Nguồn gốc và lịch sử hoa tulip ở thổ nhĩ kỳ thời kỳ ottoman the origin and history of tulip in turkey in the ottoman”, tạp chí nghiên cứu châu phi và trung đông số (186)

Đặc biệt, hoa tulip đã giữ một vị trí đáng kể trong văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ thời kỳ Ottoman, được xem là qu ốc hoa của đế chế này với tên gọi Lâle-i Rûmi.. Bài viết sau đây tìm hiểu về nguồn

NGU ỒN GỐC VÀ LỊCH SỬ HOA TULIP

Ở THỔ NHĨ KỲ THỜI KỲ OTTOMAN

The Origin and History of Tulip in Turkey in the Ottoman

Lư Vĩ An

TÓM TẮT

Tulip (uất kim hương) là một loài hoa xinh đẹp được trồng để làm cảnh ở nhiều nước trên thế giới Nó cũng là biểu tượng văn hóa của một số quốc gia như Hà Lan và Thổ Nhĩ Kỳ Mặc dù hoa tulip được biết đến nhiều nhất ở Hà Lan nhưng Hà Lan lại không phải là cái nôi của hoa tulip Tulip là một loài hoa của phương Đông, có nguồn gốc từ khu vực Trung Á Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ là những nơi trồng tulip đầu tiên trong l ịch sử Đặc biệt, hoa tulip đã giữ một vị trí đáng kể trong văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ thời kỳ Ottoman, được xem là qu ốc hoa của đế chế này với tên gọi Lâle-i Rûmi Bài viết sau đây tìm hiểu về nguồn gốc của hoa tulip, th ời điểm hoa tulip bắt đầu được trồng, các giống tulip ở Thổ Nhĩ Kỳ và khái quát lịch sử của loài hoa này ở Thổ Nhĩ Kỳ thời Ottoman Bên cạnh đó, bài viết cũng giới thiệu một số tác phẩm ghi chép về tulip

th ời kỳ Ottoman

T ừ khóa: hoa tulip, Lâle-i Rûmi, tulip Ottoman, văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ

Abstract

Tulip is a beautiful flower grown for ornamental purposes in many countries around the world It is also the cultural symbol of several countries such as the Netherlands and Turkey Although tulips are the best famous in the Netherlands, the Netherlands is not the motherland of tulips Actually, the tulip is a flower of the East, which is native in Central Asia Persia (Iran) and Turkey were the first tulip cultivation places in history In particular, tulips played a significant role in the Turkish culture during the Ottoman period, and was recognized as the national flower of this empire, that called Lâle-i Rûmi The article seeks for the origin

of tulips, the time when tulips began to be cultivated, the different kinds of tulips in Turkey and an overview

of the history of this flower in Turkey during the Ottoman period In addition, the article also introduces some manuscripts on tulips in the Ottoman era

Keywords: tulip, Lâle-i Rûmi, Ottoman tulip, Turkish culture

Tulip (danh pháp khoa học tiếng Latin là

tulipa, tiếng Hà Lan là tulp, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ

là lale - vốn là từ ﻪﻟﻻ gốc Ba Tư, âm Hán Việt

là u ất kim hương và còn biến âm là uất kim

cương) là tên gọi một loài thực vật có hoa và

củ, sống lâu năm, thuộc họ loa kèn (liliaceae)

Mặc dù không có giá trị sử dụng về mặt y học,

nhưng tulip lại được trồng rộng khắp để làm cảnh vì hoa của chúng rất đẹp (Turhan Baytop

- Cemal Kurnaz, 2003: 79) Hoa tulip được

trồng trên một khu vực địa lý rộng lớn trải dài

từ phía nam châu Âu (bán đảo Iberia đến bán đảo Balkan), phía bắc châu Phi và đặc biệt là

ở châu Á từ Anatolia (Thổ Nhĩ Kỳ), Iran đến

phía đông bắc Trung Quốc và Nhật Bản

Trung tâm - nơi đa dạng các giống loài tulip

nằm ở khu vực Trung Á Tulip được xem là

quốc hoa của một vài quốc gia như Thổ Nhĩ

Kỳ và Iran, song nó lại có sự kết nối đặc biệt

với Hà Lan, nơi có truyền thống canh tác, sản

xuất và phổ biến loài hoa này từ thế kỷ XVII

đến nay (J Esteban Hernández Bermejo -

Expiración García Sánchez, 2009: 60) Ngày

nay khi nhắc đến hoa tulip, người ta thường

nghĩ ngay đến Hà Lan, nhưng thực tế hoa tulip

không phải phát nguyên từ Hà Lan mà là một

loài hoa có nguồn gốc lịch sử lâu đời của

phương Đông

1 Ngu ồn gốc của hoa tulip

Quê hương của hoa tulip không phải ở Hà

Lan như mọi người thường nghĩ Cho đến

trước những năm 1570 thì tulip vẫn chưa

được du nhập vào Cộng hòa Bảy tỉnh thống

nhất của Hà Lan Tulip là một loài hoa có

nguồn gốc từ phương Đông, phát nguyên từ

vùng đất Trung Á bao la rộng lớn Các nhà

phân loại học tin rằng những giống hoa tulip

đầu tiên mọc ra từ những bụi cây bên sườn

dốc của dãy núi Thông Lĩnh (Pamir) và nảy

nở mạnh mẽ giữa thung lũng dãy núi Thiên

Sơn Những bông hoa này có hình dáng ít rực

rỡ, với các cánh hoa nhỏ hẹp hơn nhiều so với

hoa tulip Hà Lan Tuy hoa tulip Thiên Sơn

nhỏ hơn nhiều so với hoa tulip hiện đại và các

cánh hoa thường cách mặt đất đến vài inch

(khoảng 5 cm), nhưng chúng lại khỏe mạnh

và thích nghi tốt với mùa đông khắc nghiệt và

mùa hè khô cằn ở Trung Á Gần phân nửa

trong số hơn 120 loại tulip được biết đến đã

tự mọc ở vùng đất hoang dã này (Mike Dash,

2000: 17-18)

