Tác độ ng củ a dịch bệ nh về nhân khẩ u Các dịch bệ nh truyề n nhiễ m hầ u hế t do các loài vi khuẩ n vi trùng, virus hoặ c ký sinh trùng gây ra.. Bên cạ nh yế u tố tự nhiên thì yế u tố
Trang 1Tạ p chí Dán tộ c họ c số 6 - 2021 3
ThS Lư Vĩ An
Đạ i họ c Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ Email: luvianbt@gmail.com
T ó m tắ t: Trong tiế n trình lịch sử nhân loạ i, dịch bệ nh thư ờ ng xuyên xả y ra, tác độ ng
đế n nhiề u mặ t đờ i số ng cùa con ngư ờ i Các dịch bệ nh nguy hiể m vớ i tỷ lệ tử vong cao, khiế n cho nhiề u ngư ờ i thiệ t mạ ng, dẫ n tớ i sự suy giả m dân số và biế n đôi nhãn khấ u Mộ t sổ dịch
bệ nh xáv ra còn ả nh hư ở ng đế n vậ n mệ nh củ a các tộ c ngư ờ i, các triề u đạ i và các nên văn minh trong lịch sử Bài viế t này nhằ m tìm hiêu nhữ ng tác độ ng củ a dịch bệ nh đổ i vớ i nhân khâu và số phậ n củ a các quố c gia và tộ c ngư ờ i trong quả khứ Trong phạ m vi nghiên cứ u, bài viế t phả n tích mộ t số trư ờ ng hợ p cụ thế như đạ i dịch Justinian và “Cái Chế t Đen ” ở Châu Âu, dịch bệ nh trong cộ ng đồ ng ngư ờ i Aztec và ỉnca ở Tân Thế giớ i, dịch bệ nh ở Trung Quố c thờ i Minh - Thanh và Việ t Nam thờ i Nguyễ n.
T ừ k h ó a : Dịch bệ nh, đạ i dịch, nhân loạ i, biế n đố i nhân khẩ u.
A b s tr a c t: In the course of human history, epidemics frequently occurred impacting manv aspects of human life Dangerous epidemics with high mortality rates have led to population decline and demographic change A number of epidemics have affected the fate of ethnic groups, dynasties and civilizations throughout history’ This article aims to explore the effects of epidemics on the demographics and fate of nations and ethnic peoples in the past Within the scope of the research, the article analyzes some specific cases including the Justinian pandemic and the "Black Death" in Europe, epidemics in the Aztec and Inca communities in the New World, epidemics in China during the Ming-Qing period and in Vietnam under the Nguyen Dynasty.
K e y w o r d s : Epidemic, pandemic, humanity, demographic change.
Ngày nhậ n bài: 20/10/2021; ngày gử i phả n biệ n: 2/11/2021; ngày duyệ t đăng: 20/11/2021
Mở đầ u
Dịch bệ nh là các trư ờ ng hợ p m ắ c bệ nh truyề n nhiễ m, xuấ t hiệ n và lây lan nhanh chóng trong cộ ng đồ ng hoặ c khu vự c vớ i số lư ợ ng lớ n vư ợ t quá m ứ c bình thư ờ ng Đây là m ộ t trong nhữ ng tai họ a thư ờ ng xuyên xả y ra, đe dọ a không chỉ đế n sứ c khỏ e và tính m ạ ng củ a con ngư ờ i m à còn tác độ ng rấ t lớ n đế n nhân khẩ u và nhiề u m ặ t đờ i số ng xã hộ i loài ngư ờ i Dịch
Trang 24 Lư Vĩ An
bệ nh đôi khi có thề quyế t định đế n cả sự hư ng vong và vậ n m ệ nh củ a nhiề u dân tộ c và các nề n văn m inh trong lịch sử Trong bố i cả nh đạ i dịch Covid-19 bùng phát và lây lan từ cuố i năm
