Bao va lu ll:lt con thudng xuyen gay ra tinh tr~ng va de a Dang Ngoai thoi Le-Trinh.. Nhu v~y, tu the' ky XVIII trCi di, bao ll:lt gin vdi tinh tri;i,I.g de va xay ra ngay cang thudng
Trang 1:h Stl SO 5.2021
mg Qu5c: tt'.tc U
tl;t
75), (176), (177),
tr.253-1, 222, 223, 229,
t Ngudi c:Qch can
sach Thanh mo
a, cho r~ng d6 la
1961, tr.21
004 Asymmetry
ipolarity Journal
ty, p.13
ser states are
erative, smaller
,ous about their
ie international
1se it is inclusive
004 Asymmetry
f multipolarity
:ld, tr.15
r to a peaceful
~ neighbors, but
ally acceptable
:012 Asymmetry
Chinese Journal
1e 1, p 42
The ky XV1I - XVIII la m9t giai do~n d~c bi~t trong 4ch sit dan t(?c Vi~t
Nam bdi ci,ic di~n Dang Ngoai-Dang Trong
va sl,i Mn t<;ii CUng hie Cua nhieu the 11,iC chinh tr~ khac nhau nhu Le-Ttjnh b Dang Ngoai va Nguy~n b Dang Trong D~c bi~t b
Dang Ngoai xuat hi~n lttong diiu che Le'-Trinh, ki~u b9 may nha nttoc song trung (chinh quyen kep) vua c6 vua l~i vua c6 chtia Giai do~n nay t?i Dang Ngoai cling lien tiep xay ra hang lo~t thien tai C6 Sl,i
lien h~ voi hi~n ttt<;jng bien d6i khi h?u quy
mo r(>ng kh~p tren the gioi la "Ti~u Bang Ha" (Little Ice Age), d~n theo nhung bien d(Jng ve kinh te - xa h()i va chinh tri dtt<;jc 'Qiet tOi nhu "sl,1 khung hoang chung'' Bai viet n~y t?p trung tim hi~u ve bien d6i khi h<;iu va thien tai b Dang Ngoai thdi Le -Ttjnh va nhung h~ li,iy cua n6 keo theo
1 Tinh hinh thien tai d Dang Ngoai
Theo ghi chep cua cac sit li~u nhtt Dr,ii
afnh Vi,?t szl' Thong giam Cudng ml,lc
(Cuong m1,1c), trong hai the ky XVII va
XVIII (J Dang Ngoai da lien tiep xay ra nhieu thien tai nhu h~n han, bao li,it, mua
da, n~n con trung, d9ng da't va dich b ~nh
(xem bang 1)
LUVIAN*
H q,n h cin
Dl,ta theo Toan thr.t va Citdng ml,lc, vao the ky XV1I -XV1II b Dang Ngoai ghi nh~n
khoang 32 lfin xay ra h~n han, trong d6 nhieu nhtlt la the ky XV1II voi 19 lin (xem
bang 1) Nhung nam d~u the ky XVII xay
ra 6 tr~n h<;in han (cac nam 1598, 1599,
1608, 1616, 1629 va 1634); 30 nam cuoi the
ky XVII xay ra 7 tr~n h?n han (cac nam
1668, 1669, 1670, 1675, 1681, 1687, 1695);
nhu ng nam d~ u the ky XVIII c6 7 tr$.n h~n
h a n (cac nam 1703, 1712, 1713, 1714, 1721,
1724 va 1728); nita sau the ky XVIII c6 tOi
1758, 1759, 1761, 1764, 1765, 1767, 1768,
1773, 1776 va 1778) (xem Bie'u <to' 1) Dang luu y, c6 nhung d<;Jt h~n han xay ra vao cac nam lien tiep, nhu' h~n han nam 1598-1599; 1668-1669, 1670; 1712-1713, 1714;
1758-1759, 1761; 1767-1768 va 1776-1778
H~n han xuat hi~n kha thttdng xuyen, t~p
trung chu yeu vao cac thang mua h~
nhung ciing c6 nhieu l~n h~n han xay ra vao mua thu va mua xuan Trong so d6 c6
thang, ch~ng h~n d~i h~n vao nam 1598 du<1c Toan thu chep keo dai tu thang 3 den thang 9 khien lua ma, cay co chet kho (1)
Sang nam 1599 thi d~i h~n keo dai tU
0
~ ) L:'"J ,,,, , ·l'.'!'.l· l l :J -0 o.>· 0 o.>• ·~) " 3 , :::::: (') ._ o.>· Tl'\
Q
0
) ~ .-+ () o.> - · · - · Q o.> :J :J" -0 :J" Tl'\ 'IJ I
Trang 238 Rghien cll'u Lfch sll- so 5.2021
thang 3 den thang 6 (2) H~m han nam
1616 c6 ph~m vi anh httdng r9ng kh~p:
"Khoang thang 5 thang 6 nam nay, dudng
mua cay cay' troi da lam h~;m him, nha
nong that v9ng Nay ngay thang 8, lua ma
due1ng lam d6ng, troi l~i giang d~i h?n
kh~p ca m9i ndi" (3) Nam Tan D?u (1681)
xay ra tr?n d~i h?n nghiem tr9ng nhat
trong the ky XVII dtt<?c Citcmg mr,tc chep:
han nam 1773 rat du d9i, diim h6 deu kho C?n, th~m chf c6 ngudi bi chet n~ng (6) Ba nam sau, tr~n h~n han nam 1776 cling keo
dai nhieu thang, t\t thang 7 de'n t?n thang
11 khong c6 mua, ru9ng chiem kho ne (7)
Bao l11-t
mua h0 khong mu'.a, lua m~ kho heo, nhan
dan bi d6i" (4) Sang mh diiu the ky XVIII,
ba nam li€n tu nam 1712 den 1714 deu lien
tiep xay ra h~n han: "Tu thang 6 den thang
12, khong mua"; "Thang gieng, mua xuan
Luc ay da Iau khong mua"; "Thang 6, mua