Nguồn gốc lịch sử của việc trồng hoa tulip

có thể bắt đầu từ Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ Từ

tulip trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là lale bắt nguồn

từ tülbent, được biết đến trong tiếng Anh là

“Turkish’s cap” (Türk takkesi, tức khăn đội

đầu Thổ) (Jack Goody, 2010: 271) S.W Murray lưu ý rằng tên gọi này có liên quan đến miếng khăn quấn đầu của người Thổ Nhĩ

Kỳ (W.S Muray, 1909: 18) Nguồn gốc của

nó có nghĩa là “hoa trong hình dạng khăn turban” (Turhan Baytop - Cemal Kurnaz, 2003: 79) Từ tulip (lale) trong tiếng Thổ Nhĩ

Kỳ còn đồng nghĩa với lala (Turhan Baytop,

2007: 195) Ngoài ra, lale cũng được cho là cùng vần điệu với từ piyale, nghĩa là một ly rượu vang (Anna Pavord, 2001: 40)

Những bộ tộc du mục người Türks (Thổ, trước đây còn được phiên âm là Tuyếc) khi di chuyển trên các đồng cỏ khắp miền thảo nguyên Trung Á đã bắt gặp hoa tulip nơi nó đang mọc hoang ở thung lũng Thiên Sơn Hoa tulip sau đó trở thành một biểu tượng quan trọng đối với người Thổ Khi các bộ tộc Thổ thiên di về phía tây, họ lại bắt gặp loài hoa mọc hoang khắp vùng cao nguyên Trung Á,

từ dãy Thiên Sơn đến biển Caspian, xa hơn nữa là bờ Biển Đen và phía nam của vùng Kavkaz Những loài tulip này đã lan rộng về phía tây một cách tự nhiên vào hàng ngàn năm trước Vào thời điểm mà các bộ tộc Thổ xâm nhập vào Trung Đông (thế kỷ X-XI), ít nhất một số giống của hoa tulip mà họ bắt gặp đã được trồng trong các khu vườn ở đây (Mike Dash, 2000: 17-18)

Thời điểm chính xác những bông hoa tulip bắt đầu được trồng vẫn còn là điều bí ẩn nhưng vào khoảng năm 1050 hoa tulip đã được tôn sùng ở Ba Tư Hoa tulip mọc trong các khu vườn ở Isfahan, cố đô của Ba Tư và

cả ở Baghdad Chúng cũng được nhắc đến trong bài thơ tứ tuyệt trứ danh của Omar Khayyam - một tác gia Ba Tư nổi tiếng sống

vào thế kỷ XI, như một phép ẩn dụ về vẻ đẹp

tuyệt vời của phụ nữ và về sau được các nhà

thơ khác sử dụng như một biểu tượng của sự

hoàn hảo Đến nay hình ảnh hoa tulip trong

áng thơ của Omar Khayyam vẫn được xem là

ghi chép sớm nhất về hoa tulip trong lịch sử

(Michiel Roding - Hans Theunissen, 1993: 9)

Vào cuối thế kỷ XI, khi một nhóm bộ tộc

Thổ là Selçuk xâm nhập vào Anatolia (Thổ

Nhĩ Kỳ) thì hoa tulip bắt đầu xuất hiện trong

nghệ thuật du mục Thổ Người Thổ Selçuk

hoặc đã mang theo giống hoa tulip khi họ bắt

đầu xâm nhập vùng đất này hoặc họ đã phát

hiện ra tulip mọc dại nơi họ định cư Những

họa tiết tulip sớm nhất được tìm thấy trên

những viên gạch khai quật từ cung điện của

một trong các vị sultan người Selçuk là

Alâeddin Keykûbad I (1220-1237), được xây

dựng vào thế kỷ XIII ở hồ Beyşehir phía tây

Anatolia (ngày nay thuộc tỉnh Konya, Thổ

Nhĩ Kỳ) (Mike Dash, 2000, 20) Trong các

áng văn thơ của người Thổ Selçuk ở thế kỷ

XIII cũng chứa những thông tin đầu tiên về

hoa tulip Nhà hiền triết nổi tiếng Mevlânâ

Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273) là người Thổ

đầu tiên đề cập đến hoa tulip trong văn thơ

Ông liên tưởng tulip như “nụ cười u sầu nhất

trong tất cả các loài hoa” (Turhan Baytop -

Cemal Kurnaz, 2003: 80)

Người Thổ gọi những bông hoa tulip đầu

tiên được trồng là Kefe lale và Kavala lale

Trong đó, địa danh Kavala nằm ở Macedonia,

quê hương của Tulipa scherenkii Regen, là

biến thể từ một trong những tổ tiên của các

giống hoa tulip được trồng ngày nay (J

Esteban Hernández Bermejo - Expiración

García Sánchez, 2009: 61) Theo truyền thống

Islam, hoa tulip tượng trưng cho lòng trung

thành và chống lại mọi rắc rối của các tín đồ

tin theo chỉ dẫn của Đấng Allah Ngoài ra, nó

còn là biểu tượng của một trái tim u uất phiền muộn (Deniz Gezgin, 2010: 126)