2019 đế n nay (2021) vớ i nhữ ng tác độ ng sâu rộ ng trên nhiề u phư ơ ng diệ n, việ c tìm hiể u tác
độ ng củ a dịch bệ nh đố i vớ i các xã hộ i và các dân tộ c frong quá khứ là vấ n đề có ý nghĩa khoa
họ c, rấ t đáng đế quan tâm Qua đó góp phầ n rút ra đư ợ c nhữ ng bài họ c lịch sử cho việ c phòng chố ng dịch bệ nh ở hiệ n tạ i và cả tư ơ ng lai Nhữ ng tác độ ng củ a dịch bệ nh thể hiệ n trên nhiề u phư ơ ng diệ n khác nhau củ a đờ i số ng con ngư ờ i Trong phạ m vi bài viế t này, bằ ng m ộ t số dẫ n chứ ng cụ thể , tác giả tậ p trung phân tích tác độ ng củ a dịch bệ nh ở hai khía cạ nh nhân khẩ u và chính trị - xã hộ i, cũng là hai m ặ t có tính ả nh hư ở ng quyế t định đế n số phậ n củ a các dân tộ c và
nề n văn m inh trong lịch sử về phư ơ ng pháp nghiên cứ u, nhằ m có cái nhìn tổ ng quan về tác
độ ng củ a các trậ n bệ nh dịch, đạ i dịch đã xả y ra trong lịch sử nhân loạ i, bài viế t sử dụ ng cách tiế p cậ n củ a sử họ c vĩ m ô (m acrohistory) trong phân tích, diễ n giả i vấ n đề
1 Tác độ ng củ a dịch bệ nh về nhân khẩ u
Các dịch bệ nh truyề n nhiễ m hầ u hế t do các loài vi khuẩ n (vi trùng), virus hoặ c ký sinh trùng gây ra Đây đề u là các dạ ng sinh vậ t có nguồ n gố c bên ngoài tự nhiên xâm nhậ p và gây
bệ nh trên ngư ờ i qua quá trình tiế p xúc Yeu tố truyề n nhiễ m và lây lan đư ợ c xem là cố t lõi
để phân biệ t dịch bệ nh vớ i bệ nh tậ t đơ n thuầ n
Sự xuấ t hiệ n, bùng phát và lây lan củ a các dịch bệ nh không m ang tính ngẫ u nhiên m à
là kế t quả củ a m ộ t quá trình vậ n độ ng theo quy luậ t tự nhiên Có nhiề u nguyên nhân, yế u tố
dầ n đế n sự bùng phát các dịch bệ nh, gồ m yế u tố tự nhiên và yế u tố xã hộ i Trong đó trư ớ c
hế t là yế u tố tự nhiên, biể u hiệ n qua sự biế n đoi khí hậ u, m ôi trư ờ ng tự nhiên và hệ sinh thái Biế n đố i khí hậ u tác độ ng rấ t lớ n đế n sự xuấ t hiệ n củ a nhiề u loạ i thiên tai như hạ n hán, lũ lụ t
và nhữ ng thả m họ a khác Các loạ i thiên tai này có m ố i liên hệ chặ t chẽ vớ i sự bùng phát củ a dịch bệ nh Biế n đổ i khí hậ u còn ả nh hư ở ng sâu sắ c tớ i m ứ c độ phổ biế n và sự nghiêm trọ ng
củ a các bệ nh truyề n nhiễ m lây truyề n từ vậ t chủ và trung gian củ a chúng, vì nhiề u loài vậ t chủ m ang m ầ m bệ nh rấ t nhạ y cả m vớ i nhiệ t độ và độ ẩ m m ôi trư ờ ng
Bên cạ nh thiên tai do biế n đổ i khí hậ u, sự biế n đồ i củ a m ôi trư ờ ng sinh thái cũng là
