nam
Thời gian qua, phong trào khởi nghiệp tại Việt nam có nhiều khởi sắc, được thể hiện thông qua số thương vụ được nhận đầu tư và các lịnh vực khởi nghiệp nhận được nhiều sự quan tâm
Trong 2-3 năm trở lại đây, thương mại điện
tử, công nghệ tài chính, va truyền thông vẫn duy trì là những lĩnh vực khởi nghiệp nhận được
sự quan tâm lớn nhất của các nhà đầu
tư Điều này cho thấy, các nhà đầu tư có sự đanh giá khá tích cực về tiềm năng khởi nghiệp của Việt Nam tại các lĩnh vực phù hợp với xu hướng toàn cầu hóa trên thế giới
Chính phủ Việt Nam cũng đã thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến khởi nghiệp với sự ra đời của nghị quyết số 35/NQ-CP ngày 16/5/2016 về hỗ trợ
và phát triển doanh nghiệp đến năm 2020 (trong đó xác định Nhà nước có chính sách đặc thù để hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và có tiềm năng tăng trưởng cao phát triển), Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, Nghị định số 38/2018/NĐ-CP quy định chi tiết về đầu tư cho doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo Những chính sách này đã tạo ra nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp cũng như tạo điều kiện thuận lợi để hình thành sân chơi chuyên nghiệp cho các nhà đầu tư, từ đó thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa các nguồn lực đầu tư, đặc biệt là đầu tư từ khu vực tư nhân
So sánh với các quốc gia trên thế giới, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam còn đang
ở giai đoạn rất “sớm” và “non trẻ” Để hoạt động khởi nghiệp phát triển mạnh mẽ và đi vào thực chất hơn, hỗ trợ của Chính phủ đối với hỗ trợ tiền khởi nghiệp cũng rất cần thiết, nhằm nâng cao chất lượng đầu vào cho các hoạt động đầu tư và hỗ trợ khác, về mặt chính sách, nên tạo ra những cam kết rõ ràng về khuyến khích đầu tư cho các đối tượng đầu tư, quỹ đầu tư, công ty quản lý quỹ đầu tư khởi nghiệp sáng tạo bằng thuế, thông tin, và bằng việc kết nối ngang hàng quốc gia để tạo thành hệ sinh thái đầu tư khởi nghiệp hiệu quả Khi đặc thù về vốn Nhà nước khó có thể thông trực tiếp tới các đơn vị khởi nghiệp, khu vực tư nhân có năng lực cũng nên được khuyến khích đẩy mạnh hỗ trợ khởi nghiệp, điều đã xảy ra tại hầu hết các quốc gia triển khai thành công hệ sinh thái khởi nghiệp
HIỂU VỀ STARTUP
Một thương vụ thành công đòi hỏi cả startup và nhà đầu tư phải có sự thấu hiểu lẫn nhau Nhà đầu tư cần hiểu về sự khác biệt giữa việc đầu tư vào một startup với đầu tư vào một doanh nghiệp “lifestyle” hoạt động theo cách truyền thống Vòng đời của một startup trải qua những giai đoạn: tiền khởi nghiệp, khởi nghiệp, tăng trưởng, trưởng thành, thoái trào/đổi mới sáng tạo (như hình vẽ)
Trang 3Trên con đường tiến đến sự tăng trưởng đột phá, startup sẽ dần hình thành và hoàn thiện cho mình các cấu phần về khách hàng - sản phẩm - mô hình kinh doanh - đội ngũ - tài chính Nhà đâu tư cân đánh giá được rủi ro startup không thành công trong việc xây dựng các cấu phần này trước khi cạn kiệt về tài chính Bên cạnh đó, tại mỗi giai đoạn trên, startup cũng có sự tập trung trong kế hoạch phát triển khác nhau và nhu cầu gọi vốn khác nhau Thấu hiểu lộ trình phát triển của startup, nhà đầu tư sẽ có những nhận định sáng suốt hơn về dự án trong dài hạn cũng như đưa ra những “cách ứng xử” phù hợp với startup, bao gồm cả cách thức định giá và lợi nhuận kỳ vọng tại mỗi thời điểm, hay những hỗ trợ phi tài chính khác mà nhà đầu tư có thể mang đến cho startup
HIỂU VỀ NHÀ ĐẦU TƯ
Nhà đầu tư khởi nghiệp đổi mới sáng tạo là những cá nhân hoặc tổ chức trong hoặc ngoài nước, Chính phủ hoặc tư nhân có nguồn lực tài chính, đầu tư vào startup với mong muốn nhận lại lợi nhuận Khi đầu tư cho khởi nghiệp, điều họ tìm kiếm là cơ hội để cho
