Tinh hinh d!ch b~nh thCli Nguy~n thong ke cua m... Qua cac gh i ch ep cua fJNTL c6 th~ thay vao thoi Nguy~n djch b~nh xay ra kha thuong xuyen.. T§.n suat xay ra djch b~nh cilng tang
Trang 1• • :II:
Dich b~nh la m9t trong nhung tham
h<?a th U'.dng tn,tc de d9a de'n doi
so'ng cua con ngudi tren nhieu
phuong di~n, tu sue khoe de'n kinh te, xa
h<)i va ca chinh trj Trong tien trinh lich stt
cua nhan lo~i tu c6 chf kim, <4ch b~nh ra't
thubng xuyen xay ra, anh httong khong nho
den cac xa h9i, cac dan t9c va cac nen van
minh tren the giOi Dich b~nh trong ljch sit
Vi~t Nam la m9t chu de kha moi va chua
duqc quan tam nghien cuu nhieu Cho den
nay chi c6 m9t vai bai viet cua cac tac gia
nhu Vu Due Liem, Le Quang Chlin, Trudng
Anh Thu~n va gfin day nha't la de tai
nghien cuu cua Nguy~n Thi Duong de c~p
toi va'n de nay, song Cung chu yeu t~p
trung vao dich b~nh thoi Nguy~n (1) Do
nhung h<,m che ve tai li~u Cung nhu each
tie'p c?n nen den nay chtta co nhieu nghien
cuu lien quan den dich b~nh trong ljch su
Vi~t Nam Truoc thbi Nguy~n, ghi chep ve
djch b~nh trong cac b9 chf nh sl1 nh Li Dr;zi
Vi~t si't kj toan thit (viet t~t la DVSKTT) va
(viet t~t la CitcJng m1,tc) nhin chung ra't sd
luqc Trong DVSKTT chi co t6ng c9ng 15
lfin de c?p den dich b~nh, vao cac nam 998
thai Tien Le; 1100, 1165 thdi Ly; 1232,
1263, 1278 thdi Trfin; 1407, 1409 thdi thu9c
Minh; 1435, 1437, 1467, 1516 th(Ji Le so;
1572, 1595 va 1670 thdi Le Trung hung (2)
• D~i h9c Istanbul, Th6 Nhi Ky
LU vi AN*
Cac ghi chep nay khong chi ro lo~i b~nh
<4ch ma chi de c~p khai quat la "b~nh dich", "n~n dich", "tai dich'', "dich w· ho~c
"on <4ch" Duy chi hai lfin DVSKTT c6 nh~c den ten lo~i b~nh D6 la b~nh ho nam 998 d(Ji Le D ~ i Hanh: "M~u Tua't, Ung Thien nam thu 5 (998) Thang 6 Cung khong mU'.a Dan bi b~nh ho, trau, ngt,ta chet nhieu" (3) va b~nh d~u mua niim 1278 dCli Trfin Thanh Tong: "M~u Dfin, Bao Phu nam thu 6 (1278) Mua Xuan, thang 2, dan chet nhieu vi b~nh d~u mua" (4) Con trong
dich b~nh, nhvng ve th(Ji di~m xay ra cac tr~n djch thi c6 st,t khac bi~t doi chut so voi
1165 thdi Ly; 1232, 1263, 1278, 1362 thdi Trfin; 1407 th(Ji thu9c Minh; 1435, 1467 th(Ji
Le so; 1572, 1715, 1736, 1757, 1762 va 1765 thbi Le Trung hung (5) Nhung ghi chep nay cilng rat khai luqc nhu "b~nh dich", "t~t d!ch", "chting <4ch", "dich t~" va khong tha'y bflt CU de C~p nao Ve lo?i b~nh Cl,l th~ Nhti v~y tn.toc thdi Nguy~n, trong Jich sl1 Vi~t Nam da nhi~u 1§.n xay ra b~nh dich, nhung chtta dtiQC ghi chep C1f th~ va nghien CUU dfty
du Den thCli Nguy~n trong khoang 80 nam (1802-1888) tu dCii vua Gia Long den vua D6ng Khanh, moi co cac ghi chep thuClng xuyen hdn Vg dich b~nh, du<;IC phan anh qua
'
D~ch b¢nh (
1 Tinh
Vi so' tri
thO'ng ke c ch~ng h~n trong giai djch (6) C cling tron1
DOi vua
Gia Long
Dong Khanh Tcfo• con
Ngut5n:
qua
Trang 2JriN
LlfVi AN•
ro lo~i b~nh
iat la "b~nh
:4ch If ho~c
1K.TTc6 nh~c
ho nam 998
,, Ung Thien
Cung khOng
, ngi;ta che't
1am 1278 dC:Ji
n, Bao Phu
thang 2, dan
4) Con trong
1 M c~p de'n
n xay ra cac
)i chut so voi
c nam lllO,
'8, 1362 thdi
35, 1467 thoi
L762 va 1765
ghi chep nay
h d~ch", "~t
I khOng tha'y
Cl.,l th~ Nhu
ijch ·sit Vi~t
cijch, nhung
hien cuu d~y
Jang 80 nam
Jng de'n vua
chep th udng
hiin anh qua
DNTL)
D!ch b¢nh a Vt~t Ram thai Rguyen
1 Tinh hinh d!ch b~nh thCli Nguy~n
thong ke cua m<}t sef nghien cuu g~n day, ch£ng h~n cua tac gia Le Quang Ch£n thi trong giai do~n 1802-1883, c6 g~n 70 tr~n dich (6) Con theo Trudng Anh Thu~n thi ding trong giai dolitn 1802-1883 c6 t6ng
19
c(mg 80 l~n b~nh dich (7) Rieng nha nghien cuu Phlitm Hoang Quan thi cho r~ng trong thoi gian 75 nam (tu nam 1820 de'n nam 1895) c6 g~n 70 tr~n dich lon nho (8) Dl,ta vao ghi chep cua FJNTL, tit d~ nha't ky de'n d~ ll;lC ky, tUc sau doi vua nha Nguy~n
tu Gia Long de'n D6ng Khanh, giai do~n tU Bang 1: Cac tr~n d!ch b~nh thdi Nguy~n (giai do.i;tn 1802-1888)
86
dich
07/1804; 04/180S; 02 L814 (nhu~n); Q XXV (Tl , Ir 612); Q XXVI (Tl, Ir 629); Q XL VII! Gia Long 7 03/1814; I l/18tS; 06/1816; 1816- (Tl, Ir 878); Q XLVl!I (Tl, tr 879); Q LI (Tl, tr 910);
1817 O Liii (Tl tr 929); Q LVll (Tl tr 969l
Q Ill (T2, tr 70): Q JV (T2, tr 7S); Q JV (TI, tr 82); Q 06/1820: 07/1820: 08/ 1820; tlr mi'la IV (T2, tr 87); Q VI (T2, tr I08); Q VII (T2, tr 117-thu Mn mua dong 11.!20; 02/1821; 118); Q XIV (T2, Ir 203); Q XXIX (T2, tr 378); Q XL 03/ 1822 (nhu~n); 09/1824; (T2, tr 518); Q XLV (T2, tr 611); Q XLVI (T2, tr 07/1826; 04/1827; 06/1827; 639); Q LXV (T3, tr 31); Q LXXIV (T3, tr 192); Q 04/1830; 07/ 1831 ; 11/1832; LXXXVI (T3, tr 419); Q XC (T3, tr SOL); Q CXIII (T3, Minh M~ng 3S 03/1833; 12/1833; 06/1834; 12/ tr 914); Q CXXYl!I (T4, tr 2 18); Q CXLl (T4, tr 469);