m ộ t trong nhữ ng nguyên nhân dẫ n đế n sự xuấ t hiệ n cùa dịch bệ nh Việ c sử dụ ng đấ t, khai thác tài nguyên thiên nhiên, chặ t phá rừ ng và cả i tạ o đấ t rừ ng thành đấ t nông nghiệ p trồ ng trọ t trong hàng ngàn năm lịch sử củ a loài ngư ờ i làm cho hệ sinh thái bị đả o lộ n dầ n tớ i m ấ t cân bằ ng m ôi trư ờ ng số ng củ a các loài sinh vậ t, khiế n m ầ m bệ nh từ m ôi trư ờ ng tự nhiên xâm nhậ p vào con ngư ờ i (Bym e, 2008, tr 193-197) Trong bố i cả nh công nghiệ p hóa, hiệ n đạ i hóa và toàn cầ u hóa diễ n ra như hiệ n nay thì quá trình biế n đổ i này càng m ạ nh m ẽ hơ n Bên
cạ nh yế u tố tự nhiên thì yế u tố xã hộ i cũng đóng vai trò quan trọ ng trong việ c xuấ t hiệ n và lây lan củ a dịch bệ nh Bở i yế u tố tự nhiên chỉ giữ vai trò hoàn cả nh, tứ c nguyên nhân khách quan, chỉ đế n khi có các yế u tố xã hộ i gây ra bở i con ngư ờ i, tứ c nguyên nhân chủ quan thì dịch bệ nh m ớ i có thể ả nh hư ở ng trự c tiế p đế n xã hộ i Các hoạ t độ ng sả n xuấ t củ a con ngư ờ i
Trang 3Tạ p chí Dân tộ c họ c số 6 - 202 ỉ 5 tác độ ng vào tự nhiên dẫ n tớ i nhữ ng tác độ ng ngư ợ c lạ i củ a tự nhiên vào con ngư ờ i như m ộ t
hệ quả tấ t yế u Sự gia tăng dân số , quá trình đô thị hóa khiế n cho các đô thị trở nên đông đúc, chậ t chộ i, điề u kiệ n vệ sinh kém , m ôi trư ờ ng số ng xung quanh bị ô nhiễ m giúp m ầ m
bệ nh dễ dàng sinh sôi và phát tán Chiế n tranh, loạ n lạ c, bấ t ổ n chính trị - xã hộ i cũng góp phầ n dẫ n tớ i sự bùng phát và lây lan củ a dịch bệ nh Đó là bở i trong hoàn cả nh xã hộ i rố i ren, việ c ngăn ngừ a sự lây lan củ a dịch bệ nh trở nên kém hiệ u quả Tình trạ ng di cư do loạ n lạ c, chiế n tranh góp phầ n làm cho m ầ m bệ nh lây lan nhanh chóng hon
Tóm lạ i, sự bùng phát, lây lan củ a các dịch bệ nh phụ thuộ c rấ t nhiề u vào nhữ ng yế u tố sinh họ c, điề u kiệ n tự nhiên, m ôi trư ờ ng và điề u kiệ n xã hộ i Nó là kế t quả củ a quá trình con ngư ờ i tác độ ng vào tự nhiên và tự nhiên tác độ ng ngư ợ c lạ i con ngư ờ i M ầ m bệ nh từ tự nhiên khi xâm nhậ p, lây nhiễ m và bùng phát thành dịch bệ nh đã gây ra nhữ ng ả nh hư ở ng rấ t
lớ n đố i vớ i xã hộ i loài ngư ờ i Nó không chỉ tác độ ng đế n sứ c khỏ e hay tính m ạ ng củ a con ngư ờ i trên từ ng cá thể , tậ p thể hay quầ n thể ngư ờ i m à còn tác độ ng đế n nhân khẩ u và nhiề u phư ơ ng diệ n khác như kinh tế , chính trị, xã hộ i, quân sự , văn hóa và cả tâm lý, đờ i số ng tinh thầ n Dịch bệ nh còn làm thay đổ i hành vi, tậ p tụ c, lố i số ng củ a các cư dân, cộ ng đồ ng xã hộ i Trên phư ơ ng diệ n nhân khẩ u, các dịch bệ nh nguy hiể m vớ i tỷ lệ tử vong cao, khiế n nhiề u ngư ờ i thiệ t m ạ ng đã dẫ n tớ i sự sụ t giả m dân số nghiêm trọ ng ở nơ i xả y ra dịch bệ nh, từ đó tác độ ng m ạ nh m ẽ đế n cơ cấ u dân số , làm thay đổ i quy m ô nhân khẩ u củ a các cộ ng đồ ng và dân tộ c chịu ả nh hư ở ng bở i dịch bệ nh Trong tiế n trình lịch sử nhân loạ i từ thờ i cổ đạ i đế n thờ i hiệ n đạ i đã có rấ t nhiề u dịch bệ nh xả y ra Các trậ n dịch bệ nh xả y ra trong lịch sử đã khiế n cho hàng triệ u ngư ờ i thiệ t m ạ ng, ả nh hư ở ng rấ t lớ n đế n các xã hộ i, các dân tộ c và các