đi với cộng đồng, với thế hệ tiếp nối, là cơ hội để sinh lời, hoặc cơ hội để tiếp tục quản lý doanh nghiệp, quản lý kinh doanh
Nhà đầu tư hiểu rằng đầu tư khởi nghiệp, đặc biệt với sự non trẻ tại Việt Nam hiện tại, được coi là một kênh đầu tư khá mạo hiểm Do đó, thông thường nhà đầu tư
sẽ ra quyết định đầu tư vào lĩnh vực mà họ đã quen thuộc, đã có kinh nghiệm hoặc kiến thức Mối quan tâm của nhà đầu tư với startup chủ yếu tập trung tại 4 yếu tố:
Thứ nhất là thị trường mục tiêu, là vấn đề đặt ra để giải quyết có rõ ràng hay
không Rất nhiều startup thất bại ngay bước này vì vấn đề đưa ra không phải là điều mà khách hàng quan tâm nên không thuyết phục được đối tác bỏ vốn vào
Thứ hai là độ lớn của thị trường Các nhà đầu tư có thể dự đoán tầm nhìn dự án
đi xa đến đâu, phục vụ bao nhiêu khách hàng/người tiêu dùng
Thứ ba là năng lực cạnh tranh đặc biệt Nếu startup có sở hữu trí tuệ đã đăng
ký, có hệ thống tốt, đã có nhà đầu tư, người cố vấn/hỗ trợ , họ sẽ nhìn ra và phân định được yếu tố khiến startup đó nổi bật hơn người khác
Thứ tư là đội ngũ, cách thức các thành viên giao tiếp với nhau, năng lực của
người sáng lập, sự cân bàng về chuyên môn và thế mạnh của các nhân sự cốt lõi (sự cân bằng giữa kỹ thuật, tài chính, sale & marketing ) Đây là yếu tố vô cùng quan trọng, được coi là nội lực của startup Nhà đầu tư sẽ định vị được năng lực của startup thông qua con người
Nhìn chung, trong việc thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp, đầu tư chiếm vai trò
Trang 4vô cùng quan trọng Tuy nhiên, với sự non trẻ tại Việt Nam ở thời điểm hiện tại, hoạt động đầu tư khởi nghiệp cần sự hỗ trợ của tất cả các thành tố liên quan trong hệ sinh thái, và đặc biệt cần chính các startup và nhà đầu tư phải có sự giao thoa, thấu hiểu lẫn nhau, cũng như học hỏi kinh nghiệm từ các hệ sinh thái khởi nghiệp thành công trên thế giới
VỐN LUÔN LÀ KHÓ KHĂN ĐỐI VỚI STARTUP VIỆT
Các nhà đầu tư luôn đặt câu hỏi về lợi nhuận, làm sao thoái vốn thành công, nhất là với một thị trường mà công ty lên sàn rất khó khăn như Việt Nam Các sàn chứng khoán của Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ hay Trung Quốc cho phép các công ty niêm yết mà không cần có lãi, chỉ cần
có tăng trưởng Việt Nam là thị trường hấp dẫn nhưng quy mô chưa đũ lớn, đạt mức hàng nghìn
tỷ USD như một số thị trường Đông Nam Á
Hệ sinh thái khởi nghiệp đang cần có chính sách tín dụng cho các người sáng lập, khởi nghiệp để họ có thể tiến xa hơn trước khi nhận được vốn từ các nhà đầu tư thiên thần Bất lợi lớn khi đi gọi vốn, chính là rào cản về tiếng Anh, là trở ngại khiến cho nhiều nhà đầu tư nước ngoài chưa bỏ vốn nhiều vào startup Việt Nam
Chính phủ cần hỗ trợ bảo hộ ý tưởng sáng tạo để tạo lòng tin cho hệ sinh thái khởi nghiệp Nếu chính phủ có một cổng thông tin chung, khi doanh nghiệp có ý tưởng sáng tạo sản phẩm hay dịch vụ có thể có thể đăng ký ngay để bảo hộ ý tưởng sáng tạo, người mua hàng trong
và ngoài nước biết đến sản phẩm đó, liên thông tới các thị trường khác, không xảy ra tình trạng mất thương hiệu Thông qua cổng thông tin này, các ngân hàng có hỗ trợ cho doanh nghiệp cũng
dễ dàng hơn khi đã có các xác thực được kiểm chứng cho các nhà đầu tư thiên thần dành cho các startup
GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT
Nguồn vốn
- Chính sách liên quan đến khuyến khích chào bán chứng khoán lần đầu tiên ra công chúng (IPO- Initial Public Offering), giữa các doanh nghiệp IPO với doanh nghiệp start up và chính sách đầu tư nước ngoài
- Huy động vốn từ cộng đồng thế nào, có nên khuyến khích mô hình tài trợ đám đông (crown-funding) hay không?