1834; I0/1835; 06/1836; 03/1838; Q CLX (T4, tr 78S); Q CLXX (T4, tr 966); Q CXC 02/1839; 03/1839; 04/1839: (TS, tr 298); Q CXCIX (TS, tr 4S6); Q CC (TS tr 476); 08/1839: 02/1840; OS/1849: Q CCI (TS, tr 490); Q CCV (TS, tr SSS); Q CCV (TS,
06/1840; tu thang 5 Mn thang 7 tr 562); Q CCX (TS, Ir 669); Q CCXIII (TS, tr 716); Q
1840; 10/1840; I l/l840 CCXIV (TS, tr 734); Q CCXIV (TS, tr 734-73S); Q
CCXIV (TS, tr 739-740); Q CCXV (TS, tr 748); Q CCXVIII (TS 1r 81 Kl: 0 CCXIX (TS tr 8S7)
02/1841; OS/1842; 04-05/1842; Q JV (T6, tr 88): Q XX (T6, tr 3S9); Q XXVIll (T6, Ir 02/1843; 03/1843; 04/1843; 464); Q XXVlll (T6, tr 462); Q XXlX (T6, tr 47S); Q
Thi~uTri IS 07/1843; Ol/1844: 10/1844; XXX (T6, tr 488): Q XXXII (T6, tr_ 516); Q XXXVl (T6,
11/1844; 02/184S; 03/184S; tr S73); Q XL111 (T6, Ir 672); Q XLIY (T6, tr 676); Q 02/1846; 01/1847; mil~ dong 1846 XLVJ (T6, tr 710); Q XLVU (T6, tr 723): Q LV (T6, tr
de'nmi'laha 1847 838); O LXIY (T6, rr 961); 0 LXXI (T6, Ir IOS6) 03/1848; 06/1848; 09/1848; Q II (17, tr 60); Q II (17, tr 78); Q Ill (TI, tr 94): Q IV 04/1849: 03 den 07/1849; 09/1849; (Tl, tr 124); Q IV (TI, tr 134); Q IV (TI, 1.r 141); Q IV
l l/1849: 12/1849; 01/l 8SO; (T7 tr 146): Q JV (TI, tr 148-149); Q IV (TI, Ir 151); Q V 02/18SO: 03/18SO; 07/18SO; OS Mn (Tl, tr 155); Q V (T7, tr IS9); Q V (TI, tr 161); Q V (TI,
l l/18SI; 04/18S2: 12/18S2; 02/18S3 tr 172); Q YI (TI, tr 201): Q VIII (T7, tr 244); Q VIII (TI,
09/18S3; Nam 18S3: 04/18SS; tr 257); Q IX (TI, Ir 267); Q IX (17, IT 287); Q XI (TI, tr 04/18S6; 09/1856: 12/1856; 32S); Q XII (TI, tr 372); Q XIV (17, tr 43S); Q XV (17 tr OS/1857 ( nhu~n) ; 01 Mn OS/1858: 469); Q XV (TI, tr 482); Q XVI (TI, tr 505); Q XVIII (TI,
T1.1 Due 48 04/1859; Tlr 04 Mn 07-08/18S9: tr SS9); Q XX (TI tr 604); Q XX (TI, tr 608): Q XXJI
18S9-1860; OS/1863; 07/1863; (Tl, tr 664): Q xxvm (TI, tr 81S); Q xxvm (TI tr
06/1864; OS/186S (nhu~n); 818); Q XXIX (TI, tr 8S8): Q XXXII (TI, 11 934); Q LI 07/1874; 10/1874; 07/187S: mua (T8, tr SI); Q Lil (T8, tr 73); Q LIV (T8, tr 131); Q LIV thu de'n mua d<lng 187S; 07/11!76; (T8, tr IS7); Q LY (TI, tr L84); Q LYll (T8, Ir 227); Q 02/1877; 03/1877; 04/1877; LVJI (T8, tr 230); Q LYII (T8, tr 2.14); Q LVll (T8, tr
06/1877; tu 08/1876 Mn 08/1877; 23S); Q LVII (Tu, IT 243): Q.LIX (T8, tr 277); Q LYlll (T8,
12/1877: 01/1878; 01/1880; nam tr 26S); Q LIX (TI!, tr 27S); Q LXIII (111, tr 391); Q LXYI 1880· OS/1882 (T8, tr 502): Q LXVU (T8, tr S31)
03/1886; 04/1886; 02/1887; 04 Q III (T9,
tr 249): Q IV (T9, tr 254); Q VI (T9, tr Dong (nhu:µi) d<!'.n 09/1887; 02 Mn
08/1887; 04/1888; 11/ 1887 Mn 311); Q Vil (T9, Ir 338); Q VIII (T9, tr 358); Q X (T9, 06/1888: 07/1888 Ir 407); Q X (T9, tr 418-419): Q X (T9, tr 424) T6nl! cone 113
Ngu6n: Qu6c su quan tri~u Nguy~n (ban djch cua Vi~n Su hqc), DNTL, Ti).p 1, Nxb Giao d1,1c, 2002 Qu6c su quan tri~u Nguyiin (ban dich cua Vi~n Su hQc), fJNTL, Ti).p 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Nxb Giao d\lC, 2007
Chu viet tit trong bang thong ke: Q: Quy~n ; T: Ti).p
Trang 320
nam 1802 de'n nam 1888, c6 tren dttoi 110
tr~n djch bun g phat rieng le ho?c c6 sl,l' lien
doi voi nhau (xem bang 1)
Qua cac gh i ch ep cua fJNTL c6 th~ thay
vao thoi Nguy~n djch b~nh xay ra kha
thuong xuyen Vi thdi gian bung phat,
trong 80 nam cua the ky XIX, (J m6i th~p
nien h~u nhu deu c6 b~nh djch bung phat
vCli quy mo !On, nho khac nhau T§.n suat
xay ra djch b~nh cilng tang dAn theo thoi
gian Trong th~p nien dAu ell.a the' ky XIX
chi c6 hai tr~n djch duqc ghi nh~n vao hai
nam 1804 va 1805 Den th~p nien 1810 c6
nam tr~n djch xay ra vao cac nam
1814-1815, 1816 va 1817 Tue trung binh cu hai
nam moi c6 m9t tr~n djch xay ra Dang k~
tu nam 1805 den nam 1814-1815, trong
vong khoang 10 nam khong thay ghi nh~n
tr~n djch nao Tuy nhien, tU th~p nien
1820 trd di, t~n suat djch b~nh xay ra b~t
dA u nhieu hon, trong 06 nhieu nhat la vao
cac th?p nien 1830, 1840 va 1850, h~u nhti
nam nao ding ghi nh~n b~nh djch xuat
hi~n So t r~n djch xay ra trong cite th~p
nien nay l~n htqt la 11, 15, 33 va 19 (xem
vua trj vi, c6 th~ thay thoi Tl,l' Due xay ra
nhieu b~nh djch nhat vCli 48 tr~n djch, ke'
den la thoi Minh M?ng voi 35 tr~n djch va
thC1i Thi~u Tri vai 15 tr~n djch Thong ke
ciing cho thay thdi Gia Long chi c6 7 tr~n
djch, it nhat trong so cac trieu vua Ve ty l~ ·
Rghien cfru J,4ch sU- so 12.2020
djch b~nh xay ra/so nam tri vi ell.a m6i ddi
vua, thdi cua cac vua D6ng Khanh, Thi~u Tri va Minh M~ng ghi nh~n ty l~ cao hon
ca C\l th~ vao thdi D6ng Khanh, ty l~ la hem 2,6 tr~n djch/nam, tUc m<?t nam c6 hon 2,6 tr~n djch du'<;!c ghi nh~n Thdi Thi~u Trj, ty 1~ nay la hon 2,1 tr~n djch/nam; thdi Minh M~mg la 1, 75 tr~n djch/nam Thoi Tv Due, tuy xay ra nhieu tr~n djch nhat, song
ty l~ nay khoang 1,33 tr~n djch/nam Rieng thoi Gia Long c6 ty l~ djch b~nh xuat hi~n thap nha't, chi vao khoang 0,38 djch/nam