Sau khi người Thổ Ottoman xuất hiện vào cuối thế kỷ XIII và dần trở thành thế lực thống trị khu vực từ đầu thế kỷ XV, họ cũng đã nâng tầm hoa tulip lên một vị trí nổi bật mà nó chưa từng được có trước đây Khi người Thổ Ottoman xâm nhập vào vùng bán đảo Balkan,

sự sùng bái hoa tulip của những người Thổ Ottoman đã tràn ngập khắp vùng Balkan Tuy nhiên, hoa tulip của cả người Ba Tư và các bộ tộc người Thổ thời kỳ này vẫn là hoa dại Ngay cả khi được trồng trong vườn, chúng vẫn chưa được gieo trồng theo nghĩa nhân giống một cách có hệ thống, lai chủng hoặc được cải thiện bởi con người (Mike Dash, 2000: 21)

Đối với châu Âu, cho đến nay, lý thuyết thường được chấp nhận về nguồn gốc của việc trồng và sự du nhập của hoa tulip vào châu Âu

là từ nửa sau thế kỷ XVI Bởi trước đó, người

ta không tìm thấy dấu vết hoa tulip trong các văn bản hoặc khắc họa thời Hy Lạp, La Mã hoặc Byzantine (J Esteban Hernández Bermejo - Expiración García Sánchez, 2009: 60); cũng như không có bất cứ ghi chép hoặc

mô tả nào về loài hoa này trong các văn bản thời Trung cổ ở châu Âu (Anna Pavord, 2001: 29) Hoặc có thể trước đó, hoa tulip dường như chưa đươc biết đến bên ngoài môi trường sống tự nhiên của nó Một số nhà nghiên cứu, chẳng hạn như Anna Pavord cho rằng sở dĩ hoa tulip không xuất hiện trên các chế tác nghệ thuật từ thời Byzantine là do người Bizans không coi trọng hoa tulip, hơn là vì họ chưa biết đến nó, mặc dù trong tác phẩm

Defter-i Lâlezar-ı İstanbul (Cuốn sách vườn

hoa tulip ở Istanbul) cho biết rằng trước khi người Thổ Selçuk xâm nhập vào Baghdad năm 1055 đã có một giống hoa tulip gọi là

Sahra-i lale hay sahraî lâle (tulip thảo nguyên)

được biết tới ở Constantinople (sau này là

Istanbul) (Anna Pavord, 2001: 30)

Hoa tulip đã được du nhập từ Thổ Nhĩ Kỳ

vào Châu Âu nhưng thời điểm chính xác thì

đến nay vẫn chưa biết được Đặc phái viên

của triều đình Habsburg tại đế chế Ottoman là

Ogier Ghiselin de Busbecq (tiếng Hà Lan là

Ootgeer Giselijn van Busbeke, 1522-1592)

được cho là một trong số những người châu

Âu đầu tiên mang củ hoa tulip từ Ottoman về

châu Âu Ngày nay ở các nước châu Âu, danh

từ tulip được sử dụng để nhắc nhớ đến tên gọi

tulipan của loại hoa mà Busbecq đã ghi chép

Tiếp theo đó, vào tháng 4 năm 1559 tại

Augsburg (Đức) những bông hoa tulip nở

trong vườn của Johann Heinrich Herwart đã

được nhà thực vật học người Thụy Sĩ là

Conrad Gesner (1516-1565) đặt tên là tulipa

turcarum (tulip Thổ) Conrad Gesner trong

cuốn sách mô tả sớm nhất của châu Âu về

tulip có tựa đề De Hortis Germaniae Liber

Recens viết hai năm sau đó (1561), đã miêu tả

bông hoa tulip đỏ nở trong vườn của Herwart

vào năm 1559 là một sự kiện lớn có tính đầu

tiên ở châu Âu (Anna Pavord, 2001: 5)

Conrad Gesner đã viết rằng loài hoa này nảy

nở từ hạt giống đến từ Constantinople hoặc từ

Cappadocia Những hạt giống này cùng với

những họ hàng hoang dã của nó tập hợp trong

300 năm liên tiếp từ vùng thảo nguyên Siberia

đến Aghanistan, Beirut, bán đảo Marmaris,

Isfahan, Crimea và Caucasus đã trở thành

giống cây được trồng trong các khu vườn

International Register, ấn phẩm của Royal

General Bulbgrowers’s Association xuất bản

thường kỳ tại Hà Lan từ năm 1929 đã liệt kê

hơn 5.500 giống hoa tulip khác nhau Kể từ

thời điểm những bông hoa tulip đầu tiên ở

châu Âu nở trong khu vườn của Herwart

(1559), tulip đã nhanh chóng lan tỏa khắp châu Âu và niềm say mê nó ở châu lục này đã

dẫn đến hiện tượng gọi là “lale deliliği” hay

“lale çılgınlığı” (tulipmania) tức hội chứng hoa tulip với mức độ rất nghiêm trọng

2 Hoa tulip ở Thổ Nhĩ Kỳ thời kỳ Ottoman

Ở Thổ Nhĩ Kỳ có 18 giống tulip khác nhau được trồng Một trong số đó được đặt tên riêng để phân biệt và có vai trò quan trọng trong việc làm cảnh như kaba lale (tulip thô, danh pháp khoa học là tulipa agenensis);

Halep lalesi (tulip Aleppo, tulipa aleppensis)

ở vùng Karacadağ - Urfa; tulipa biflora ở

Başkale (Van); Çelebi lalesi (tulip nhọn,

tulipa clusiana) ở İzmir; bodur lale (tulip lùn,

tulipa humilis) ở khu vực đông Anatolia;

Kağızman lalesi (tulipa kaghyzmanica); Oltu lalesi (tulipa mucronata); kaba lale (một loài tulip thô khác, tulipa praecox); çoban lalesi (tulip tím, tulipa pulchella) ở Bürecek - Adana và quần đảo Toros thuộc miền nam

Anatolia; kereya lalesi (tulipa saxatilis) - tên

gọi này bắt nguồn từ kerey trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có nghĩa là cheo leo, loại này mọc ở các vách cheo leo ở các làng Söğüt và Taşlıca thuộc khu vực Marmaris - Muğla; Kefe lalesi