h~ khong mua" (5) Doi voi cac dqt h~n han
tu nua sau the ky XVIII, c6 th~ k~ toi h~n
Ben c0nh h~n han, a Dang Ngoai thoi
Le -Trinh ciing thuCing xuyen xay ra thuy tai, g6m cac tr?n bao va lu 11,lt Theo cac ghi
chep cua Toan thu va Cucmg mr,tc cho biet trong hai the ky XVII-XVIII co khoang 30
liin xay ra bao 11,lt (xem Bang I) Trong d6, tiin s uat bao 11,lt xay ra nhieu nhat vao diiu the ky XVII voi 11 liin, sau d6 vao nua sau the ky XVII voi 9 liin, cuoi the ky XVII va diiu the ky XVIII c6 khoang 5 liin xay ra bao 11,lt (xem Bieu a6 1) Ve cac tr?n bao b
Dang Ngoai th6i Le-Tr!nh, c6 th~ k~ den
Bang 1: Tinh hinh thien tai Ci Dang Ngoai thCii Le-Trinh (the ky XVII-XVIII)
Stt Lo~i thien tai S6 Thai gian xay ra
1598; 1599; 1608; 1616; Toan thrt, Ti).p 3, Quy~n XVII (tr 199-201, 205),
XVIII (tr 217, 228, 235), XIX (tr 280, 284, 298);
1629; 1634; 1668; 1669;
Crt<Jng m!fc, Ti).p 2, Quy~n XXXI (tr 233, 236, 247, 1670; 1675; 1681; 1687;
251), XXXIII (tr 319, 322, 326, 335),,XXXIV (tr
1714; 1721 ; 1724; 1728;
1753; 1755; 1758; 1759; XXXVI (tr 448), XXXVIl (tr 470), XLI (tr 621, 1761; 1764; 1765; 1767; 628), XLII (tr 638, 640, 643&645, 653, 658), XLIII 1768; 1773; 1776; 1778 (tr 672, 681), XLIV (tr 704, 729&731), XLV (tr
740) 1600; 1608; 1612; 1617 Toan thrt Ti}.p 3, Quy~n XVUJ (tr 208, 218, 223, (2 lfo ); 1622; 1630; 1631 229 230·231, 233, 234, 250, 260), XIX (tr 264);
(2 Mn); 1632; 1633; 1657; Cu<!ng m!fc, Tij.p 2, Quy~n XXXI (tr 226, 235, 237,
1702; 1713; 1729; 1748; XX.XIV (tr 354, 372, 386), XXXV (tr 403), XXXVII 1749; 1753; 1754; 1756; (tr 471), XL (tr 595, 598), XL! (tr 622, 626, 632),
1757 (2 l~n); 1760; 1769; XLII (tr 636-637, 642), XLIII (tr 689), XLIV (tr
1601 (3 !An); 1602; 1631; Toan thrt, Tij.p 3, Quy~n XVJII (tr 212, 213, 231
3 Mua <la 11 1646 (2 !fin); 1690; 1694; 239); Crt<Jng ntlfC, Ti}.p 2, Quy~fo XXXI (tr 233,
XLI Ctr 621)
Toan thrt, T{lp 3, Quy~n XVIII (tr 217); Clt<Jng
779) 1678; 1685; 1721; 1766; Cctdn.g m!fc, T~p 2, Quy~n XXXIV (tr 343, 356),
1767 (2 lAn); 1774; 1782 xx.xv (tr 423), XLII (tr 663), XLIII (Lr
665&667), XLIV (tr 709) XLV Ctr 756)
Toan thu, ' r~p 3, Quy~n XVI (tr 147), XVII (tr
173~ 1757; 1762; 1765 XXXV (tr 407), XXXVIII (tr 49~) , XLII (tr 636,
647 658)
Ngu6n: Ngo Si Lien va cac si'.t thftn trieu Le, iJi;ii Vi~t Sit ky toan thu Nxb Khoa h<?c xa hi}i, Ha N{)i,
1998 va Quoc s\1 quan trieu Nguyen, Kham <Itn.h Viet sit ThOng gici.m Crtdng m{tc , Giao d\lc Ha N9i, 2007
lli~n ddi Rh
mQt s6 tr~
bao ·xay ri
1617, lam
nhieu thi~
xuan tha ~
nhieu thuJ vao thang gi6, lOn, } ~
ngay-mon trut, nu6 trong ngo
(10) Tr~ IJ
to, gi6 Wn
o tr~n T ~
8 nam 1€ Nhi va, ~
b!c phiin xay ra l ~
tr?n h;tt 1
kinh thru
"Thang 1 ng~p va~
nhu tha duoi L~
Khuye'n
16.a hao vao nallJ ngay khi
14
u
10
8
6
2
0
Trang 3ch sU- su 5.2021
tAm hO deu kh6
1et nAng (6) Ba
l 1776 cung keo
' de'n t?n thang
~m khO ne (7)
~ng Ngoai thoi
en xay ra thuy
~t Theo cac ghi
g m¥c cho biet
r c6 khoang 30
g 1) Trong d6,
u nhA't vao dAu
:t6 vao ni'ia sau
;he ky XVII va
g 5 lAn xay ra
cac tr ~ n bao a
c6 th~ k~ den
VII-XVIII)
L
· 199-201, 205),
280, 284, 298);
r 233, 236, 247,
!35), XXXIV (tr
402, 405, 423),
I), XL! (tr 621,
653, 658), XLIII
~7 3 1) , XL V (tr
208, 218, 223,
, XIX (tt 264);
~ 226, 235, 237
XXIII (tr 297),
r 403), XXXVII
622, 626, 632),
689) XLIV {tr
212, 213, 231,
XXXI (tr 233,
363, 370, 378),
r 217); CrtrJng
7), XXXIV (tr
340) XLVI (tr
(tr 343, 356),
13), XLUI (tr
'56)
147), XVII (tr
T~p 2; Quy ~n
XLII (tr 636
i hQi, Ha NQi,
a NQi, 2007
1lien d6i khi h@u vu thien tni
m9t s6 tr*n bao quy mo lOn nhli hai tr~n
baq ·xay ra vao thang 7 va thang 9 nam
1617, lam nude bi~n tran vao gay ng~p ll,1t, khie'n cho ngudi dan s6ng ven bi8n chiu nhieu thi~t hi;i.i (8) Nam 1631 ciing ghi