djch xay ra thdi Nguy~n rat nhieu, nhung quy mo cua cac tr~n djch nay ding rat khac nhau Nhieu tr~n djch xay ra chi c6 quy mo nho, a ph?m vi xa, thon ho~c m9t d!a phu'ong nhfft djnh va di~n ra trong thoi gian ng~n, nhung ding c6 nhieu tr~n djch lon, v(li quy mo r9ng kh~p a nhieu dia phttCJng, th?m chi bung phat tren ca nuoc, keo dai nhieu thang Trong s6 cac tr~n dich
!On thoi Nguy~n, dang k~ nhat la cac tr~n djch bung phat vao cac nam 1814 thoi Gia Long, 1820, 1826, 1839-1840 thdi 1\llinh M~ ;mg, 1843-1844 thoi Thi ~u Tri va
1849-1850 thoi Tv Due Ch ~ng hlitn, tr~n djch vao thang 3 nam 1814 c6 ph?m vi "tu
thang 7 nam 1820 xay ra "tit Bi'nh Thuq,n
tren phlitm vi ca nuoc "Nam nay b~nh dfch
Bi.iu d() 1: Tlin suat d!ch b~nh thO'i Nguy~n t h eo t h ~p nien (1802-1888)
1800s 1810s 1820s 1830s 1840s 1850s 1860s 1870s 1880s
thang 7, na
Quang Bin
Tr~n djch 1
ra a cac ti
Duong, Sd: Quang Yer
Binh va N 1843-1844
Nam trd uc
tinh Thua' Binh Dinh
Hoa, Gia£ Tuong, Ha NgMAnv:
3 den than
"Khi ay, lJ I
B~c Ky c6 keo dai M
tinh d Nan
2 Chu goc cua d
dich b~nh
DVSKTT ,
chep C\1 tr
chi M c~ dich", "b~r dich", "t?t
y la "dich hanh"), "k khf" Can, nhigu nhE day la d9c thudng ni con "d!ch truyen nb phat sinh thoi tiet,
Trang 4il :.o 12.2020
cua m6i dbi
hanh, Thi~u
y l~ cao hcJn
·~h ty I~ la
nam c6 hdn
IThdi Thieu
ph/nam; th6i
rm Thbi Ti,t
ri nM'.t, song
/nam Rieng
h xuat hien
fi tr~n b~nh
ieu, nhung
mg rat khac
1i co quy mo
~c m()t dia
trong thdi
Ill tr~n djch
nhieu dia
rn ca nude,
'c tr~n dich
la cac tr~n
4 tMi Gia
thoi Minh
ri va
1849-tr~n djch
Tran dich
I • •
'nh Thu¢n
bung phat
b~nh df.ch
I
_
-D!ch b¢nh a Vi¢t Rmn thai Rguyen
ph<it tit mua thu sang mua dong, b&t dciu
thang 7, nam 1826 thi "(;Gia Dtnh c6 b~nh
dtch ldn Tit Binh Thu¢n ra B&c den
Tr~n djch nam 1839-1840 thi chu yeu xay
ra (J cac tinh phfa bic nhu Ha N9i, Hai Dudng, Sdn Tay, Bic Ninh, Hung Yen, Quang Yen, Nam Dinh, Ha Tinh, Quang Binh va Ngh~ An (11) Dqt djch cac nam 1843-1844 thl bung phat tu "tlnh Quang
tinh Thua Thien, Quang Nam, Quang Ngai, Binh Dinh, Phu Yen, Binh Thu~n Khanh Hoa, Gia Dinh, Bien Hoa, Vinh Long, Dinh Tu6ng, Ha Tien, Quang Tri, Quang Binh, NgM An va Ha Tinh (12) Dqt djch tu thang
3 den thang 7 nam 1849 c6 quy mo rat !On:
"Khi ay, d Kinh SU va cac dia phuong d Nam, BAc Ky c6 b~nh d!ch l~ !On" Dqt dich nay · keo dai den nam 1850: "Ta, Huu 2 ky va 6 tinh (J Nam Ky tu nam ngoai den nay, nhan dan nhi~m khi dich l~ n~ng" (13)
2 Chung lo~i b~nh d!ch va ngu6n goc cua d!ch b ~nh
dich b~nh thai Nguy~n ciing gi6ng nhu
chep Cl,l th~ ten Cua loi;i.i b~nh, ma chu yeu chi de c~p b~ng cac Cl,lm tu nhu "b~nh dich", "b~nh dich luu hanh'', "c6 dich", "ni;i.n djch", "t~t dich", ''b~nh dich t~" va dang luu
fl la "dich W', "l~ khi" (doi khi la "l~ khi luu hanh"), "khi dich l~", "chung l~ khi", "thbi khf" Can cu vao cac di~n ta nay cua DNTL,
nhieu nha nghien cuu cho rAng "l~ khi" a day la d9c khi hay t~p khf, tile lo~i khi trai thuong nguy hi;i.i cho sue khoe con nguoi, con "djch l~'', hay on djch dung d~ chi b~nh truyen nhi~m cap tfnh theo mua (thoi khl) phat sinh' do si,t khiic nghi~t va bien d6i cua thdi tiet, khi h~u (14) DNTL, D~ tam ky,
21
quy~n XX.VIII, cilng d.t nghia l~ khi la khf d9c, khf c6 on d!ch (15) Trong DNTL chi c6 dung ba l~n thay de C~p C\l th~ ten loi;i.i b~nh D6 la b~nh sdi xay ra (J Thua Thien
va Quang Tri vao thang 5 nam 1842 (16); b~nh d~u mua (b~nh d~u) xay ra d Quang Binh vao thang 6 nam 1848 (1 7) va Quang Ngai tU thang 11 nam 1887 de'n thang 6 nam 1888 (18) Ngoai ra, (J tr~n djch khac thi khong thay chep ro loi;i.i b~nh la gi M9t s6 nha nghien cuu cho r~ng "dich lf theo ghi chep cua DNTL va nhung tr~n djch quy mo !On bung phat vao cac nam 1820, 1839-1840, 1849-1850 chu yeu la dich ta (19) Chau bdn t rieu Minh Mi;i.ng, t~p 4, ta
30, de ngay 24 than g 3 nam Minh Mi;i.ng thu hai (nam 1821), bao cao ve tinh hinh dich b~nh d tran Ngh~ An c6 de c~p den ten lo~i b~nh la "~ Jl" (l~ khi), khi doi chieu voi ban djch la th6 ta cap tinh:
"Tran thu tran Ngh~ An Nguy~n Van Xuan tau : Nam nay tu thu<;jng tuAn thang
3, trong hi;i.t chung thAn, tU thanh thi den than que, nhan dan mic phai b~nh th6 ta cap tinh, nguai che't hao t6n nhieu" (20) 0
day, d!ch ta hay th6 ta deu la ten gQi chi cling m9t loi;i.i b~nh ta (cholera)
Can cu vao ngu6n goc phat sinh djch b~nh Va bOl canh khu V\(C thai bay gia, <:O th~ xac djnh duqc lo~i b~nh gay ra cac tr~n dich lon vao cac nam 1820, 1839-1840 va 1849-1850 Khong k~ cac tr~n dich quy mo nho, a phi;i.m vi xa than ho~c m()t dja phlidng thi nhung tr~n djch quy mo lon thai Nguy~n :it hAn phai co moi lien h~ voi m9t khong gian djch t~ r9ng lon hdn, trong ph~m vi khu vt,t.c va the gioi dU'.CJng thdi
dtch b~nh Do la tr~n djch nam 1820:
"Nhttng th~n nghe b~nh d!ch tu Tay dudng sang, b~ h~ ha tat lay lam t()i cua minh" (21) HC?c gia Li Tana cho rAng tr~n dich a