(tulip Kefe, tulipa schrenkii) trồng ở Kefe

(ngày nay là Feodosiya, thuộc Ukrayna) là loài tulip được bán ở Istanbul vào thế kỷ XVII;

tulipa sintenissi ở các vùng Ağrı, Muş và Van;

Amasya lalesi (tulipa sprengeri) được trồng

làm cảnh ở châu Âu; tulipa sylvestris ở Yavruağzı (thuộc làng Gürlek, vùng núi

Murat, Kütahya); Trakya lalesi (tulipa thracica) ở vùng Trakya, Türk lalesi (tulip Thổ, tulipa turcarum) là loại đã được mang từ Istanbul đến châu Âu và nở trong khu vườn

của Herwart ở Augsburg (Đức) vào năm 1559;

Geyik lalesi (cũng là loài tulip Thổ, tulipa

turcica) vào năm 1844 được nhà thực vật học

người Đức A.H.R Grisebach (1814-1879) đặt

tên, rất phổ biến ở miền tây Anatolia, hoa có

các màu vàng, cam, đỏ tươi hoặc đỏ sẫm, mọc

nhiều ở khu vực Manisa; tulipa undulatifolia

ở vùng tây và trung Anatolia (Turhan Baytop,

2007: 195-196)

Mười tám giống tulip này ở Thổ Nhĩ Kỳ được phân loại thành hai nhóm chính là

Eriostemones và Leiostemenos cũng là hai nhóm đặc trưng cơ bản trong chi hoa tulip

(tulipa) (Bảng 1)

B ảng 1: Tên gọi và khu vực phân bố của các giống tulip đặc trưng ở Thổ Nhĩ Kỳ

1 Tulipa biflora Đông Anatolia (tỉnh Van)

2 Tulipa humilis Đông Anatolia (tỉnh Van)

3 Tulipa orphanidea Tây Anatolia (phân bố rộng khắp)

4 Tulipa pulchella Nam Anatolia (chủ yếu ở Cilician Tuarus)

5 Tulipa sylvestris Ch ủ yếu ở Tây Anatolia

6 Tulipa saxatilis Tây Anatolia (Muğla, Marmaris, Söğüt, Taşlıca)

7 Tulipa thracica Vùng Thrace (Edirne, Istanbul và Tekirdağ)

8 Tulipa agenensis Ch ủ yếu ở Nam Anatolia

9 Tulipa aleppensis Phía nam và đông Anatolia

10 Tulipa armena Đông bắc Anatolia

11 Tulipa clusiana Tây Anatolia (hi ếm)

12 Tulipa foliosa Ch ủ yếu ở Nam Anatolia

13 Tulipa julia Đông Anatolia

14 Tulipa mucronata Đông Anatolia (tỉnh Erzurum)

15 Tulipa praecox Bắc và Tây Anatolia (hiếm)

16 Tulipa sintenisii Chủ yếu ở Đông Anatolia

17 Tulipa sprengeri B ắc Anatolia (Amasya)

18 Tulipa undulatifolia Tây Anatolia (tỉnh Izmir)

Ngu ồn: Michiel Roding - Hans Theunissen eds., 1993, The Tulip: A Symbol of Two Nations, Turco-Dutch Friendship Association, Utrecht- İstanbul, p 52

Tuy nhiên, các hình dung từ turcarum và

turcica được sử dụng bởi một số nhà thực vật

học cho hoa tulip Thổ Nhĩ Kỳ dễ gây ra nhầm

lẫn về danh pháp khoa học Các tên gọi này

có thể diễn tả một số giống tulip sau đây:

Tulipa turcarumđược gọi bởi Conrad Gesner

có danh pháp đồng nghĩa là tulipa armena;

Tulipa turcicađược gọi bởi A.H.R Grisebach

có danh pháp đồng nghĩa là tulipa orphanidea;

một giống tulipa turcica khác được đặt tên

bởi nhà thực vật học người Đức là Carl

Sigismund Kunth (1788-1850) là tulipa

acuminata; còn giống tulipa turcica được đặt

tên bởi nhà thực vật học Albrecht Wilhem

Roth (1757-1834) là tulipa sylvestris

Từ 250 năm trước khi người Hà Lan đấu thầu củ của hoa tulip thì hoa tulip có lẽ đã xuất hiện từ đồng bằng Kosovo đến vùng biển phía nam của Serbia Trong suốt thế kỷ XIV người Thổ Ottoman dường như đã coi loài hoa này như thứ linh thiêng có thể bảo vệ mình trước những điều rủi ro Hoa tulip có thể đã có mặt trong trận chiến Kosovo năm 1389 (cột mốc đánh dấu sự bành trướng của người Thổ sang khu vực đông nam châu Âu), không chỉ đơn thuần trong các cụm từ thơ ca của biên niên

sử mà còn nhiều hơn trong hình thức bùa hộ

mệnh Tuy nhiên nó dường như vô hiệu vào

năm 1402, khi Sultan Bayezid Yıldırım trong

trận giao tranh với quân của Timur Leng tại

Ankara bị thất bại và bắt làm tù binh Đáng

kể hơn khi Sultan Bayezid chết trong lúc bị

giam cầm cũng là lúc những bông hoa tulip

đầu tiên của năm 1403 nở Hậu quả của việc

này đã tạm thời ngăn cản quá trình tiến về

phía tây của hoa tulip và khiến nhà nước

Ottoman mới hưng khởi rơi vào tình trạng

hỗn loạn (được biết đến với tên gọi fetret

devri, tức giai đoạn nội chiến từ năm 1402

đến năm 1413) mất đến nửa thế kỷ sau mới

hoàn toàn khôi phục lại sự ổn định và cường

thịnh (Mike Dash, 2000: 23, 25)