nề n văn m inh
Đạ i dịch hạ ch Justinian xả y ra vào thờ i sơ kỳ trung đạ i, vớ i đợ t bùng phát đầ u tiên vào năm 541, đúng vào thờ i trị vì củ a hoàng đế Byzantine là Justinian I (527-565) nên đã đư ợ c
đặ t theo tên ngư ờ i trị vì (Hays, 2005, tr.23) Đạ i dịch này là m ộ t trong nhữ ng thả m họ a dịch
bệ nh lớ n đầ u tiên trong lịch sử Châu Âu cũng như lịch sử nhân loạ i Nó diễ n ra trong bố i
cả nh đáng chú ý: đế chế Tây La M ã vừ a sụ p đổ , nhữ ng nỗ lự c khôi phụ c việ c kiể m soát toàn
bộ vùng Địa Trung Hả i củ a đế chế Đông La M ã (Byzantine) thấ t bạ i, sự khở i phát củ a đạ o Islam và quá trình bành trư ớ ng m ạ nh m ẽ củ a ngư ờ i Ả Rậ p ở khu vự c Tây Á, Bắ c Phi và Tây Nam Châu Âu, sự gia tăng khác biệ t và m ầ m m ong ly giáo giữ a cộ ng đồ ng Ki tô phư ơ ng Đông chịu ả nh hư ở ng củ a văn hóa Hy Lạ p và Kitô phư ơ ng Tây chịu ả nh hư ở ng củ a văn hóa Latin Tác độ ng về m ặ t nhân khẩ u do đạ i dịch này gây ra là hế t sứ c đáng kể M ộ t số nhân chứ ng đư ơ ng thờ i như Procopius xứ Caesarea m ô tả đạ i dịch này là “m ộ t dịch bệ nh m à toàn
bộ loài ngư ờ i gầ n như bị tiêu diệ t” (Snowden, 2019, tr.35) số ngư ờ i chế t trong các đợ t bùng phát củ a đạ i dịch rấ t lớ n: 20% dân số Constantinople, 35% dân số Ai Cậ p và 25% dân số Basra, dẫ n đế n m ộ t cuộ c khủ ng hoả ng nhân khẩ u thờ i bấ y giờ (Byme, 2008, tr.533) Ư ớ c tính tổ ng số ngư ờ i thiệ t m ạ ng trong đạ i dịch này là từ 20 đế n 50 triệ u ngư ờ i (Snowden, 2019,
Trang 46 Lư Vĩ An
tr.35) Điên hình, có thê đánh giá ả nh hư ở ng m ang tính hủ y diệ t cua đạ i dịch này đố i vớ i Constantinople Chỉ riêng trậ n dịch năm 541-544 ở nơ i này, Procopius xứ Caesarea chép rằ ng ban đầ u có khoả ng 5.000 ngư ờ i chế t m ồ i ngày, như ng tinh hình ngày càng xấ u đi và số ngư ờ i chế t lên tớ i 10.000 ngư ờ i m ỗ i ngày hoặ c thậ m chí nhiề u hơ n Theo Procopius, m ộ t nừ a dân số
ờ đây đã thiệ t m ạ ng Còn theo John xứ Ephesus thì “tai họ a đè nặ ng lên thành phố , nơ i có từ 5.000 rồ i 7.000, đế n 12.000 thậ m chí 16.000 ngư ờ i rờ i bỏ thế giớ i trong m ộ t ngày Hơ n 300.000 ngư ờ i đã chế t” Các nhà sử họ c ư ớ c tính ràng vào năm 542, có 244.000 ngư ờ i trong
tố ng dân số 508.000 ngư ờ i củ a Constantinople đã tử vong (Stathakopoulos, 2016, tr.139) Nhữ ng con số này rấ t có thể đã đư ợ c phóng đạ i quá m ứ c, song qua đó cũng phàn ánh đư ợ c phầ n nào tác độ ng hế t sứ c khùng khiế p củ a dịch bệ nh đố i vớ i nhân khẩ u thờ i đó