nh~n hai tr~n bao Ian, xay ra vao mua xuan thang gieng, lam gay cay, d6 nha, nhieu thuyen bi dim· (9); tr~n bao xay ra vao thang 9 keo dai ba ngay, gay ml.ta to,
gi6 !On, lam gay g6c cay, t6c mai nha: "Tu ngay m6ng 4 den ngay m6ng 6, mua nhu trut, nude song Nhi dang to, di~n dinh trong ngoai nude ng~p sa u de'n m9t thudc"
(10) Tr~n bao thang 9 n am 1657 gay mua
to, gi6 !On, b~t cay d6 nha khien ngudi dan
b tr an Thanh Hoa va Sdn Nam bi thi~t hi;i.i
ve lua ma, mua mang (11) Tl'i~ n bao thang
8 nam 1684 dAn tdi ng~p h,it, lam de song Nhi va, khien "ru9ng lua o huy~n vung tay b~c phgn nhieu t6n h~i" (12) Ve cac lgri xay ra lu h:1t (J Dang Ngoai, co th& k8 den
kinh thanh, khien nhieu nguoi thi~t mi;i.ng:
"Thang 6, nude to d6 ve, song Nhi tran,
nhu thac, ph6 phuCing nhieu nguoi bi che't _du6i Li;i.i de dieu b eae xa Yen Duyen, Khuyen Luong huy~n Thanh Tri bi vo, th6c lua hao t6n, nhan dan d6i kem" (13) Ke' do, vao nam 1632 do ml.ia to lien t l,lC trong 3-4 ngay khong ngung n en ciing gay ng~p ll,lt d
39
kinh thanh: "Thang 6, ngay m6ng 1, mua
to de'n 3, 4 ngay khong ngdt San trong cung va cac di~n, nude ng~p vai tff.c" (14) Tr~n l\lt nam 1663 gay thi~t h~i n~ng ne
ve nha cua va ru9ng d6ng cho nglidi dan (j
Khoai Chau va Thuong Tin (15) Sang the'
ky XVIII, vao n am 1713 xay ra ng ~p ll,lt quy mo !On (J cac trff.n: "Luc fi.y mt.ta d~m
khong ngot, nuoc cac song tran ng~p, va de cae tran Sdn Tay, Sdn Nam va Thanh Hoa,
dan bi d6i" (16) Hay nhu lU ll,lt d§.n toi va
de vao mua thu nam 1773: ''Thang 7, mua thu Thuy tai !On Nude !On vo de Dong Tn,i.ch , cae 19 Thubng Tin, O'ng Thien va LY Nhan, hdn m9t ngan nha bi nuoc cuon tan nat, th6c lua bi ng~p ll:lt" (17) Bao va lu ll:lt con thudng xuyen gay ra tinh tr~ng va de a
Dang Ngoai thoi Le-Trinh Tho'ng ke tu ghi chep cua Toan thu: va Cu:CJng m1,tc cho thff.y
de va vao cac nam 1630, 1684, 1702, 1713,
1729, 1749, 1754, 1769, 1773 Nhu v~y, tu the' ky XVIII trCi di, bao ll:lt gin vdi tinh tri;i,I).g de va xay ra ngay cang thudng xuyen Cae tr~n bao va lii ll:lt (J Dang Ngoai vao t he ky XVII-XVIII cling gay ra tinh
tn~mg s~t lCJ ldn, duqc sit sach ghi chep l~i, ch~ng hi;i.n thang 8 mua thu nam 1622:
"trdi mua to, thanh n9i Id d6 de'n 6,7 eh6, c(?ng hdn 30 trlic;lng'' (18); ho~c t hang 12
nam 1757: "qua nui (J cha~ B~ch Thong
14
u
10
8
6
4
2
0
CIB~n ban
•Biolyt C:\Iin da
·~fD ~on tning DDqngdit
•Dicb b~nb
Trang 440
thuQc Thai Nguyen bi lb ban 20 chc3, mtoc
d~y len lam ng~p ll;lt, ngudi, sue v~t va th6c
lua ph~n nhieu t6n h~i" (19)
Mita d <i
ThC1i Le - Trinh b Dang N goai cung ghi
mua da xay ra khoang 11 lAn (xem bang 1)
Mua da thudng xua't hi~n vao mua xuan,
thang gieng va thang ba, thinh thoang
duc;ic ghi nh~n vao thang 4, thang 5 mua
h~ Trong do, dang k~ c6 th~ k~ den la cac
ba l~n mu'.a da xay ra vao thang 3, 4 va 5)
(20); mua da b Hai Duang vao nam 1631,
voi kich ca h~t mua duqc mieu ta to b~ng
vien da !On ho~c bl1ng d!u ngt;ta, khien cho
mua mang va sue v~t thi~t h~i !On (21)
Trong nam 1646 ghi n h~n hai lAn mua da,
l!n dau xay ra vao thang gieng khien chim
muong thi~t h~i nhieu, l!n thu hai xay ra
vao thang hai b kinh thanh (22) Sang the
ky XVIII ghi nh~n mua da du d9i vao
thang 4 nam 1753 b dia ph~n huy~n Yen
San va Th~ch Tha't thu<?c San Tay, lam
th6c lua bi hu t6n thi~t h~i nhieu (23)
Nq,n con trung
N~n con trimg (hoang trung) hay sau bQ
an lua, pha ho~i mua mang ciing la mqt
trong nhung thien tai xay ra b Dang Ngoai
thC1i Le-Trinh duqc ghi chep bdi Toan thu
XVII-XVIII ghi nh~n khoang 5 l~n xay ra n~n
con trll.ng vao cac nam 1617, 1679, 1723,
1759 va 1785 (xem Bang 1) Dang chu y la
cac lAn sau lua phat sinh b San Tay nam
1617 (24), d cac 19 vao mua thu nam 1759
(25) va mua thu nam 1785, hoang trung
phat sinh "dfiy ca d6ng n<?i, lua m~ bi t6n
that" (26) N~n hoang trung, sau lua xay ra
tudng doi it han so voi cac thien tai khac va
"D
·co
,._,
< •<<!)