Sau khi người Thổ Ottoman chiếm thành

Constantinople (1453), hoa tulip bắt đầu nở rộ

trong các khu vườn được ra lệnh xây dựng bởi

Sultan Fatih Mehmed, người đã chinh phục

thành phố cũng như tái thiết nó trở thành một

kinh đô tráng lệ với tên gọi Istanbul Dưới

thời Ottoman, vùng đất ngày nay là lãnh thổ

của Thổ Nhĩ Kỳ chứng kiến sự nở rộ của văn

hóa vườn tược Hoa tulip, vốn chưa được biết

đến trong nghệ thuật Byzantine, đã chiếm vị

trí quan trọng trong số bốn loài hoa cổ điển

“quatre fleurs” gồm tulip, hồng, dạ hương lan

và cẩm chướng thời kỳ này (Jennifer Potter,

2013: 151) Trong số tất cả những loài hoa

mọc trong một khu vườn Islam thì hoa tulip

được coi là linh thiêng nhất và niềm đam mê

của người Thổ đối với loài hoa này vượt xa sự

đánh giá cao về vẻ đẹp của nó Đối với người

Ba Tư và người Thổ Ottoman, tulip có một

tầm quan trọng mang tính biểu tượng to lớn

và được xem là hoa của Thượng Đế bởi vì

trong chữ viết Arab, các kí tự tạo nên từ lale

(tulip) gần giống với cách viết của từ Thượng

Đế Allah (الله) Đối với những người làm vườn

Ottoman, tulip là một trong số ít những loài hoa có giá trị hàng đầu và chỉ có hoa hồng, hoa thủy tiên, cẩm chướng và dạ hương lan mới xứng đáng được xếp cùng (Mike Dash, 2000: 22) Vào cuối thế kỷ XV đầu thế kỷ XVI khi những cấm đoán về mô tả sinh vật được bãi bỏ, tulip bắt đầu xuất hiện thường xuyên trong các minh họa của người Thổ Ottoman về vườn địa đàng Người Thổ Ottoman đã thổi một thiên tính mới vào nghệ thuật của họ qua hình ảnh hoa tulip

Đến nửa đầu thế kỷ XVI, dưới thời trị vì

của Sultan Kanuni Süleyman, tulip đã trở thành loài hoa tinh túy của người Thổ Ottoman Đến lúc này nó vẫn chưa được biết đến ở châu Âu, nhưng đã rất phổ biến trong

đế chế Ottoman và trở thành mô típ rất được

ưa chuộng bởi các nghệ nhân và họa sĩ Ottoman Nó thường xuyên xuất hiện trên các

họa tiết bình hoa, gốm sứ cùng với trang trí ở các tòa nhà công cộng và đài phun nước Họa tiết hoa tulip còn được thêu trên áo choàng bằng vải thổ cẩm satin màu kem của Sultan Suleyman Ngay cả quyền trượng của sultan cũng mang biểu tượng của một bông hoa tulip, được chạm nổi trên kim loại mạ vàng Hoa tulip trở thành họa tiết nổi bật trên đồ gốm và gạch thời kỳ này, được thể hiện trong trang trí của cung điện hoàng gia Topkapı và các thánh đường của Istanbul Hình ảnh tulip cũng xuất hiện lần đầu tiên trên gốm sứ Iznik (thuộc tỉnh Kocaeli, Thổ Nhĩ Kỳ) trong khoảng thời gian từ năm 1535 đến năm 1540, đôi khi những bông hoa được thể hiện như thể chúng đang nở trong một khu vườn, đôi khi chỉ là bông hoa đơn lẻ được hiển thị trong những chiếc bình nhỏ (Anna Pavord, 2001: 32) Tulip còn để lại dấu ấn trong một số địa danh ở Thổ Nhĩ Kỳ như Laleli (nơi của hoa tulip) gần tỉnh Erzurum hoặc Laleli geçidi

(đèo tulip) giữa hai tỉnh Kayseri và Sivas

(Anna Pavord, 2001: 29)

Cũng từ thời Sultan Kanuni Süleyman,

người Thổ Ottoman bắt đầu trồng trọt và nhân

giống mới hoa tulip để phù hợp với thị hiếu

của họ, được gọi chung là Lâle-i Rûmi hay

Osmanl ı lalesi (hoa tulip Ottoman) Hình

dáng ưa thích của hoa tulip đã thay đổi từ

những bông hoa hình chuông được nhìn thấy

trên hoa văn gốm sứ Iznik thời kỳ đầu thành

những bông hoa hình quả hạnh với những

cánh mỏng duỗi thẳng như cốc thủy tinh

(Jennifer Potter, 2013: 152) Vì được gieo

trồng và sinh sôi ở Istanbul nên nó còn được

gọi là İstanbul lalesi (hoa tulip Istanbul) Hoa

tulip Istanbul có hình dáng đặc trưng, rất khác

so với các giống tulip ở châu Âu ngày nay:

hình quả hạnh, bao hoa chia ra từng khúc với

phần ngọn dài, mảnh và nhọn Nó được mô tả

chi tiết và minh họa trong một số tác phẩm

chép tay Ottoman Hoa tulip Istanbul, vốn

từng có khoảng 1500 giống khác nhau ngày

nay đã biến mất hoàn toàn (Mike Dash, 2000:

29) Chúng chỉ còn được nhìn thấy trong

những bức tranh hoặc thông qua các ghi chép

đương thời Lý do hoa tulip Istanbul không

còn được phổ biến đến ngày nay là bởi chúng

chỉ được trồng bởi một vài người đam mê hoa

theo cách riêng biệt (Michiel Roding - Hans

Theunissen, 1993: 52)