Sang thờ i hậ u kỳ trung đạ i, đạ i dịch hạ ch thứ hai và cũng đư ợ c biế t tớ i nhiề u nhấ t trong lịch sử là “Cái Chế t Đ en” vớ i đợ t bùng phát đầ u tiên vào các năm 1347-1353 đã gây ra nhữ ng tác độ ng khủ ng khiế p, thậ m chí lớ n hơ n cả đạ i dịch hạ ch đầ u tiên M ộ t tu sĩ khuyế t danh cua tu việ n Friesach (Áo) thờ i đó chép ràng: “Vào năm nay (1348), m ộ t dịch bệ nh rấ t
lớ n xả y ra và lây lan khắ p từ biể n này đế n biên khác, khiế n sự tồ n tạ i củ a con ngư ờ i ở nhiề u thành thị, thị trấ n và nhữ ng nơ i khác gầ n như bị húy hoạ i hoàn toàn” (Byme, 2004, tr.7)
“Cái Chế t Đen” tác độ ng đáng kể đế n m ặ t nhân khấ u, từ đó dẫ n đế n nhữ ng biế n độ ng về kinh tế , xã hộ i, chính trị và cả văn hóa củ a Châu Àu, Bắ c Phi và Tây Á thờ i bấ y giờ Trong
đợ t bùng phát giữ a các năm 1347-1353, ư ớ c tính dịch bệ nh đã giế t chế t gầ n 1/2 dân số củ a châu lụ c, tạ o ra thứ m à các nhà sừ họ c gọ i là “thả m họ a tồ i tệ nhấ t từ ng xả y ra ở Châu Âu” (Snowden, 2019, tr.38) Khi đợ t bùng phát đầ u tiên kế t thúc, Giáo hoàng Clem ent VI đã công
bố có tớ i 28.840.000 ngư ờ i chế t vì dịch bệ nh (Bym e, 2004, tr.58) Các thành thị ở Ý là nhữ ng
nơ i đầ u tiên củ a Châu Ầ u bị ả nh hư ở ng nghiêm trọ ng bở i dịch bệ nh Gầ n m ộ t nử a dân số nư ớ c
Ý đã thiệ t m ạ ng trong “Cái Chế t Đen”, 3/4 dân số củ a Venice chế t khiế n cho thành thị này hoang vắ ng m ộ t thờ i gian Tạ i Florence để nhữ ng ngư ờ i số ng sót sau dịch bệ nh không tuyệ t
vọ ng, việ c công bố số ngư ờ i chế t và kéo chuông trong tang lễ đã bị nghiêm cấ m (Kihẹ , 2020, tr.25) Còn ở Pháp, 50% dân số các thị trấ n và khoang 30% dân số vùng nông thôn đã bị suy giả m (Bollet, 2004, tr.23) Riêng tạ i khu vự c xung quanh Avignon - bấ y giờ đang là nơ i đóng
đô củ a Giáo hoàng, dịch bệ nh đã giế t chế t gầ n 90% dân số (Seaman, 2018, tr.56)
Đen thờ i cậ n đạ i, như hệ quả củ a các cuộ c phát kiế n địa lý, việ c khám phá ra Tân Thế giớ i đà m ang lạ i sự trao đổ i quy m ô lớ n các hệ thự c vậ t, độ ng vậ t, văn hóa, con ngư ờ i, kĩ nghệ và cả bệ nh dịch giữ a Tân Thế giớ i và Cự u Thế giớ i Dịch bệ nh từ lụ c địa Á - Âu đã bắ t
đầ u lây lan và bùng phát ở Châu M ỹ - nơ i vố n có rấ t ít bằ ng chứ ng cho thấ y sự tồ n tạ i củ a dịch bệ nh thờ i tiề n Columbus (Bollet, 2004, tr.77) Chính sự tách biệ t giữ a Châu M ỹ vớ i phân còn lạ i củ a thê giớ i trong hàng ngàn năm đã giúp ngư ờ i bả n địa Châu M ỹ ít chịu bệ nh dịch hơ n Dịch bệ nh đã theo chân nhữ ng ngư ờ i Châu Ả u tớ i Châu M ỳ Đây là nhữ ng bệ nh ngoạ i nhậ p đố i vớ i ngư ờ i thổ dân Châu M ỹ thờ i đó, thứ m à họ hoàn toàn thiế u sự m iễ n dịch