-co
thudng c6 mO'i lien h~ voi cac hi~n tuqng thdi tiet C\;!C doan nhu h~n han va ng~p h,1t
Ching h~n, mua dong nam 1679, Thanh Hoa bi mtoc tran ng~p thi ding xuat hi~n
hoang trung pha ho~i lua (27)
D9ngdat
So voi cac nubc lang gieng nhu Trung Quoc, Philippines va Indonesia thi Vi~t
Nam la quoc gia c6 ho~t d9ng dia chan tudng doi it han DAu v~y trong lich sli Vi~t
Nam vAn ghi nh~n nhieu l~n xay ra cac tr~n d{lng dat VOi Clldng dQ khac nhau 0
Dang N goai thbi Le-Trinh · theo ghi chep
nam 1678, 1685, 1721, 1766, 1767 (hai tr~n
khac nhau), 1774 va 1782 (xem Bang 1)
Trong s6 d6, c6 nhi1ng tr~n dqng dat xay ra
~i mqt so dia phuang du<;jc de c~p C\l th~
nhu d9ng dat b Kinh B~c thang 12 nam
1766 (28), d<)ng dat (J Dong Thanh, Quynh
dqng dat b Kinh thanh Thang Long thang 2 nam 1767, thang gieng nam 1774 va thang
4 nam 1782 (30) Rieng tr~n d9ng da't thang 4 nam 1 782 con c6 ph~m vi anh ht.tong b tay nam kinh thanh Ngoai ghi chep cua Cu<Jng m{.lc, theo du li~u cua Vi~n
V~t ly dia d.u tren lanh th6 Vi~t Nam vao the ky XVII-XVIII con ghi nh~n cac tr~n
dqng dat xay ra vao cac nam 1600, 1605 (hai l~n vao thang 7 va thang 12), 1606,
1611, 1618, 1635, 1653, 1666, 1715, 1767
va 1799 (31) Doi chieu vdi Czt<Jng m'{,lc thi chi c6 duy nhat tr~n d(>ng da'.'t nam 1 767 duqc SU sach ghi chep l~i
Djch b~nh
h~n han, bao lvt va n~n d6i thuong dAn toi sl,t xua't hi~n va bung phat cua dich b~nh
Theo ghi chep cua Toan thu va Ctt<Jng m{.lc,
a Dang Ngoai thbi Le-Trinh dich b~nh xay
ra vao cac nam 1572, 159!), 1670, 1715,
·co ::,
c: c: (/)
to , <CU c: .!:
:5 '>Cil E •O· "D ::J •<<!) -CV) -ro c: ro
°' ·o .!: c: J, c: >
c: .!: ::, -co <O "<(
::, c: c: :5 °' (J)
Q)
x ·- ·•<I.> ::, c: .- ro ro
.!:
2 .co _ () .S!2
c: ()
co ·ro c: a () 2 00 co
lii~n ddi kh
1736, 175' (32) Tron~
ra d6ng th
thu chep v
''Thang 5,
nguC1i m~c
1762 thi d
ay, khi tr
dich b~nh
hie xay rf
cac tr~n d d6i nhu d:
"Bay gi(J them on'
1757, Cu
dong, vil1
chung die
ra m6i lii dich b~n
trlldng s1 d6i bdi t
m§.m b~:
trinh tie' Cac ~
dich cur
b~nh th1 doi chie dinh du sfi tr?n dqt did c6 mfii : Chau v thdi gi:
Chau' Nam(: n6i tr?1 hq.n h8
-:r: f<
z
w
· ~ · O·
> ::t:
<
c
:r:
Trang 51 ~.r s6 5.2021
n va ng~p h,1t
1679, Thanh
ing xuat hi~n
.g nhu Trung
esia thi Vi~t
?ng dia ch'n
ig ijch su Vi~t
.n xay ra cac
ihac nhau d
heo ghi chep
ray ra vao cac
767 (hai tr~n
ng dat xay ra
ie C~p Ct,l th~
iang 12 nam
hanh, Quynh
am 1767 (29),
Longthang 2
774 va thang
~n d9ng dat
>h~m vi anh
h Ngoai ghi
li~u cua Vi~n
h~n cac tr~n
l 1600, 1605
1g 12), 1606,
' 1715, 1767
tdng m1,tc thi
rt nam 1767
1ien tai nhu
uang d~n toi
a dich b~nh
Cltdng m1:tc,
ich b~nh xay
1670, 1715,
,,,
-·~ )
~ 2
_.; / :t
z
"· ,,
• r-4
41 ~ >>
•
Bien d&i hhi h~u vii thien tai
1736, 1757, 1762 va 1765 (xem Bang 1)
(32), Trong d6, c6 nhieu l~n cqch b~nh xay
ra d6ng thdi vdi h~n han va ni,m d6i nhu
"Thang 5, trCii khong mua, nhan dan nhieu ngttdi m~c b~nh dich" (33) Dich b~nh nam
1762 thi duqc Cztdng mi,tc chep r~ng: "Nam fi.y, khi trdi n6ng m,tc du d9i, nhan dan nhieu nguoi bi b~nh dich" (34) Tudng tl,i,
dich b~nh nam 1765 ciing phat sinh trong luc xay ra hi:m han (35) Ngoai ra, con c6
d6i nhu dich b~nh nam 1595 va 1757 Toan
"Bfi.y giC1 nhan dan m't mua, d6i to, l~i
them on dich" (36) D6i vdi djch b~nh nam
1757, Cztdng ml,lc chep: "Thang 10, mua dong, vung Son Tay bi d6i to, phat sinh chung dtch" (37) Cac d~n chung nay da chi'
ra mo'i lien quan dang k~ giua thien tai voi dich b~nh th<:Ji Le - Trinh D6 la do moi trUdng so'ng cua cac loai sinh v~t bj thay d6i bdi tac d9ng cua thien tai, khie'n cho
m~m b~nh t u moi trUdng hen ngoai xam
trinh tie'p xuc
Cac ghi chep cua Toan thzt va Czt<:Jng
dich ciing nhu ngu6n go'c cua cac tr~n dich
b~nh thoi Le - Trinh Tuy nhien, bKng vi~c
do'i chie'u vCii cac tai li~u khac c6 th~ xac djnh duqc ngu6n go'c va chung loq.i cua m9t
d<;lt djch xay ra vao nam 1682 dU<;IC cho la c6 mo'i lien h~ voi dich b~nh (J ban dao Loi Chau va dao Hai Nam (Trung Qu6c) cung
thdi gian d6 Dich b~nh xu't hi~n (J Loi Chau vao nam 1680, sau d6 lan toi Hai Nam (1681) va Dang Ngoai (1682) Dang
h~n han nam 1681 va cung hie vdi n~n d6i
- : ::T
9: -.: w·
Q)· C!J () ::J ::J
Q ·0• <D """ '< ::T 3 cc t;-;
';)";'
<D>-Q) < w (l)h c Q)c Q'
'"U ::T ~- ()
·<D•
:::i !l)>'
)>-.a;; !l)
() -· 'ii)' ::T '"U
41
nam 1682 (38) M?c du ca Toan thli va
nay, nhung theo ghi chep cua Ka i hentai
(Hoa Di bie'n thai) vao nam 1682: "Dang
b~nh khung khiep tren toan lanh thO: Kh&p
nam 1757-1758 (duqc chep trong Czt<:Jng
Hai Thuqng Lan Ong trong tac ph~m Mong
tu6i cua ong qua ddi vi d~u mua vao thang
ba nam M~u D~n (1758) (40) Cung hie d6, cqch b~nh cling phat sinh (J Lam Cao (Hai Nam) va Liem Giang (thu9c LOi Chau, Quang Dong), Trung Qu6c (41) Do v?y, dqt djch nay (J Dang N goai c6 th~ da bung phat
va lay lan tu phia nam Trung Qu6c vi khoang each dja ly tu khu V\;(C nay tC:li Dang