Trang 522
Vi~t Nam nam 1820 la dich ta, mftm b~nh
c6 ngu5n goc tu Xiem La, da tham nh?p
vao Vi~t Nam qua nga Ha Tien r5i lay lan
va bung phat kh~p ca nuoc (22) Qua th?t
tren the gioi vao the ky XIX, b~nh dich ta
da bung phat thanh cac tr~n d~i dich, lay
lan tren ph~m vi toan cgu B~nh dich ta do
vi khuiln vibrio cholerae gay ra, lay truyen
chu ye'u qua ngu5n nttoc (waterborne
diseases) va thuc an, tuy la can b~nh c6
ngu6n goc c6 xua o vung Nam A, nhung
den the ky XIX thi n6 trCJ thanh dich b~nh
ph6 bie'n nhat khi bung phat thanh cac lan
song d~i dich lien tie'p (23) Co t6ng c()ng 5
dqt d~ i dich do b~nh dich ta gay ra trong
the' ky XIX, l~n luqt vao cac n am
1817-1824; 1827-1835; 1839-1856; 1863-1875 va
1881-1896 (24) B ~t ngu5n tu Bengal va la
can b~nh d~c huu cua chau A, dich ta b~t
d.iu lay Ian nhanh vao d<iu the ky XIX do
Sl;i tang Ctidng ho~t d9ng quan sl;i va thtielng
m~i cua ngttCli Anh o khu vt;tc nay Mftm
b~nh theo chan binh linh va cac con tau
cua n gtidi Anh da lay lan kh<ip neli tren the'
gidi (25) D6 la nhung tr~n dich ldn c6 quy
mo to~m c~u (pandemic) ma Vi~t Nam thCli
N guy~n <it h~n cung bi anh h uang dang k~
Cac l~n bung phat ciia dich ta tren the gidi
cung trung khdp vdi ghi chep cua DNTL ve
cac tr?n dich ldn xay ra vao cac nam 1820,
1839-1840 va 1849-1850 D~c bi~t, mai cho
de'n cuoi the' ky XIX, nguCii ta v§.n con tin
vao thuyet khi d9c va cho rl1ng dich ta lay
truyen qua khong khi (26) Dieu nay hoan
toan phu h<;ip vdi mieu ta trong DNTL cung
nhu cac van ban dtte1ng thoi ve "dich W' hay
"l~ khi" la khi d9c co on dich Qua d6, c6 th~
gian tiep xac d!nh hAu het cac tr~n dich Wn
thCli Nguy~n vao cac nam 1820, 1839-1840,
1849-1850 la b~nh dich ta
Nhu v?y cung voi cac ghi chep hiem hoi
ve ten b~nh trong DNTL va nhung lu?n cu
Rghien cll'u .L!ch sa so 12.2020
neu tren, co th~ phftn nao xac dinh cac dich b~nh xay ra vao thCli N guy~n la dich ta, soi
va d~u mua
Nguy ~n, trong nh?n thuc cua trieu dinh nha Nguy~n hie bay giCI, b~nh dich xay ra
la boi vi~c hanh chfnh ciia trieu dinh va nha vua chtta tOt nen da lam can ph~m khi trdi Quan ni~m nay cua trieu dinh nha Nguy~n du'<;Jc DNTL chep nhu sl'.lu: " Tr~m khong c6 due, tren can ph?m hoa khi cua trCli, bo'n phuong c6 dich deu la l6i Tr~m";
"Nay b6ng g~p khi troi khong hoa, nhan dan kh6 so'ng, c6 le la chinh si;t c6 dieu gi thieu s6t chang, an tinh cua dan c6 ch6 chua su6t de'n chang?" (27); "Dich l~ phat, ngttCli th udng thi bao r!ng do khi h6a gay nen, nguCii lam vua c6 th~ nghi nhtt the' ma ti;t uy du'<;IC khong? K~ ra giua trCli va ngu(Jj c6 cam ung, th1,tc la khong sai" (28) Hay nhu "y h~n vi~c hinh ngl,lC ho~c chua c6 cong bllng, dan tinh hoi[tc c6 uat UC, ke gian tham ho~c lam h~ i dan, nen can ph~m khi boa cua trC1i" (29) Day ro rang la nhung quan ni~m duy tam, cho thay si;t h~n che trong the' gidi quan cua trieu Nguy~n ltic d6 Tht;ic te, dich b~nh la tai h9a vo'n c6 ngu5n goc tu tt;i nhien Co n hieu n~yen
nhan d~n de'n sl;i bung phat cua djch b~nh, chu ye'°u la do Sl;i bien d6i moi trtidng, h~
sinh thai va khi h~u d~n den moi tntdng song cua loai sinh v~t b! thay d6i va mat can bAng v?t chu (30) Vao thdi Nguy~n, 6
Vi~t Nam thien tai di~n ra rat thuClng xuyen, lien t1,lC va phuc t?P (31) Di~n bien thien tai that thu'dng n6i tren dli<;ic cho la yeu to g6p phftn d~n de'n Sl;i bung phat Cua dich b~nh (32) N6 de d9a nghiem tr9ng de'n xa h9i, tan pha eel so h? tAng nha nude
va anh h uong sa u s~c t{Ji ddi song ngudi dan, ciing la nguyen nhan d§.n de'n n?n d6i, djch b~nh va cac cu(k n6i d~y (J dia phtielng
l)jch b¢nh Q
ltic bay giC1 tren, hen c ph~m vi ca tinh la b~r dia phuoni quy mo 10 ngu6n g6c
ciich (pand1
3 Tac
songxa h Dich b1 khoe cua
ma n6 ga:
vai tr?n ( da.y du he tr~n cJ.ich th€ ph8.c h?i dang thdi Ngu) trong tr ~r tat ca la phv lao a
trieu Min
thang 12 cho bi~t dich la 1 kh6ng ch tinh tron
Rattanak cua Ram trong tr~ la: Gia I
Quang ~ Quy Nh Trang: 1 2.000, R c()ng la~ tai li~u
Trang 6tl so 12.2020
1jnh cac djch
a djch ta, soi
ch b~nh thdi
i trieu dinh
djch xay ra
1.eu dinh va
m ph~m khi
·u dinh nha
sau: "Tdm
hoa khi cua:
a 16i TrAm";
~ Ma, nhan
If c6 dieu gi
dan c6 ch6
jch l~ phat,
khf h6a gay
nhu the ma
roi va ngu'di
l" (28) Hay
>~c chua c6
uc, ke gian
n ph~m khi
g la nhung
si;c h~n che
N'guy~n hie
h9a vO'n c6
ieu nguyen
d~ch b~nh,
truCing, h~
moi trlfdng
da'i va mat
Nguy~n a
rat thttdng
Di~n bien
luc;Jc cho la
g phat cua
liem tr9ng
g nha rn.toc
;ong ngttai
fo n~n d6i,
tja phuong
.-D!ch b¢nh a Vt¢t Rmn thOi Rguyen
hie bay giC:I (33) Ngoai ra, nhu da ban lu~n a
ti·en, hen ci;mh cac tr~ djch quy mo nho a ph~m vi cac xa, th6n, phu, huy~n ho~e m9t tlnh la b~nh djeh bung phat va luu hanh a