Về nguồn gốc của hoa tulip Istanbul, nhà

thực vật học Carolus Clusius (Charles de

L’Escluse, 1526-1609) trong tác phẩm có tựa

đề Rariorum plantarum Historia (1601) đề

cập đến hai giống hoa tulip được du nhập từ

phương Đông vào châu Âu và ghi chép lại

thông tin về nơi xuất xứ của chúng Hai giống

tulip này là Kefe lale (tulip Kaffa) và Kavala

lale (tulip Cavalla) (Anna Pavord, 2001: 61)

Nhưng vì tên của những giống tulip này

không được đề cập trong các văn bản Ottoman ghi chép về tulip Istanbul đương thời, nên có thể tin rằng hai giống tulip mà Carolus Clusius đề cập đến không phải là tulip Istanbul Người ta ghi lại rằng củ của giống tulip này được đóng vào bao tải gửi đến châu

Âu nhưng những người thiếu hiểu biết vì nhầm lẫn chúng với hành tây đã ăn chúng Nhưng thực ra hoa tulip Istanbul thuần chủng

thời đó rất hiếm và đắt tiền đến mức không thể được xuất khẩu với số lượng như vậy Do

đó, chúng ta không biết được bằng cách nào

hoặc từ giống hoa dại nào mà tulip Istanbul, nổi tiếng bởi bông hoa hình quả hạnh đã được gieo trồng Rất có thể tulip Istanbul đã được lai tạo từ các giống tulip hoang dã khác mà người Thổ Ottoman tìm thấy ở phía bắc bờ biển Đen, trong lãnh thổ của chư hầu Tatars Crimean (Mike Dash, 2000: 28) Nó dường như không giống với giống tulip phương đông, được đưa vào châu Âu trong khoảng thời gian

từ năm 1550 đến 1560 vốn là giống hoang dã

từ vùng Anatolia được bán ở các chợ hoa Istanbul Có rất ít điểm tương tự giữa tulip phương đông, được trồng ở Augsburg năm

1559 và được đặt tên là Tulipa turcarum bởi Conrad Gesner năm 1560 với tulip Istanbul

Mô tả trong cuốn sách De Hortis Germaniae

Liber Recens của Gesner đã củng cố lập luận này, hơn nữa còn cho rằng tulip Istanbul có nguồn gốc từ Cappadocia (Michiel Roding - Hans Theunissen, 1993: 53)

Từ thời Sultan Kanuni Süleyman đã xuất hiện những người làm vườn trồng độc nhất hoa tulip và phát triển những giống tulip được thuần dưỡng Nổi tiếng nhất là Şeyhülislam Ebussuûd Efendi (1490-1574), người sở hữu những giống tulip đặc biệt xinh đẹp được gọi

là “Nûr-i Adn” hay “Nur-i Aden” (Ánh sáng

Địa đàng) Khi người trồng hoa Ottoman bắt

đầu nhân giống hoa tulip của riêng họ, thay vì

chọn những giống tốt nhất mà tạo hóa ban

tặng trong tự nhiên, họ đã tạo hình hoa theo

một cách rất riêng Nếu như ở Tây Âu người

ta ưa thích hoa tulip dạng tròn, hình chén với

các màu sắc tương phản thì ở Thổ Nhĩ Kỳ, các

tiêu chuẩn của người trồng hoa Ottoman cũng

không kém phần hấp dẫn, nhưng họ lại ưa

chuộng những bông hoa tulip cao, mỏng, viền

hẹp và cánh hoa có dáng hình dao găm (Anna

Pavord, 2001: 39) Các giống tulip cũng được

gắn cho những tên gọi mỹ miều không kém

phần thu hút như “Dürri Yekta” (ngọc trai vô

song), “Halet-efza” (khí sắc), ngoài ra còn có

“đốt cháy đam mê”, “sự đố kỵ của kim

cương”, “hoa hồng rạng đông” (Mike Dash,

2000: 29) …

Các sultan của đế chế Ottoman cũng ngày

càng dự trữ nhiều củ tulip và sử dụng hoa

tulip cùng các loài hoa khác để tô điểm cho

cung điện và các khu vườn hoàng gia Vào

năm 1574, Sultan Selim II, người kế vị của

Sultan Kanuni Süleyman đã ra lệnh cho

người đứng đầu vùng Aziz thuộc tỉnh Syria

gửi cho vườn hoàng gia 50.000 củ tulip

Mệnh lệnh được ban rằng “Bằng mọi giá

không được bê trễ”, “Mọi việc nên được tiến

hành tốt và nhanh chóng để không làm ta thất

vọng” (Mike Dash, 2000: 29) 300.000 củ

hoa tulip khác thì được gửi đến cho vườn

hoàng gia từ Kefe (ngày nay là Feodosiya ở

Ukraina) (Anna Pavord, 2001: 34)

Vào những năm 1630, nhà thám hiểm

Evliya Çelebi ước tính có ít nhất 300 người

bán hoa cùng với khoảng 80 cửa hàng hoa ở

trong và xung quanh Istanbul Ông cũng ghi

chép rằng các khu vườn dọc theo eo biển

Boğaziçi (Bosphorus) được trồng với nhiều

loại tulip phong phú, là điểm đến thưởng

ngoạn cho du khách thực hiện các chuyến du

ngoạn bằng thuyền từ kinh đô Đồng cỏ của Kağıthane, nơi có dòng suối chảy vào eo biển Bosphorus đặc biệt nổi tiếng với các giống tulip làm say mê vào mua hoa nở Çelebi cũng

đề cập đến tulip Kefe đến từ vùng Kefe là giống hoa mà nhà thực vật học Carolus Clusius nhắc đến (Anna Pavord, 2001: 38) Trong hai thế kỷ XVII và XVIII, đã có sự gia tăng đáng kể số lượng các giống hoa khác nhau và triều đình Ottoman đã thành lập hội