N goai rat g~n
thuiJng khac
Ngoai cac dqt 'thien tai dU<;IC de c~p d
tren, vao thoi Le-Trinh , (J Dang Ngoai con
l::;i, khac thuong dU<;lc SU sach ghi chep l~i
nhu mua mau nam 1611 (42), mua g~o
mua cat vang, mua than den nam 1618 (43) De'n mua thu nam 1631 lq.i xay ra
hi~n tuqng v~t n6i len m?t nude: "(J khu vl;(c Mng, xa Lai Du ~, huy~n Tht,iy Nguyen c6 nhung v~t n6i len m?t nude trong nhu dftu trau, d~u ngi.,ta, diiu ngu'.di, d~u r~n, khong bie't bao nhieu ma k~" ( 44) Ho~c hi~n
tuqng nUdc d H6 Tay St,lC soi (nam 1784) du<;1c Cztdng m1:tc chep: "Thang 10, mua dong Dem m6ng m()t thang ay, nuoc (J H6 Tay Sl,lC soi, tie'ng keu nhu sam, sang Mm sau ca tom che't he't, mui tanh kinh ngttdi Luc ay tai bie'n hi~n ra luon: cay col trong
a
00
0
t-1
00
Trang 642
phu chua Trinh, ngay dem dan qu9- V-Ua bay,
vua keu; truoc cU'.a phu thanh tlj biet Ia dieu
khong hay" (45) Cac hi~n tucjng di thuong,
~n chua mau sAc huyen bf nay phai chang la
nhung bi~u hi~n cua thien tai hay chi phan
anh m9t hinh thai tam linh nao d6 cua xa
Mi di.tang thoi v~n con la van de chi.ta th~
giai dap ducjc
2 Moi lien h~ giua bien da'i khi h~u
va t hien tai (J Dang Ngoai thoo Le -Tr!nh
Hang lo ~t thien tai, dang k~ nhat la h?n
him, bao lil xay ra thudng xuyen (J Dang
Ngoai trong hai the ky XVII-XVIII khong
h~n la nhung hi ~n tu<;jng rieng bi~t ma co
m6i lien h~ voi S\f bien d6i khi h~u quy mo
r9ng khAp the g1oi thbi bay gib la "Ti~u
Bang Ha" (46) Khong chi v~y, trong "Ti~u
Bang Ha" ho?t d9ng phun trao nui hia va
ENSO (viet t~t t u El Nino Southern
Oscillat1on, dao d9ng phttang nam) ding
hi9n tu'cjng El Nino - m()t giai dol?-n cua
ENSO la nguyen nhan khien cho h?n han,
bao lu xay ra that thu'dng, d~n toi ma't
mua, n?n d6i va h~ qua sau xa hon la
k hi'.mg hoang kinh te - xa h9i (48) Dt,ta theo
cac du l i~u phan tich ENSO tu nam 1525
cho tha'y trong hai the ky XVII-XVIII, El
Nino xuat hi~n voi t~n suat rat lOn (49)
1710, 1720, 1730 va 1770 deu ghi nMm El
Nino voi muc d9 nghiem tr9ng (50) Dang
k~, nhung nam xuat hi~n El Nino deu phat
sinh rn,m d6i vOi ty l~ tu vong cao, lam gian
do:,ln ho~t d9ng kinh te, qua do gi.an tiep
gay ra bat 6n xa hqi, tinh tr~ng di Cti Va
xung d¢t quan S\t (51) Do v?y, nhi~u nha
nghien cuu cho r~ng "Ti~u Bang Ha" va El
Nino c6 moi lien h~ voi tinh tr?ng khung
hoang xay ra rqng kh~p tren the gioi tu the
ky XVII keo dai sang the ky XVIII Di~n
hinh, cac nha SU h<;>c Eric Hobsbwam
'D
-fl
r/J.i" ·/; u
~ -<Q)
(1954), Hugh Trevor-Roper (1959), Trevor Aston (1965), Geoffrey Parker - Lesley M
Smith (1978) trong cac nghien cuu cua minh di.ta ra y tuan.g xa hQi thdi bay gid da trai qua "st,t khung hoang chung", trong do yeu to' khi h-?u, nong nghi~p, kinh te, nhan
kh ~u, chinh tri va quan slj c6 slj lien doi voi nhau (52) Khung hoang xay ra d6ng thoi a Anh, Phap, Due, Tay Ban Nha, Ukraine, Ottoman (Th6 Nh1 Ky) ciing nhu t?i Trung Quoc, cho tha'y tac d¢ng cua
"Ti~u Bang Ha" den tinh hinh h?n han,
n~n d6i, b~nh djch, st,t suy giam dan so' va nhung xao tn;m chinh tri di.tong thdi (5 3)
H?n han, n~n d6i va d!ch b~nh lien quan den bien d6i khi h~u cling dti<;'lc ghi
nh~n b cac nuoc Dong Nam A Nhung tac d9ng cua "Ti~u Bang Ha" d6i v6i khu Vljc
A la lam giam luqng mua va tang S\t bien d6i CUa cac hi~n tucjng thdi tiet C\lC doan
nhu h~n han Hau het cac n?n d6i nghiem tr9ng duqc biet toi trong the ky XVII-XVIII deu la h~u qua cua nhung dcjt h~n han xay
ra trong nhung nam El Nino, nhu d Aceh (1606-1608), Mien Di~n , Chiangmai (1631-1635), Jambi (1639), Ayutthaya va Java (1657), Maluku, Dong Borneo va Mindanao (1660-1661), Sulawesi, Sumbawa, Java, Jambi va Palembang nam 1674 (54) Sieu
El Nino cac nam 1686-1688 thi gay ra h0n han keo dai trong hai nam 1686-1687, d~n
tOi nl?-n d6i (1 Java nam 1687 va d!ch b~nh
bung phat nam sau d6 Vao nam 1687-1688 ciing xay ra mat mua nghiem tr9ng a
Sulawesi va Palembang Trong khi d6 Ci
Moluccas (Philippines) thi xay ra h0n han
va gia sue chet hang lol;lt nam 1687 (55)
Cac dich b~nh nghiem tr9ng Cung xay ra thtidng xuyen va d~ ll;li tac d9ng lau dai ve m~t nhan kha'.u 0 Kedah, b~nh dich da giet che't 2/3 dan so vao nam 1614; m9t so
,_
>
-<C'O 0 O> c Q)
•l('O "<Q) ('/') C'O
:, E .c , _ > ::::i
O') c c l{) c >
'Bi~n ddi khi
VUf?.g cua J:
113 den 21~
1626, b Ay
tham hqa r
luqng mi.ta
so voi binh
ra vao cuo1 thl dAn t6i
b~nh a Mi~
Quoc va ph dQt sieu r
d6ng thOi, song di t
drought) d:
va S\t S\lP I
Nam A lt;H
Ayutthaya (1777) var
0 D?i '
''Ti~u Ban khl h~u r
trong su6t
1500 den chi s6 h~n
the'ky (tu nam khO l thC:Ji Le-'I
y~u lava
li ~u khf l tren pha1
cac d6ng carbonat Nam cu1 nghiem t
ky XVII Dang lut trai qua nhS:t k~
han son1 gieng C1
·-·
<"( ,,
.J ,,-.,
-z '-'
:I: -<
:I: '< ~
z
· ~· u
- > O·
!<-:I: to-•
Trang 7ch sll' so 5.2021
(1959), Trevor
rnr -Lesley M