Từ cuố i thế kỷ XV đầ u thế kỷ XVI và kéo dài nhiề u thế kỷ tiế p theo sau đó, lụ c địa Châu M ỳ
Trang 5Tạ p chí Dân tộ c họ c số 6 - 2021 7
đã trả i qua m ộ t loạ t các dịch bệ nh khác nhau ả nh hư ở ng thả m khố c tớ i dân số và các nề n văn
m inh nơ i này (Hays, 2005, tr.79) Các trậ n dịch bệ nh xả y ra thư ờ ng xuyên và liên tụ c trong thờ i gian dài đã dẫ n đế n việ c suy giả m nhân khẩ u ở nhiề u khu vự c tạ i Châu M ỳ Tỷ lệ m ắ c
bệ nh và số ngư ờ i tử vong trong các đự t dịch bệ nh thư ờ ng không đư ợ c biế t đế n chính xác như ng vẫ n có thể ư ớ c tính đư ợ c Chẳ ng hạ n, từ năm 1520 đế n 1625, ở M exico có 4-5 đợ t dịch bệ nh bùng phát liên quan đế n đậ u m ùa, sở i, số t phát ban, quai bị và các loạ i bệ nh tậ t khác Nhữ ng dịch bệ nh này là nguyên nhân làm suy giả m 80-95% dân số ngư ờ i thổ dân ở
M exico chỉ trong m ộ t thế kỷ (Seaman, 2018, tr 139) Các nhà nghiên cứ u ư ớ c tính rằ ng dân
số củ a M exico đã giả m từ 25 triệ u ngư ờ i trư ớ c khi ngư ờ i Tây Ban N ha đế n, xuố ng còn 16,8 triệ u ngư ờ i trong m ộ t thậ p kỷ sau đó Ở khu vự c Andes (Nam M ỹ ), dân số đã suy giả m 70- 98% Rõ ràng, sự hủ y diệ t ngư ờ i thổ dân Châu M ỹ do dịch bệ nh vô cùng lớ n, khiế n nhà sử
họ c David Noble Cook gọ i đó là thả m họ a lớ n nhấ t trong lịch sử nhân loạ i (Aberth, 2011, tr.79) Có thể thấ y, dịch bệ nh là yế u tố đóng vai trò đáng kể trong việ c diệ t chủ ng ngư ờ i thổ dân Châu M ỹ Các đợ t dịch bệ nh diễ n tiế n 0 ạ t và liên tụ c đã khiế n cho họ không có cơ hộ i phụ c hồ i dân số , ngay cả trong trư ờ ng hợ p nhữ ng ngư ờ i số ng sót sau các đợ t dịch đã phát triể n đư ợ c khả năng m iễ n dịch
M ộ t ví dụ khác về tác độ ng củ a dịch bệ nh đố i vớ i nhân khẩ u là trư ờ ng hợ p Trung Quố c Vớ i đặ c trư ng là m ộ t nư ớ c đông dân có m ậ t độ dân cừ dày đặ c, cũng là điề u kiệ n để
bệ nh dịch dề dàng bùng phát và lây lan nên Trung Quố c có m ộ t lịch sử lâu dài về các bệ nh dịch lư u hành Theo Joseph H Cha, trong tiế n trình lịch sử Trung Quố c từ năm 243 TCN
đế n năm 1911, tổ ng cộ ng có 290 trậ n dịch quy m ô lớ n xả y ra ở nhiề u địa phư ơ ng, trong đó chỉ riêng thờ i M inh có tớ i 85 trậ n dịch, chiế m gầ n 1/3 tổ ng số các trậ n dịch trong lịch sử Trung Quố c (M cNeill, 1976, tr.264-266) Trong đó, đáng chú ý nhấ t là đợ t dịch xả y ra vào thờ i Sùng Trinh cuố i thờ i M inh Ở trậ n dịch năm 1641, tỷ lệ tử vong ư ớ c đoán từ 20% đế n 40% dân số Riêng ở tỉnh Chiế t Giang có từ 80% đế n 90% số hộ gia đình bị ả nh hư ở ng bở i dịch bệ nh Các tài liệ u đư ơ ng thờ i cho biế t thiệ t hạ i nhân m ạ ng bở i dịch bệ nh là không thể