đồng chuyên môn về trồng hoa (encümen-i dâniş-i şükûfe), đứng đầu bởi một tổng trưởng

(ser şükûfeci) để đánh giá các giống tulip mới

được phân loại bởi người trồng hoa của đất nước Chỉ có những giống hoàn hảo nhất mới được đưa vào danh sách hoa tulip chính thức, mỗi giống được mô tả với tên gọi của người

đã phân loại giống hoa đó Hội đồng này thậm chí còn có những phòng nghiên cứu riêng, nơi những giống cây mới có thể được đánh giá tỉ

mỉ hơn (Anna Pavord, 2001: 39) Các giống tulip này cũng được đặt cho những cái tên lạ lẫm Tên của chúng thường là tiếng Arab hoặc

Ba Tư: Nize-i Rummânî (thương lựu), Peymane-i Gülgûn (kính màu hoa hồng),

Ferah-efza (tăng niềm vui), thi thoảng mới bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: Büyük Al (đỏ tươi),

İkbal Yıldızı (ngôi sao hạnh phúc), Altın Sarısı

(vàng rực), Bıyıklı (râu ria), Cüce Moru (tím lùn), Nar Çiçeği (hoa lựu)…Có tất cả trên

dưới 61 tên gọi như vậy (Michiel Roding - Hans Theunissen, 1993: 54)

Ở đế chế Ottoman (và sau đó là Hà Lan) luật pháp luôn được thi hành để kiểm soát nạn đầu cơ Các sultan ra lệnh cho người đứng đầu kinh thành Istanbul công bố giá cố định của những bông hoa tulip được tìm kiếm nhiều nhất Bất cứ ai tìm cách bán củ hoa tulip với giá cao hơn quy định sẽ bị trục xuất khỏi kinh thành Trong một danh sách giá cố định (narh

defteri) ban hành ngày 27 Şevval 1138 (nhằm

ngày 28 tháng 6 năm 1726) có đề cập tên của

239 loại hoa tulip (Münir Aktepe, 1953, 94),

trong đó Nize-i Rummânî (thương lựu) là đắt

nhất trong số 239 hoa tulip được đăng kí Nó

có giá 50 kuruş hoặc bảy đồng tiền vàng

Cũng loại hoa đắt tiền này tiếp tục đứng đầu

danh sách 306 giống tulip được công bố vào

tháng 8 năm sau, nhưng chỉ trong thời gian

ngắn giá của nó đã tăng gấp bốn lần, lên 200

kuruş Một giống tulip khác có màu đỏ xa

hoa với các vệt phức tạp và viền màu vàng

có giá 150 kuruş Đứng vị trí thứ ba là một

giống tulip đỏ và vàng khác, có giá 100 kuruş

(Anna Pavord, 2001: 50) Danh sách chính

thức chỉ nêu tên các giống đắt nhất hiện có,

là những giống tulip có khả năng cám dỗ các

nhà đầu cơ và chỉ chiếm khoảng một phần

năm tổng số hoa tulip tồn tại trong thời bấy

giờ Nơi bán hóa thường diễn ra ở phía sau

thánh đường có tên Yeni Camii ở quận

Eminönü (Istanbul), nơi mà ngày nay vẫn

còn hiện hữu một chợ hoa

Niềm say mê hoa tulip của người Thổ

Ottoman tăng lên theo thời gian với những

hình thức khác nhau và đạt đến đỉnh cao vào

thế kỷ XVIII, đặc biệt dưới thời kỳ được biết

đến với tên gọi Lale Devri (kỉ nguyên hoa

tulip) trong lịch sử Ottoman (1718-1730)

Lale Devricũng tương ứng với thời gian trị vì

của Sultan Ahmed III (1703-1730) Dưới thời

Ahmed III, Thổ Nhĩ Kỳ trở thành trung tâm

của nghề trồng hoa Vùng đồng cỏ mùa hè ở

Manisa là những cánh đồng hoa tulip của

sultan, nơi củ tulip được truyền giống để cung

cấp cho các khu vườn hoàng gia ở Ciragan,

Sa’d Abad và Nesat Abad (Anna Pavord,

2000: 45) Ahmed III hoàn toàn chìm đắm vào

loài hoa yêu thích của mình và chính trong

giai đoạn này, làn sóng buôn bán củ hoa tulip

giữa phương đông và phương tây đã diễn ra mạnh mẽ vì Ahmed III đã cho nhập hàng triệu

củ hoa tulip từ Hà Lan về Thổ Nhĩ Kỳ để trang trí cho khu vườn của mình Khi đó, không ai

ở châu Âu có thể sánh được với những người trồng hoa Hà Lan trong việc sản xuất và tiếp thị những bông hoa tulip Dựa theo những văn bản chép tay đương thời, thương mại hoa tulip Ottoman tăng lên từ ngày này qua ngày khác,

và sự trao đổi giữa các củ tulip khác nhau đã tạo ra các giống hoa tulip khác lạ và đẹp đẽ nhất (Anna Pavord, 2000: 44) Nhưng cơn say

mê tulip của Ahmed III cũng chính là nguyên nhân kéo vị sultan này xuống khỏi ngai vàng

Sự tiêu tốn ngân sách cho các lễ hội hoa tulip

vô độ hàng năm cuối cùng đã dẫn tới cuộc đảo chính cung đình vào năm 1730 với việc Ahmed III bị phế truất Kỷ nguyên hoa tulip cũng chấm dứt kể từ đó