ghien cuu cua
thdi ba'y gio da
1ung", trong d6
' kinh te, nhan
c6 si,t lien doi
g xay ra d6ng
'ay Ban Nha,
Ky) cling nh u
tac d9ng cua
1inh h:;tn han,
:iam dan s6 va
ng thdi (53)
ciing dttqc ghi
A Nhung tac
5i voi khu vi;rc
htt Dong Nam
l tang st,t bien
tiet ci;rc d:oan
~n d6i nghiem
ky XVII-XVIII
t h9-n han xay
), nhu (J Aceh
mgmai
{1631-taya va Java
va Mindanao
1bawa, Java,
i74 (54) Sieu
hi gay ra h9-n
i86-1687, d~n
va djch b~nh
tm 1687-1688
iem tn;mg b
1ng khi d6 (J
r ra h9-n han
m 1687 (55)
cling xay ra
o.g !au dai ve
~nh cijch eta
1614; m9t s6
:Bien d6i hlli h.;au vii thi~n tui
vung cua Java xay rn dich b~nh lay lan tU
113: den 2/3 dan s6 trong cac nam
1625-1626, 0 Ayutthaya 1/3 dan s6 da chet do
tham h<?a nay deu di~n ra trong dieu ki~n
lu<jng mua trung binh hang nam thap hon
so voi binh thuong (56) Sieu El Nino xay
ra vao cu6i the' ky XVII d<iu the' ky XVIII thi d~n tOi chu6i hq.n han, rn.m d6i va dich
Qu6c va ph~n Wn An Di? (57) Trong d6, cac d<jt sieu h~n han (megadrought) xay ra d6ng thoi, dtt<;Jc biet tOi nhu "h?n han song song di thudng'' (the strange parallels drought) da g6p ph<in dftn tOi khung hoang
va si;r S\lP d6 cua m9t lo?t nha nuoc (J Dong Nam A h,Ic dia vao cu6i the' ky XVIII, g6m Ayutthaya (1767), Nguy~n Dang Trong (1777) va Trinh Dang Ngoai nam 1786 (58)
d Dq.i Vi~t, nhung tac d<)ng du d9i cua
"Ti~u Bang Ha" da gay ra con ac m<)ng ve khi h~u ma Dang Ngoai phai hung chju trong su6t 3 the ky, keo dai tu nhung nam
1500 de'n nhung nam 1700 (59) Dt;ta theo chi s6 h~,m him Palmer (PDSI), trong gftn 8 the ky (tu nam 1250 den 2008) ghi nh?n 40 .nam kho h?n nhat thi c6 10 nam xay ra vao th6i Le-Trinh Giai do?n nay cung ghi nh?n 9/40 nam ~m ttdt nhat, trong d6 chu yeu la vao the ky XVII (7/9 nam) (60) Du
tren phan tich gia tri 0180 (thuoc do ty l~
cac d6ng vi hen oxy-18 va oxy-16) cua carbonat nuoc h6 Ao Tien, mien B~c Vi~t
Nam cung xac dinh cac d<;Jt h~,m him nghiem tr9ng xay ra vao mh dftu, cu6i the
ky XVII va nua sau the' ky XVIII (61)
Dang luu y, trong the ky XVIII D?i Vi~t
trai qua d<;Jt "h?n han da tfing" keo dai nhat kg tU nam 1250, ding hie voi "h~n
ban soi-ig song'' xay ra (j cac nuoc lang gieng Cac du li~u thu th?p du<;ic tu vung
43
cao phia b~c, khong xa d6ng b&ng song H6ng, xac dinh tr?n d?i h?n han b~t dAu (j
Dang Ngoai vao khoang nam 1745 va keo dai g~n 30 nam (62) Qua nhung di8n giai nay c6 th~ thay r~ng thi~n tai xay ra thudng xuyen a Dang Ngoai thCli Le-Trinh c6 m6i lien h~ voi tinh tr?ng bien d6i khi
h~u thC:li bily gid
n~n doi va kbung hoang kinh te - xa hc}i l:i Dang N goai
Bie'n d6i khi h~u va thien tai tac d<)ng sau slic den cac ho?t d9ng san xuat tr6ng tr9t, chan nuoi, anh huong tn;ic tiep den n€n kinh te', sau d6 anh hlidng gian tie'p den ddi s6ng xa h9i va chfnh tr! M<)t trong nhung tac d<)ng dang k€ nhat cua cac thien tai nhlf h?n han, lu h,it va con trung pha ho?i mua mang la nguyen nhan d~n toi rn,m d6i
Nq,n d6i
Theo ghi chep cua Toan thzt va Cr.tdng
m1.,tc, vao the ky XVII-XVIII b Dang Ngoai c6 29 lftn xay ra n?n d6i (xem being 2)
Trong the ky XVII, n~n d6i xay ra 8 l~n vao cac nam 1608, 1629, 1630, 1634, 1679,
1681, 1694 va 1695 Con the"ky XVIII c6 tai
21 l<in rn,rn d6i xay ra vao cac nam 1702,
1703, 1712, 1713, 1726 (hai Mn), 1728,
1741 (hai lftn), 1742 (hai lftn), 1753, 1754,
1757, 1759, 1168, 1774, 1776, 1777, 1778
va 1786 (xem Bieu d6 2) Co th~ tha'y, tu giua the ky XVIII tro di n?n d6i xay ra voi tftn suat ngay cang tang, cu 2-3 nam/l<in l?i xay ra n?n d6i Th?m chi c6 nhung nam
n~m d6i xay ra lien tie'p nhu cac nam
1702-1703, 1712-1713, 1741-1742, 1753-1754, 1776-1 777 va 1778
Trong s6 nhung l1?l1 d6i du<;Jc SU sach ghi chep, c6 nhung rn;m d6i lOn duc;ic biet den xay ra vao cac nam 1608, 1629, 1681,
1712, 1713, 1741, 1757, 1768, 1774, 1778
va 1786 Ch~ng h?n, n?n d6i nam 1608
en c:
Trang 844 Rghi~n clnl J4ch sir so 5.2021
Bang 2: Cac n~n doi xay ra ·{J Dang Ngoai thdi Le - Trinh (the ky XVII-XVIII)
Son Kam
Ngu6n: NgO Si Lien va cac su th~n trieu Le, Dr,Li Vi~t S1't ky toan thit, Nxb Kh9a hQc xa h(?i, Ha N9i, 1998 va
Quoc su quan trieu Nguy&n, K ham d!nh Vi?t sil' ThOng giam C1t<mg m{Lc, Giao d1,1c, Ha !'9i, 2007
dttqc Toan thu chep ll;li: "Nam ay, trong
qua d&t, nhiiu ngudi chet d6i" (63) Hay
nhu nl;ln d6i nam 1681: "Tu mua xuan de'n
mua hl;l khong mtta, lua ml;l kho heo, nhan
dan bi d6i" (64) Nl;ln d6i nay da duqc cac
thttdng nhan phudng Tay den Dang Ngoai
vao thai ky d6 nhiic den: "G~o d:it den n6i
nhieu lang khong con dan va ngttdi chet
kh:ip ndi trong thanh pho, xac hQ ch~ng
dttqc chon cat Vua ban ch o 300.000 d6ng
tien mqt ngay va tiep tl,lC cho nht.i the trong
hai, ba ngay, nhung r6i cuoi cung vua ding
phai bo khong cuu trq nhung ngttCii khon
kh5 dtt<;lc nua, kho tang cua nha vua khong
du d~ chlln cap" (65) Trong n~n d6i nam
.s
Q (.) (.)