~a phtidng (outbreak), thi cae tr~n djch e6 quy mo Ion thCJi Nguy ~n la dich b~nh co ngu6n goc d khu v\)'e Va tren the gioi, tue d?i dieh (pandemic) ma Vi~t Nam bj anh hubng
3 Tac d9ng cua d!ch b~nh t6'i doi
song xa h9i
D jch b~nh tac d9ng tn,te tiep den sue khoe cua con ngtidi nen h~u qua dfiu tien
ma n6 gay ra la thi~t h~i ve nhan m~ng
DNTL tuy chi chep ve so nguC:li ehet trong
vai tr~n djch tieu bi~u ehu khong li~t ke dfiy du hoan toan s6 ngubi che't trong m6i tr?n djch duqc de c~p, nhung qua d6 v~n e6 th~ phae h9a duqe phin nao nhung thi~t h?i dang k~ ve nhan m~ng do djch b~nh (J
thC:li Nguy~n gay ra (Bang 2) Ch£ng h?n;
trong tr~n djeh nam 1820: "Soh9 khAu ehet ta't ca la 206.835 ngubi, khong k~ s6 nam phl;l lao au b ngoai h9 tjeh" (34) Chau ban
trieu Minh M?ng, t~p 1 t(J 98, de ngay 24 thang 12 n am Minh M~ng thu nhat (1820) cho biet (J tran B~e thanh, so nguCJi ehe't djeh la 114.282 ngudi (35) M~c du IJNTL
khong chep C\l th~ ve SO ngudi che't CJ tung t1nh trong tr ~n dieh nay, nhung theo Bi.en
thu hai (Phraratchaphongsawadan Krung Rattanakosin Ratchakan thi 2), thdi trj vi cua Rama II (1809-1824) thi so ngttdi chet trong tr~n djch nam 1820 theo tung tinh la: Gia Dinh: 30.000, Thua Thien: 30.000, Quang Nam: 10.000, Quang Ngai: 3.000, Quy Nhon: 4.000, Phu Yen: 2.000, Nha Trang: 1.500, My Tho: 1.000, Long H6: tren 2.000, R:;i.ch Gia: 300, H a Tien: 700; t&ng c9ng la 84.500 nguoi (36) Dt;ta theo m9t so tai li~u uoc tinh dan so Vi9t Nam thoi d6
23
la 7 den 8 tri~ u ngttdi (37) thi so nguoi che't vi tr~n djch nam 1820 la tu 4-5% dan
so, m(>t ty l~ rfft lOn
Ngoai tr~n djch nam 1820, m(>t so tr~n d!ch khac cung ghi nh ~n d't nhieu nguCJi thi~t m~ng D\l'a theo bang th O'ng ke 2, c6 th~ thay trong tr~n djch thang 7 nam 1826
a Gia Dinh "quan dan che't he!n 18.000
ky, rieng tinh Hai Dudng c6 tren 2 v:;i.n 3 nghin nguoi va tinh B~c Ninh tren 2 v:;i.n 1 nghin ruai nguC1i thi~t m:;i.ng Con trong tr?n dich nam 1849-1850, chi rieng tinh VInh Long c6 hc:Jn 43.400 ngudi che't, tinh Quang Binh c6 hc:Jn 23.300 nguCJi chet So ngudi thi~t m~ng vi dich CJ Ta, Huu 2 ky
va 6 tinh b Nam Ky cao gap doi so voi tr~n dich nam 1820: "B9 H9 thong tinh cdc h<;it Nam, B&c b~ che't c9ng 589.460 ngitili"
Con ti-~n djch do b~nh d~u mua gay ra a
Quang Ngai vao cac nam 1887-1888 thC:li D6ng Khanh da lam 13.934 nguoi chet Nhu v~y, thi~t h:;i.i ve nguoi do cac tr~n dieh thdi Nguy~n gay ra la he't sue khung khiep (xem bang 2)
Khong chi tac d9ng tn;tc tiep den sue khoe va Cd th~ sinh hqc Cua con ngudi khie'n hang ngan ngudi che't, djch b~nh con e6 nhung anh httdng dang k~ den dbi song kinh te'-xii h9i va ca chinh tr! Vi~t Nam thC:li Nguy~n
D6i voi kinh te'-xa hqi, dich b~nh lam dinh tr~ Va gian do~n cac ho:;i.t dqng Cong V\l cua trieu dinh nha Nguy~n Chang h~n
a t r~n djch nam 1820, do b~nh djch nen cong tac dt;tng kho b Quang Tri bi bai bo Vi~c biit lfnh a trong va ngoai kinh bi hoan:
"V~y thong d\l cho b Kinh va cac thanh dinh tran pham vi~c sung dien binh dinh tr6n va ch€t dgu hoan l:;i.i, d\1i sau khi l~ khi yen r6i se b~t ding chtta mui?n" (38) Thang
3 (nhu~n) nam 1822, khi djch b~nh bung
Trang 724
f)(Jj v ua
Gia Lon2
Mlnh Ml)ng
T h l~ u Tr i
06ng Khiinh
R ghien cllu J.4ch sli so 12.2020
Ba ng 2: So n g um c het trong m <)t so t r ~ n djch b ~ nh thdi Ng u y~n
ThM ~ l an
Tu mua thu Mn mua
<lOn•, 1820 Thane 7, 1826 Tha ng 11, 1832
Than~ 12 I 833 Than2 12, l 834 Than1: I 0, 18~5 Tha.ni: 3 1831!
Thang3 1839 Th~ng 4, 1839 Thang 8, 1839 Thiln1t 2, 1840
Thang 5 1840
Thang 6, 1840 Tlr tMng 5 Mn tMng 7,
1840 Thane- 10 1840
Thfag 3, 1845
Mila d6ng 1846 Jen ml!a
ha, 1847 Thiine6, 1848 Thang 12, 1849 Thane 1 1850
Thang 5 Mn thdng J I,
1851
Thang 9 1853
TMng4, l!\56
1859·1860
Thang 5, 1863 N~m 1863 Thang 5, 1865 (nhuAn) Th~ne 7, 1874 T\r thling 8, 1876 dC'n thant! 8, IR77 Thfot! I, 1!!!\0 Thfog 4, 1887 (nhu~)
<!Sn tlu!ng 9 Thllng 11, 1887 J.rn than!! 6 1888
Dia phuanJ(
Til Ha Tien Mn Bile 1Mnh Gia Dinh
Phu Yen Blnh Thuiln Hvne Yen
H uvcn An D11<1n1? (Hai Dlnmi:l Oic tinh iJ Sic Ky (Thanh Hoa Ninh Blnh)
Hai Dll<1n"
e.ic Ninh
S huy~n Nam Xang, Th<n.mg Phuc, TI1anh Tri, Thanh Oai, Thanh Liem cua tinh Ha NOi
Ou:im• Tri Huy~n Oiao 1hi1y, N•m 01an, TI1U1:mg Nguy¢n TiliCn Rin (Nrun Dinh) h uy~n Ky
Hrn1 (Ha Tinh) Pl11m1? u">c (Ouan11 B'u1h) Nam Dinh
Hli Tinh Quang Binh
Thanh Hoa
5 huy.;n Hullng Trii, Huung Thuy Qu.ing Difo Ph<m2 Difo Phu Vinh-(lhlr.t Th1~n)
Hung Yen S<.mTav
Xii B1nh Cach, huy¢n Dl\ng Quan (Nam Dinh)
5 phu hu)•~n Nghi Xuan Hucmg Son, cim Xuy~n Ha Thanh, Th~ch Ho (Ho
Tinh) Bae Ninh Quanc Binh Vinh Long Ouane Binh Ouanl? Nam
Ta, Hlru 2 kv va 6 linh Nam K v
S6 nJ(lfOi chet
206.835 Hoo ll\.000 Hoo l.000 Hein 5.000 Hlln 700 H<10 300 6.000-7 000 Trcn 23.000 Trcn 21.S<Xl Hoo 1.600 Hon 200 Hang nghln Hon200 li<1n 400
Hon K<Xl Hon200 H<m2.000 Hon 2<Xl
I 1<111 3.000 H<Jn 4.900 6!!