3 Ghi chép v ề hoa tulip thời kỳ Ottoman

Trong các thư viện của Thổ Nhĩ Kỳ hiện còn lưu trữ lại khoảng hơn 30 tập sách chép tay về các loài hoa, trong đó có những thông tin quý giá về hoa tulip như đặc điểm của chúng, danh tính người trồng, tên của các giống hoa hiếm và một phần hình ảnh minh

họa các giống tulip trong các thế kỷ XVII-XVIII Có thể kể đến một số tác phẩm điển

hình như Netayicü’l-ezhar (1699) của

Mehmed Ubeydî; Şükûfenâme (1667) của Ali Çelebi; Gonce-i Lâlezâr- ı Bağ-ı Kadîm (1703)

của Mehmed Remzi; Mizânü’l-ezhâr (1703-1730) của Şeyh Mehmed Lalezâri; Lâlezâr-ı

İbrahim (1727) của Reisülküttab Üçanbarlı

Mehmed Efendi; Şükûfenâme (1730-1754)

của Abdullah Mahmud; Risâle-i Esâmi-i Lâle

(1751) của Belgradlı Ahmed Kâmil;

Takvimü ’l-Ezhar (1801) của Tabib Mehmed Aşkî; Şükûfenâme (1875) của Urfalı Admî;

Mi’yârü’l-Ezhar của Tabib Aşkî và

Tuhfetül-Elvan của Fennî Mehmed Çelebi (A Süheyi

Ünver, 2006: 269-270)

Nội dung cơ bản của các tác phẩm này có

thể tóm lược như sau:

Ali Çelebi Şükûfenâmesi hay

Şükûfenâme-i AlŞükûfenâme-i ÇelebŞükûfenâme-i của Ali Çelebi được viết vào năm

1667 (1), gồm bốn phần, trong đó phần thứ

hai đề cập đến các giống hoa tulip màu sắc

sặc sỡ có tên gọi như çorbacı ablağı, cüce

ablağı, gülreng kırlangıç (Seyit Ali

Kahraman, 2015: 32)

Netâyicü’l-ezhâr (Thành tựu các loài hoa),

ngoài ra còn được biết đến với tên gọi

Ubeydullah (Abdi) Efendi Şükûfenâmesi hay

Tezkere-i Şükûfeciyân của Hacı Mehmed bin

Ahmed el-Ubeydî, viết khoảng năm

1689-1699 gồm 125 trang (2), là tác phẩm đầu tiên

trong số các văn bản chép tay Ottoman tôn

vinh vẻ đẹp của hoa tulip và kĩ năng của

những người đã trồng chúng Tác phẩm này

đã ghi chép tên của 202 người trồng hoa xuất

chúng nhất thời kỳ đó Ngoài ra tác phẩm này

cũng liệt kê tên của 367 Rumî lâlesi (hoa tulip

Istanbul) (Seyit Ali Kahraman, 2015: 83)

Người trồng hoa quan trọng nhất tại

Istanbul vào đầu thế kỷ XVIII là Şeyh

Mehmed Lâlezârî, tổng quản làm vườn (ser

şükûfeci) của Đại Tể tướng Damad İbrâhim

Paşa dưới thời Sultan Ahmed III Şeyh

Mehmed Lâlezârî đã miêu tả về hoa tulip

Istanbul, đạt được như kết quả của sự lựa chọn

giống trong một khoảng thời gian nhiều thế

kỷ: những bông hoa có hình quả hạnh, cánh

đài có hình dao găm với phần đầu nhọn Vào

thời Ottoman, chỉ có những giống tulip với

đặc trưng trên mới được coi có giá trị Cuốn

sách Lâlezarî Mehmed Efendi Şükûfenâmesi,

Tezkere-i Şükûfeciyân tức Mîzânü’l-ezhâr

(Cẩm nang về hoa) hoặc (Sách chỉ dẫn về các loài hoa) của ông gồm 28 trang (3), được chia làm ba phần Trong phần đầu của tác phẩm, Şeyh Mehmed Lâlezârî đã miêu tả hơn 20 đặc trưng cần thiết để xác định giá trị của một loài hoa tulip Phần thứ hai thảo luận về việc trồng hoa tulip và đặc biệt là chất lượng đất cần thiết Phần thứ ba đề cập đến chi thủy tiên (zerrin)

và mô tả 17 đặc trưng của giống này Tác

phẩm này vào năm 1815 đã được Heinrich Friedrich von Diez (1751-1817) - một nhà ngoai giao người Phổ, dịch sang tiếng Đức

với tựa đề Tulpen und Narcissen-Bau in der Turkey aus dem Türkischen des Scheich Muhammed Lalezari Sau đó được W.S Murray dịch lại sang tiếng Anh với nhan đề

The Habit of Flowers (Michiel Roding - Hans Theunissen, 1993: 53)

Một cuốn sách chép tay của Mehmed Ucambarli có tựa đề Defter-i Lalezar-i Ibrahim (Cuốn sách về vườn tulip của Ibrahim) viết năm 1726 liệt kê 850 chủng loại tulip (Anna Pavord, 2000: 50) Theo ghi chép trong tác phẩm này, tên gọi duy nhất được biết tới của tulip ở Istanbul trước khi người Thổ Ottoman chiếm lại Baghdad lần thứ hai (1638)

là sahraî lâle (tulip thảo nguyên) Sử gia Hoca

Hasan Efendi, người tháp tùng quân đội của Sultan Mehmed IV (1623-1640) trong cuộc

viễn chinh sang Baghdad đã mang từ Ba Tư

về bảy giống tulip và trồng chúng ở Istanbul Schmid von Schwarzenhorn (1590-1667), viên đại sứ Áo cũng mang mười giống tulip vào năm 1651 Cũng thời gian đó, củ tulip được mang từ đảo Crete và chúng trở nên phổ

biến như Cretan tulips Nguồn gốc của các

giống cũ được gọi là hoa tulip Istanbul chưa được thiết lập chắc chắn M.H Hoog so sánh

cánh đài của chúng với họ Tulipa schrenkii và

lập luận mạnh mẽ về nguồn gốc của loài tulip