<O· ::J
c 'O
"O 0)
r.n ·co (.) -~ c
'O
:5
1713, gia th6c g~o cao v9t, ngttai dan phai
an ca VO cay, r~ d~ so'ng, nguai chet d6i thi
d~y dttang, lang x6m tieu dieu (66) N~n
d6i nam 17 41 thi keo dai nhieu thang: "Luc
ay luon luon x~y ra kem d6i, nhan dan
ra nl;ln d6i lon b N gh~ An va cac tr an Kinh B:ic, Sdn Tay, Son Nam khie'n gia g?o cao v9t, ngttai dan "d6i kh5, mqt t r am d6ng tien khong du m9t bua an no" (68) Nl;ln d6i nam 1786 thi hoanh han.h khiip Dang Ngoai: "dan trong kinh ky va tU tran bi d6i
to, thay chet n~m lien nhau" (69) M9t dieu dang chu y la vao thai Le - Trinh, a hai XU Thanh - Ngh~ rat thuong xay ra nl;ln d6i
Theo ghi chep cua sl:t sach, nl;ln d6i xay ra b
'O co «l>·
(.) c Cil
>
c 0 0) a>
c 0 c •co «l»
- (.) <CO .s::::: a .s:::::
E •O· -0 c
::J - •CO
•>CO
c •cQ.) (") > co
E >.m , •O· ::J
0-(.) :5 c ~ G:l ·CO
t!!:::.,
<<
.J
z:
-< :c
z:
· ~·
>
Hien dOi hl
hai tran ~
nam 1679
1759, 1761
Ve ngu thay m61 nhti h~n t
d6i H~n l d6ng ru9n
ng~p 'ling, lua, tat ca lua th6c h tinh tri;mg Day la ca< nhien Nl cua hl;ln l d6i cac n:
1712, 171 thi d!n I
1695, 170 con trun thttdng k
Thanh H hol;li lua sau d~t p nam truo Ben c
do~t dat tru h.tdn deu c6 tl
- > O·
·O· :c ('o
u < ~ ·
O· ~
Trang 9h :>U- s6 5.2021
VII-XVIII)
an
214
229
235
347
347
v 371 372
386
388
r 402
402
459
544
551·552
555
558-559
622
625
636
639
681
709
729
735
741
779
~ N9i, 1998 va
• 2007
·uai dan phai
i chet d6i thi
~ u (66) N~n
l thang: "Luc
1i, nhan dan
am 1768 xay
ac tran Kinh
i m d6ng tien
i8) N ~n d6i
kMp Dang
u tran bj d6i
i9) M9t dieu
nh, a hai xli
ra nliln d6i
d6i xay rad
Hien d&i khi h~u vb thien tai
hai tra'.'n Thanh Hoa va N gh~ An vao cac nam 1679, 1695, 1702, 1726, 1728, 1742,
1759, 1768, 1774 va 1777 (70)
Ve nguyen nhan din tCli n~n d6i, c6 th~
thay mo'i lien quan ch~t che giua thien tai nhu h~n h{m, li:i h,it, n~n con trung voi n~n
d6i H~n han khien dat dai nut ne, dm c6i, d6ng rut)ng kho chay; lu h,tt thi lam d6ng lua
ng~p ling, trong khi con trung thi dn pha lua, ta'.'t ca cac thien tai nay deu din tOi vi~c
lua th6c hu h?i, mua mang tha'.'t bat, gay ra tinh tr~ng thieu luong tht,tc din toi n~n d6i
Day la cac rn;m d6i c6 ngu6n go'c tu yeu t6 t\1 nhien Nhung rn;m d6i xay ra do tac d(mg cua h~n han duqc slt sach ghi chep la n~n
d6i cac n am 1608, 1629, 1634, 1681, 1703,
1712, 1713, 1768 va 1776 (71) Lu 11,lt, VO de thi d~n tOi n~ d6i cac n am 1630, 1679,
1695, 1702, 1728, 1753 (72) N~n d6i con do con trung pha holili mua mang gay ra, thtidng ket hQp voi tac dt)ng cua h~n han ho~c bao 11,lt Ch ang h ~n n~n d6i nam 1679 6
Thanh Hoa do ng~p 11,lt va hoang trung pha
ho~ i lua (73) N~n d6i nam 1786 thi xay ra sau dc;!t phat sinh hoang trung vao mua thu nam tntoc d6 (1785) (74)
phftn ·gay ra n~n d6i, nhu tinh tr~ng chiem
tru h.tong thvc cung voi gi~c gia, lo~n l~c
deu c6 th~ din toi n~n d6i D6 la n ~ n d6i c6
45
ngu6n goc nhan tai Vao cu6i thbi Le-Trinh
6 Dang Ngoai, c6 m9t vai l~n n~n d6i do cac yeu to lien quan den con nguC1i gay ra,
ch~ng h~n nq.n d6i thang 8 nam 1741 (J Hai Due1ng xay ra la do gi~c gia, l o~n l~c nen ngtidi dan bO mua mang khi6n luong thl;ic
Vinh Hl;iu, trt)m gi~c cac noi n8i d~y, vung Hai Duong cang nhieu hon, dan gian bo ca
cff.y cay, chi c6 VU.ng Son Nam con hoi kha mt)t chut Dan phieu tan dAt diu nhau di kiem an dAy duC1ng Gia g~o cao v9t, m9t tram d6ng tien khong duqc m()t bua no
Nhan dan phAn nhieu phai an rau, an cu de'n n6i an ca thjt dn, thit chu()t, chet d6i ch6ng chat len nhau" (75) Hay nhu n?n d6i nam 1778 la do n~n VO vet th6c g~o tich tru nhting l~i d~ xay ra ml,lC nat phai vltt bO di, trong khi nguC1i dan khong c6 lue1ng thl;ic s\t
dl,lng Cudng mi;tc chep: "Tu hie dung quan danh d~p trCJ di, trieu dlnh mua vet th6c gq.o
Ci tu tran va Thanh NgM, v~n tai vao d6n D9ng Hai Th6c g~o kho uot khong deu, thanh ra ffi\J.C nat khong th~ an dtiQC, vut bQ
di d€n qua rnia Nhung thu tich tru b dan gian hAu nhu nh~n nhl,li Them vao day luon may nam h~n han mat mua, gia g~o
cao v9t, mt)t chen nho g~o tr! gia m9t tien, dAy duong nhung thay chet d6i" (76)
Tinh trgng nhlin dim phi.eu tan khl>i king
Thien tai, djch b~nh va mat mua, d6i
Bi ~ u dc3 2: Di~n bien n~n d6i (J Dang Ngoai thoi Le • Trinh