Han 550
H<1n:IOO
Htm 2.100 Htln 43.400 Hem 23.300
293
51\9.460
H<n14.480
Ha Nqi, Ha r ,h, Thanh HOa, Ninh Binh, Num
9.074 Dinh Hunu Yen Hai ~m2 OuilnQ Yen
Thon Tieu TI1i6u, xii D6ng LO 5n ngttoi
Xa Nqi Luu (Ha Nqi) 8/13 ngu<ii Thlr.t Thicn 396
Ni!u6n
Q VI (T'2, tr 108)
o XL rr2, 1r sun
Q LXXXVI (T3, tr
419)
0 CXlll ('f3 Ir 914)
0 CXL! IT4 tr 469)
0 CLX cT4, tr 785)
O CXC ITS tr 298l
Q CCI (TS, tr 490)
Q CCV (TS, Ir._ 562)
0 CCX ITS tr 669)
Q CCXlll (T5 tr 716)
Q C:CXIV (TS tr 734)
Q C:CXIV (TS, tr 739)
Q CCXV <T5 tr 74!\)
0 O:::XVm (T5 tr l\18)
Q XLVII (T6, tr 723)
Q LXXI (T6, tr 1056)
O II fl7 tr 78)
Q IV (T7 tr l4R)
o 1v rn tr 15n
0 V111.tr.155)
Q VJ (T7, tr 201)
Q IX (T7, tr 287)
Q XIV (f7 Ir 435)
Q XXll (T7 tr 664) Thir.t Thicn Quang Tr! H(lll 3.600
t - ~~~~- +- 1-.6-7-0 -1 Q XXVlll (T7 tr 815) DjnhTubng
Q XXIX (T7 tr 852)
Thanh H6a 3.74 1 Q XXXll (T7, tr 934) Blnh Thuan 700 0 LI CT8 tr 51)
2 ltuy~n Hai Ung Minh Linh phti Tri~u 4.
326 Ph1>nt! <Ouang Tri) Q L!X ('r'll, tr 277) Blnh Dinh 3.220 O LXlll ml tr 391 l Thanh M6a 9.500 Q VII (T9, tr 338}
0 VIII IT9 tr 358) Quang Ngai 13.934 Q X (T<J, tr 41 X)
Nguon: Quoc sit qufln trieu Nguy~n (ban djch cua Vi~n Sit hQC), DNTL, T~p 1, Nxb Giao d1,1c, 2002 QuOc: sit qu(ln lrieu
Nguy~n (ban dich cua Vi~n Sit hQC), DNTL, T~p 2 3, 4, 5, 6, 7, 8, Nxb Ciao d\1c, 2007 Chu vi~t tAt 1rong bang th6ng ke: Q :
Quy~n ; T: T~p
Djch b¢nh a ~
phat li;li (J Gi hoan d~ cho tr~n dich tl tuy~n {j Tha
(40) Hay nl chua yen ne Yen,Khanh
l~i m9t nam
mua cac v~1
li;li 6 thang ~
gioi tr9ng hubng bbi t Nam trb va1 chung l~ k chua du<,Jc 1 cho dan va
Tran Tay I cilng dti<;ic" den vi~c th
bi hoan, cl Thang 7 n~
dinh cho h trttdng thi
Hoa, Ha N
hoan de'n t'
hoan d~n t trong d<,Jt <
tuong h~ n vao s6 din hoan d~ n quan de'n' dich, Chai
67, de ng~ thu nhat b~nh nen
thanh du~
11, khi nz d§.u duy~t Tren p cung gay voi Cl,lC d· m~nh cua
Trang 8,U-, so 12.2020
Nau on
!, 1r 108)
2 tr 51!1)
:xvi (T3, tr
m.1r.914l
<T4, tr 469)
T4.1r 785>
TS tr 298)
i tr.476)
'S, tr 490)
i5, tr 562)
rs 1r 6691
(I'S, Ir 716)
ITT.tr 7.14)
(f5, tr 739}
l ITT, tr ~IID
(1'6, Ir 723)
f6 lr 1056)
r 781
tr 148)
tr ISi\
r 155)
lr.201 )
tr 21\7)
' lr 435)
7, tr 664)
{T7, Ir 815)
i tr 852)
li, Ir 9:\4)
r Si l
tr 277)
8 tr 391l
Ir 338)
Ir 3581
41X)
in trii!u
fog k ~: Q:
D!ch b~nh a Vi~t Rmn thOi Rguyen
p.hat l~i a Gia 'Dinh, cac Cong dich da bi h~
hoan ct~ cho dan duqc nghi ngcri (39) Trong tr~ri dich thang 6 nam 1840, vi~c duy~t tuy~n a Thanh Hoa bi hoan den thang 11 (40) Hay nhu vao nam 1843, vi b~nh d!ch chua yen nen ky tuy~n linh (J cac tinh Phu Yen, Khanh Hoa va Binh Thu~n duqc hoan l~i m9t nam, vi~c di~n quan linh va d?t gia mua cac v~t li~u o Quang Nam duqc hoan l~i 6 thang (41) Dang k~ vi~c an ninh bien gioi tr9ng d~i (J TrKn Tay ciing bi anh hudng boi b~nh dich: "Nay tU tinh Quang Nam tro vao phia Nam, cac lwt chqt g?p c6 chung l~ khi, dudng sinh so'ng cua dan chua duqc phvc hdi, chua th~ lam kh6 nh9c cho dan va d9ng dvng den quan Vi~c o
TrKn Tay hay dqi thong tha se ban den Cung duqc" (42) Dich b~nh con anh huang den vi~c thi tuy~n, khien cac ki thi hudng
bi hoan, chua th~ · t6 chuc dung ky djnh · Thang 7 nam 1849 do b~nh dich nen trieu dinh cho hoan ky thi hucJng ve van d cac truClng thi Thua Thien, Ngh~ An, Thanh Hoa, Ha N9i va Nam Dinh Ky thi H9i thi
ho an den thang 7 Ky thi vo o kinh do ciing hoan den thang 3 nam sau (43) Ngoai ra, trong dqt djch nam 1849 vi~c lam s6 sach tu'dng h~ng, tl,ic tntoc (tvc khai them ten vao s6 dinh) d 4 tlnh thUQC kinh ky du'<;IC hoan den sang nam moi lam (44) Lien quan den vi~C tri hoan CaC Cong Vl,l do b~nh
dich, Chdu bdn trieu Minh M~ng, t~p 1, tCI
·67, de ngay 26 thang 9 nam Minh M~ng thu nhKt (1820) cilng cho biet vi c6 dich b~nh nen vi~c duy~t tuy~n h9 kh~u a B~c thanh duqc hoan den thuqng tuin thang
11, khi nao b~nh dich lui giam l~i cho bAt
dh duy~t tuy~n (45)
Tren phudng di~n chinh tr!, dich b~nh ciing gay ra nhung tac d<?ng khong nho do'i VOi C\lC di~n chfnh tri, lam thay d6i V~n m~nh cua m9t trieu d~i hay ca m9t nen van
25
minh Dang chu y hon ca la tac d()ng cua b~nh d~u mua (smallpox) do virus uariola
gay ra doi voi nen chinh tr! nha Nguy~n
La m<?t b~nh d!ch ducjc biet den tu thdi c6 d~i va da phan l~p theo dta phuong thanh b~nh d~c huu, nhung thinh thoang d~u mua v&n bung phat thanh cac tr?n d!ch lOn Muc d9 nghiem tr9ng cua b~nh d?u mu.a a ch8 khong chi tre em, v6n la doi tuc;ing chu yeu bi b~nh do chua duCJc mi~n dich Ian ct!u, ma ngay ca nguCii truong thanh, g~m thanh vien cua ca~ hoang t(>c cling bi nhi~m b~nh, nhieu ngudi trong do
da chet vi d~u mua (46) Doi voi nha Nguy~n, b~nh d?u mua da it nhat hai lan t?O ra bien CO quan tr9ng d6J voi Cl).C di~n chinh tri cua trieu d?i nay L~n thu nhat la b~nh d?u mua vOi cai chet cua Dong cung thai tli Nguy~n Phuc Canh (tUc hoang tu
Canh) DNTL chep ve S'l;i ki~n nay nhu sau:
"Tan D~u, thang 2, ngay Quy Suu (ngay 20 thang 3 nam 1801), Dong cung nguyen suy qu?n cong Canh mKt Truoc kia Dong cung
tu Tay Dudng ve, tung theo danh gi~c, den nay luu tran Gia Dinh, bi b~nh d~u mua mat, 22 tu6i" (47) Lin thu hai la vi~c vua T9 Due bi b~nh d~u mua (48) H~u qua ma b~nh d$u mua gay ra trong hai lan bien c6
nay la het sue to lOn 6 lan thu nhat, vi~c hoang ttt Canh, ngttdi ke v! cua vua Gia Long mtc b~nh d~u mua va qua ddi vi can b~nh nay da d!n de'°n S\t thay d6i Cl,lC di~n quyen lt,tc chfnh tr! thCii ba'y gid, t?o ra nhung xung d(>t trong h~ tho'ng chfnh tri nha Nguy~n cuoi thdi Gia Long dau thCii Minh M~ng 6 lan thu hai, tuy 'N Due may mAn so'ng s6t sau cdn b?o b~nh, nhung
di chung cua can b~nh d?u mua ct~ l?i he't sue n~ng ne, lam cho th~ tr~ng nha vua rKt yeu ot va khien cho ong khong c6 kha nang sinh con Chinh th& tr~ng yeu ot da phan nao anh huong den tam the va ban llnh
Trang 926
chfnh tri cua nha vua, ngudi cai tr! da't
nuoc g§.n 4 th~p ky, trong b6i canh v~n nuoc
nguy nan khi phai d6i d~u vOi si.,t xam lu<Jc
tu thi.,tc dan phudng Tay Hon nua vi ~ c vua
Ti.,t Due khon g th~ c6 nguC:li n6i doi ciing da
tro thanh va'n de de n~ng rnn quyen h,tc
chfnh tri nha Nguy~n khi do No dfu1 den
tinh tr?ng r6i ren cua trieu dinh nha
Nguy~n sau khi 'N Due qua dC:li, du truoc d6
ong da nh~n cac duang tU'., von la con cua
Th\lY Thai Vudng va Kien Thai Vudng d~
no'i doi (49) Ro rang, b~nh d~u mua da tro
thanh n6i am anh dai dAng, bao trum nen
chinh tr! nha Nguy~n trong the ky XIX (50)
4 Cac bi ~n phap ung ph6 v6'i d!ch
b~nh cua nha Nguyin
trong hie dich b~nh xay ra, trieu dinh nha
Nguy~n thudng t6 chuc cung te va lam l~
c!u dao nh~m du khAn cho thien tai djch
b~nh som qua C~u dao, nhu m9t li~u phap
tinh th!n doi ph6 voi thien tai, da tro thanh
hinh thuc l~ nghi giin lien voi ddi song chinh
tii-xa h()i cua trieu Nguy~n No duc;tc xem la
phuong each quan tr9ng ma qua d6 nha
Nguy~n tim kiem sl;( hoa h<Jp giua trdi dat
voi con nglidi d~ lam giam bOt anh hubng
cua thien tai, d!ch b~nh doi voi xa h()i Ciiu
dao con la m()t nghi l~ ket noi b() may t6
chuc cua nha Nguy~n voi h~ tho'ng quan tri
cua n6 (51) Quan ni~m dich b~nh xay ra fa
do ph?m khi trdi nen khi c6 b~nh dich, trieu
dinh nha Nguy~n ngay l~p tU'.c cho l?p dan
te Ch!ng h?n tr~n dich (J Ha Tien, VInh
Thanh, Dinh Tudng thang 6 nam 1820: "D¥
cho sd tq,i lam ll c&u d&o" Den thang 7 nam
d6, khi djch lay lan tlt' Binh T hu~ n den
Quang Binh: "Sile cho cac dia phudng m6i
ndi d~t m()t dan tel~" va "Ben sai Nguy~n
Van Nhan du dao a dan Thai t~e Nguy~t
tuong (dan d~t a hen ta dan Nam Giao, b~c
thu ba), Trin Van Nang ciu dao a mieu Do
Rghien c.fru J4c.h sir s6 12.2020
thanh hoang, Nguy~n Van Httng c§.u dao b
mieu H9i d6ng L?i sai bo thf cho cac chua, lam dan trai du dao cho dan" (52) Thang 2 · nam 1821, khi b~nh djch o Gia Dinh t ai phat: "H? l~nh cho nha dan theo each bo lU'.a
cu liiy lU'.a moi, thi b~nh dich co th~ Mt duqc
Da'.'y la phudng phap tim lanh tranh du ghi trong sach c6, ma l?i la di y cua ngliCJi xua dui cay d6i ltia v~y" (53) Thang 6 nam 1840 khi cac tinh phia biic co dich, vua Minh M?ng d\1 cho b9 L~ ch9n su tang ·thong giOi lu?t kinh Ph~t di de'n chua Ph~t Tich, ti'.nh Son Tay l~p dan chay, dqc kinh du phuc (54) Thang 12 nam 1849 khi dich b~nh lay lan kh~p ca nude, t?i phu Thlt'a Thien: "Vua sai Ta tham tri b9 H9 la Ton Tha't ThuCing de'n mieu Do thanh hoang, Ph6 do ng\f sU'
vi~n Do sat la Bui Quy den mieu H()i d6ng;
Kinh doan la Vil Tr9ng Binh den den Thai Duong phu nhan, deu lam l~ c~u dao" (55)
Trieu dinh nha Nguy~n con quy djnh r?ch roi ve v?t l~ cho dan te th~n d!ch l~: "sap 6 can 10 l?ng, diu 8 can 12 l?ng, tru cap thanh tien 1 quan, 3 tien, 20 d6ng" (.56)
Ben C?nh vi~c du dao, cung te, trieu dinh nha Nguy~n cling tien hanh chua tr!
cho nguCii b~nh, b~ng each ban ca'.'p thuoc
va l?p sa duang te d~ dieu tr! Ch~ng h~n, vao thang 2 nam 1814 (nhu~n) "Quang Due c6 dich Sai dinh th§.n l~p so duang te 6
The L?i cho ngu6i om o, nha nuoc cap cho tien g?o thuoc thang" (57) Trong tr?n dich
b Ha Tien, Vinh Thanh, Dinh Tudng thang
6 nam 1820, "Ngudi bi b~nh khong k~
quan, quan hay dan deu cho thuoc men"
Thang 7 nam 1820 khi co dich phat tlt' Binh Thu~n de'n Quang Binh: "Vua la'y b?ch d~u khau trong kho va phlidng thuoc chua d!ch sai nguC:li ban cap" (58) Hay nhu thang 9 nam 1824, "Binh Thu~n va Thu~n Thanh c6 b~nh dich, sai Tran thAn lam thuoc vien cap cho dan" (59) 0 cac tr~n d!ch khac ding deu c6 tha'y vi~c cap thuoc chua tr!
cho ngu'di b cap phat ti ch~n te ngi
kh6a, su'u d
f)q,i Nam h
vi~c cap tie be) He) nhu D\l r&ng: T
c6 b~nh th( ngudi m~c phat tien c tr! Nfo c6 gai, cu m6i ne'u h9 kh thon nh~n r:lng: Nhur d!ch mad tien tua't, tr~ng" (60)
"Chu~n y b6ng bi df trong hQ t· ngoai ran
tien T11 D phlidng d~ nhi~m, det th~, trong tien chiln (62) Theo
4 td 10, n: thu 2 (18! lanh tien 13.043 ngi cap la 39.'