- Hợp tác công - tư trong đầu tư Các doanh nghiệp lớn của Việt Nam có thể đóng vai trò dẫn dắt cho các doanh nghiệp khởi nghiệp Ở các nền kinh tế lớn đều có doanh nghiệp dẫn đầu và những doanh nghiệp này họ có những mối quan hệ trong kinh doanh để giúp cho start up
- Các nhà đầu tư thiên thần cũng như quỹ đầu tư đóng vai trò quan trọng trong vấn đề nguồn vốn nên cần ban hành các chính sách khuyến khích họ đưa vốn vào doanh nghiệp start up, như cách họ đưa vốn vào bất động sản hay chứng khoán Với tính mạo hiểm cao, các nhà đầu tư cần có chính sách tốt hơn
Trang 5 Pháp lý
Không đòi hỏi quyền đặc biệt như về pháp lý, không hình sự hoá các quan hệ về kinh doanh
vì khi làm những cái mới cần có sự hướng dẫn của các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp, trung gian khởi nghiệp cũng như cơ quan nhà nước nên nhìn nhận vấn đề một cách đơn giản hơn
Đào tạo
Các trường đại học, các tổ chức trung gian khởi nghiệp cần đào tạo cách đi ra thị trường bên ngoài, cách thương mại hoá một sản phẩm khoa học công nghệ, và quan trọng nhất là tinh thần khởi nghiệp
Những hỗ trợ khác
Những hỗ trợ khác có thể kể đến từ chính phủ như kêu gọi nguồn vốn bên ngoài, chính sách dành cho doanh nghiệp lớn để họ có động lực hơn khi tham gia vào thị trường start up Chính sách khuyến khích các mô hình khởi nghiệp vốn đã thành công ở các thị trường thế giới hoặc các
mô hình thành công ở thị trường Việt Nam, cởi mở hơn
KẾT LUẬN
Qua tìm hiểu bản chất sinh tồn trong hệ sinh thái, hoạt động đầu tư vốn được xem là rủi ro nhất trong hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tại Việt Nam hiện nay
Qua phân tích để hiểu rõ startup cần gì, nhà đầu tư muốn gì, bài viết đưa ra các đề xuất chính về hoạt động đầu tư vốn cùng với các giải pháp hỗ trợ về pháp lý, đào tạo … tao lòng tin cho nhà đầu tư tham gia tích cực trong hệ sinh thái khởi nghiệp
TÀI LIỆU THAM KHẢO
trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc giá đến năm 2025”
xem 28/11/2016,
18/12/2016,
01/01/2016
hội”, xem 06/8/2017,
sáng tạo”
Trang 69 Nguyễn Thị Hoàng Yến, 2017 “Xây dựng hệ tiêu chí đánh giá chính sách thúc đẩy khởi nghiệp trong bối cảnh toàn cầu hóa”, Tạp chí khoa học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Chuyên san Nghiên cứu Chính sách và Quản lý, Vol 33, No 3, 2017
dụng cho DNNVV;
DNNVV;
doanh xã hội”;
tế - Đề xuất giải pháp cho Việt Nam”;
developing countries”;
and Programmes, Paris: OECD;
by the OECD Working Party on SMEs and Entrepreneurship, Paris: OECD;