;j / - > •
/
7-•
2
0
c:
·O· - r L , -CD I co ( ) ::::i ::i =t 0 c: s: -· °' O>>• c: ·O> - ::i' '"'"' '.\-4 ~
5-(I)
Trang 10•
46
kem xay ra th uang xuyen, cung voi tinh
cu ngv d~ di tan den noi khac Tu d6 lam
nay sinh tinh tr~ng dan lang phieu tan,
m9t hi~n tuc;ing ph6 bien a Dang Ngoai vao the ky XVIII 86 lang c6 nhan dan phieu
tan duc;ic th6ng ke vao nam 1730 la 527
lang, den nam 1741 t(ic chi khoang 10 nam
sau da tang len ga'p doi Trong d6 c6 1730
lang xa phieu tan hoan toan, 1961 lang xa
phieu tan m9t phAn, chiem hon 1/3 t6ng so
lang xa Ci Dang Ngoai thoi ba'y gia (77)
Cudng m~c chep vg thvc tr~ng lang xa
phieu tan nam 1741 nhu sau: "Dan phieu
tan d~t dfu nhau di kiem an d~y duang
So dan con l~i muoi phin khong duc;ic m9t
Lang nao von c6 t ien g tru m~t ding chi con
l~i d9 nam ba h9 ma thoi" (78) Tinh tr~ ng
nay tiep tl,lc keo dai den cuoi the ky XVIII
Vao khoang nam 1750 - ding la giai do~n
Dang Ngoai trai qua dc;it h~n han keo dai
va khic nghi~t nhat, trong b6n tran lOn a
Dang Ngoai co 9668 xa t hi c6 den 1076 xa
phieu tan, con a tra'n Thanh Hoa c6 1393
xa thi phieu tan 297 xii, tra'n Ngh~ An c6
706 xii thi phieu tan 115 xa (79) Theo uoc tfnh khoang 13% trong t6ng so 11 766 lang
xa cua Dang Ngoai khi d6 bi phieu tan (80)
Cung voi tinh tr~ng lang xa phieu tan, sv dinh tr~, suy thoai cua ho~t d9ng san xu ~t
nong nghi~p, cong thuong nghi~p ding nhU'
chfnh sach quan ly ngay cang yeu kem cua
trigu dinh Le - Trinh da d~n tOi khung
hoang kinh te -xa h9i o Dang Ngoai
Cdc cu9c n6} dgy, kMi nghia a Dang Ngo<ii
Sv khung hoang kinh te - xii h9i thuang keo theo nhung h~ ll,ly vg m~t chinh tr!
Thien tai thuang xuyen xay ra va tinh
ung ph6 cua trigu dinh Le-Trinh khong dap
Rghien cli'u Ltch sti' s6 5.2021
ling duc;ic yeu c1iu da t~o ra ba't man ngay cang tang cao trong xa h9i, tU d6 d~n tdi hang lo~t cu9c n6i d~y chon g l~ i trigu dinb Le-Trinh Ngay tit cuoi theky XVII,(; Dang Ngoai da xay ra cac cu9c b~o lo~rn va binh bien dttc;ic m9t so tai li~u thai d6 ghi chep
1682-1683 (81) Den the ky XVIII khi khung hoang kinh te - xa h9i 0 Dang Ngoai ngay cang tr~m lr9ng, cac phong trao khoi nghia c6 quy mo lon va thoi gian keo dai da bung phat khip Dang Ngoai Tieu bi~u la cu9c khoi nghia cua Nguy~n Dudng Hung (1736-1737) , Le Duy M?t (1738-1770),
Nguy~n Tuy~n - Nguy~n Cu (1739-1741),
Cong Chat (1739-1769) (82) Nhung cu9c khdi nghia nay tuy b! tha'.'t b~i song da lain cho tinh hinh Dang Ngoai cang tro nen roi ren hon va tac d9ng khong nho de'n sv suy vong cua chinh quyen Le-Trinh Vi~c lien t\lC phai t ran ap CaC cu9c n6i d~y , khdi nghia trong su6t 40 nam (the' ky XVIII) da khien cho tiem h;tc cua chinh quyen Le -Trinh bj suy ye'u va khong th~ nao h6i phl,lC duc;ic (83) Dieu dang luu y la cac cu9c khoi nghia o Dang Ngoai thai ky nay bung phat trong b6i canh t hien tai, dich b~nh va n~n
d6i lien tiep xay ra C h~ng h~n , cu9c khoi nghia cua N guy~n Tuy ~n va N guy~n Cu bung phat d tran Hai Duong la noi xay ra
n~m d6i nghiem tr9ng vao nam 1741 (84)
Khbi nghia cua Le Duy M?t thi di~n ra trong hie mat mua lien tie'p, nhan dan khip noi bi d6i, b~nh dich phat sinh (85)
Tu d6 cho thay duc;ic ty l~ thu~n giua thien tai voi tinh hinh xa h()i r6i ren va phong
tr ao khdi nghia 0 Dang Ngoai thoi Le-Ttjnh N6i each khac, thien tai khong chi tac d9ng sau s~c t(Ji ho~t d9ng san xuat kinh te ma con lan at ca h~ th6ng chinh tri
- xii h9i o Dang Ngoai (86)
s
c:: (i)
~ ·cu () to c:: Q c:: ·cu <Cl»
() •cu c::
.::t: :, ·>cu :J ••(j) ;;:;- ·cu c::
Q) E c:: > cu
Jr-I ·CU c:: () :s >-cr.> •O·
f: c:: :, c:: c:: ' ·cu
·-· :J c:: c::
c:: :~ Q)<O •<:( (i)
c:: E ·<<I> :J cu ~
T-~ cu - •:J
c:: () Q)
•:J '>- () .!!2
< •
1nen ddi kht
4 Bi~n
trigu dinh Truoc ti:
xuyen va t
kinh te' xa
ra m9t sol
cho'ng thie tinh tht;tc t dao va cur tinh tam 1: trieu dinh duong thCli
Hog,t d~
M6i kh· han,hoan tai di na1 trudng tie
d u vu<;Jt c dan te' l~
chua Tr!n quan cua phudng d chfnh VUI
chep l~i,
1599 khi lOn, lua n
o trong ( Muong rr
1755 h~r
vua Led (88) Cac hanh, cl:
"trCli khi
m~c b~n l
dao c~u
1767 kh than ha· Thang Trinh S Bao Thi con do q
-.J
'0•
~ ::z: ,.,
::r t~
~ ~ , ~
· ~· u ( ~ O·
> ::z:
0