69 quan 8 vi~c ca'.'p ti b:lng th6c nam 184t cam nhi~ deu dttqc cam nh~ (64) Vi~c duc;tc tien
Trang 10sll-, so 12.2020
ing du dao (J
cho cac chiia,
(52) Thang 2
Gia Djnh tai
eo each bO hta
I th€ Mt duQc
tranh du ghi
:ua nguC!i xua
g 6 nam 1840
·h, vua Minh
ng thOng gioi
1~t Tich, tinh
inh du phuc
dich b~nh lay
:l Thien: "Vua
That Thudng
:i6 do ngl:f slt
leu H9i d6ng;
ien den Thai
:~u dao" (55)
uy djnh r~ch
4ch I~: "sap 6
~mg, tru cap
ng" (56)
ing te, trieu
anh chua tri
m cap thuoc
ChAng h~n,
"Quang Due
1 duong te b
1uoc cap cho
1ng tr~n dich
Tuong thang
h khOng k@
thuoc men"
:>hat tit Binh
J.y b~ch d~u
oc chua djch
1hu thang 9
:iu~n Thanh
n thuO'c vien
1 djch khac
Joe chua tri
·
D!ch b¢nh a Vi¢t Ram then Rguy~n
cho nguoi b~n h Ngoai ra, trieu dinh con cap phat tien tuat cho ngudi chet b~nh, chin te ngudi bi n~n, sau ct6 giam thue kh6a, suu djch ct~ an long dan Kham dtnh
vi~ c cap tien tlt tuat thu9c chuc trach cua bi) Hi) nhu sau: "Minh M~ng nam d~u, Lf.li D\l r~ng: Trong kinh, ngoai kinh, noi nao c6 b~nh thdi khi dich t~, nhan dan nhieu ngudi m~c b~nh, th2Ji quan dja phuong phat tien cong ra slim thu6c men ct~ dieu trj Neu c6 ngliCJi chet, 'bat cu gia tre, trai gai, cu m6i ngudi cap cho 3 quan tien tua'.'t;
neu hQ khong c6 than thu9c thdi cho xa thon nh~n linh d6 mai tang cho h9 L ~i D'=1 r&ng: Nhung quan quan, h~ c6 ai m lic b~nh djch ma chet, cho phep chieu theo l~ c«p tiifo tuat, r6i l~ i cap them m{>t tam vai tr~ng" (60) TOi nam Thi~u Tri thu 3 (1843):
"Chu~n y ldi tau r&ng: Dan h~t Ha Tien
b6ng bi djch t~, nhung dan binh c6 ten trong h<? tjch, cap m6i ngudi 3 quan tien, ngoai ra thi cap 1 quan, tre nho th} duQc 5 tien 1\t Due nam thu 2 (1849), nhung dia phuong dan bang bi b~nh djch t~ truyen nhi~m deu chieu l~ nay thi hanh" (61) c'=1 th~ trong tr~n d~i dich nam 1820, t6ng so tien cha'.n cap tntoc sau hCln 73 v~n quan
(62) Theo chau bdn trieu Minh M~ng, t~p
4 td 10, ngay 10 thang 2 nam Minh M~ng thu 2 (1821) thi cac h~ng quan dan nh~n lanh tien tuat (J doanh Quang Binh la 13.043 ngudi, so tien tuat va tien vai chuAn cap la 39 796 quan, cling tien mua thuoc la
69 quan 8 tien 37 ct6ng 5 phan (63) Ngoai vi~c cap tien tua't, nha Nguy~n con chAn te b&ng th6c g~o, ch~ng h~n tr~n dich thang 1 nam 1844, h.iQng cap tien g~o cho ngttdi cam nhi~m b~nh djch: "Ngu2li cam n~ng deu duqc 5 bat g~o td.ng va 3 tien, ngudi cam nh~ dtiQc 3 bat g~o tdng va 2 tien"
(64) Vi~c giam thue kh6a, st.tu dich cilng duQc tien hanh Ch~ng h~n, nam 1843 vi I~
2'1
khi truyen nhi~m nen mi~n thue quan cho
6 tlnh Nam Ky, "k~ tu m6ng 1thang5 nam nay cho den cuoi thang 12 deu gia an cho dinh chi v i ~c danh thue, thu thue, dQi sau
se thi hanh nhu W' (65) Trong tr~n djch nam 1844 cac dja phuClng bi djch b~nh deu duQc hoan vi~c g9i linh, thu thue (66) 0
tr~n dich nam 1849, h~ng thue cua phu Thua Thien, tinh Binh Thu~n va Vinh Long deu dtiQC cho hoan den sang nam:
"Phu Thua Thien thieu hon 56.000 quan tien, tinh Binh Thu~n hon 9.500 quan tien, 6.500 hQc th6c, tinh Vinh Long t hieu 5.870 quan tien, 36.340 hi)c th6c" (67) Con trong tr~n dich nam 1853 cac dja phuong bi anh htidng dttQC hoan h~n dien ngttdi vao s6 dinh
tu 2 ho~ c 3 nam den 10 nam (68) Nhu v~y, vi~c cap thuoc chua trj, cap tien tua't, ch~n
te va hoan thue st.tu dich la cac bi~n phap cap thiet ma nha Nguy~n thl,ic hi~n nh~m kh~c ph\lc h~u qua do djch b~nh gay ra
Vt bi ~n phap phong ngita d?ch b~nh, ben C~nh cac bi~n phap chua tri va kh~c phl,lC h~u qua cua djch b~nh, vao the' ky XIX, khi cac tien bi) khoa h9c kI thu~t cua phttong Tay, g6m c6 y h9c b ~t d~u anh ht.tong den Vi~t Nam thi trieu Ngu y~n con quan tam den vi~c phong ngua b~nh dich Dang chu y hon ca la vi~c chung ngua b~nh d~u mua, can b~nh von la n6i am anh doi voi nha Nguy~n DNTL c6 hai Mn chep ve vi~c trieu Nguy~n cli ngudi h9c each chung ngua b~nh d~u mua D6 la vao mua h~ , thang 6 n am 1882 thdi Tl,i Due: "Vua sai vi~n Thai y phai Clt.u phAm y sinh la Nguy~n Van Tam di sang Huong Cang h9c phep tr6ng d~u cua Y vi~n Dong Hoa" (69)
va mua h~ thang 4 nam 1888 th2li D6ng Khanh: "Phai quan th.iy thu6c toi Su quan h9c phttong phap tr6ng d~u, la theo ldi t u ban cua vien Kham SU Hach-to" (70) Tuy nhien trttoc d6 khoang 60 nam, vao d~u