đế m đư ợ c, ngư ờ i chế t vô số (Hays, 2005, tr 113) Trầ n Kỳ Đứ c chép trong tác phẩ m Tai hoang ký sự vào năm 1641 như sau: “Nế u không phả i vì loạ n lạ c thì m ộ t ngư ờ i sẽ chế t vì đói Nế u không chế t vì đói thì họ cũng sẽ chế t vì dịch bệ nh” Các báo cáo từ nhữ ng địa phư ơ ng cụ thể cũng cho thấ y m ứ c độ nghiêm trọ ng củ a trậ n dịch bệ nh, như ở huyệ n Vũ (Tô Châu), bệ nh dịch đã giế t chế t 70% số ngư ờ i bệ nh Thi thể củ a các nạ n nhân đư ợ c thu gom
m ồ i ngày trong suố t bố n tháng đế n m ùa đông năm đó và nó đư ợ c xem là thả m họ a tồ i tệ nhấ t lịch sử kể từ thế kỷ XII (Leung, 1987, tr.142) Trong trậ n bệ nh dịch từ tháng 8 đế n tháng 12 năm 1643, ư ớ c tính có tớ i 1/5 dân số củ a Bắ c Kinh thiệ t m ạ ng Tạ i Từ Châu (Nam Trự c Lệ )
số ngư ờ i chế t m à không có quan tài chôn cấ t là nhiề u vô số Tạ i Thư ơ ng Thủ y (Hà Nam )
“vào tháng 6, có rấ t ít dấ u hiệ u cho thấ y sự số ng củ a con ngư ờ i, tấ t cả nhữ ng gì nghe thấ y
đư ợ c trên đư ờ ng phố là tiế ng vo ve củ a ruồ i” (Dustan, 1975, tr.3O) Ở tỉnh Sơ n Tây năm
1644, tỷ lệ tử vong do dịch bệ nh gây ra ở m ứ c từ 80% hoặ c 90% (Hays, 2005, tr.l 14) Đó là
Trang 68 Lư Vĩ An
m ộ t tỷ lệ rấ t cao, chư a từ ng đư ợ c biế t tớ i trong lịch sử dịch tễ họ c M ộ t số nghiên cứ u cho răng, số ngư ờ i chế t vì bệ nh dịch nhữ ng năm cuố i trư ớ c khi nhà M inh diệ t vong ở m ứ c 10 triệ u ngư ờ i (Li và cộ ng sự , 2020, tr 138) Dịch bệ nh đã tác độ ng rấ t lớ n đế n sự biế n đổ i nhân khẩ u củ a Trung Quố c thờ i M inh
Còn ở Việ t Nam , nhữ ng yế u tố như khí hậ u, điề u kiệ n tự nhiên, m ậ t độ dân cư và vị trí địa lý đã tác độ ng không nhỏ tớ i sự xuấ t hiệ n, lây lan và bùng phát củ a các dịch bệ nh trong lịch sử Nhữ ng bộ chính sử như Đạ i Việ t sử ký’ toàn thư và Khâm định Việ t sử thông giám
cư ơ ng mụ c (Cư ơ ng mụ c) đã ghi chép về các trậ n dịch bệ nh, dù còn rấ t sơ lư ợ c Ví dụ , Đạ i Việ t sử ký’ toàn thư chép về nhữ ng trậ n dịch lớ n xả y ra vào các năm 998; 1100, 1165; 1232,
1263, 1278; 1407, 1409; 1435, 1437, 1467, 1516; 1572, 1595 và 1670 Còn Cư ơ ng mụ c chép
1736, 1757, 1762 và 1765 Đen thờ i Nguyễ n, thiên tai diễ n biế n thấ t thư ờ ng và liên tụ c là yế u
tố góp phầ n dẫ n đế n sự bùng phát củ a dịch bệ nh Đạ i Nam thự c lụ c đã ghi chép về hơ n 110 trậ n dịch lớ n nhổ xả y ra vào thờ i Nguyễ n Trong đó có nhữ ng trậ n dịch lớ n, như vào năm 1820: “Số hộ khẩ u chế t tấ t cả là 206.835 ngư ờ i, không kể số nam phụ lão ấ u ở ngoài hộ tịch” (Đạ i Nam thự c lụ c, II, tr 108) Châu bả n triề u M inh M ạ ng, tậ p 1 tờ 98 thì cho biế t ở trấ n Bắ c thành, số ngư ờ i chế t vì dịch là 114.282 ngư ờ i Dự a theo tài liệ u ư ớ c tính dân số Việ t Nam thờ i
đó là 7-8 triệ u ngư ờ i thì số ngư ờ i chế t vì trậ n dịch năm 1820 là từ 4-5% dân số , m ộ t tỷ lệ rấ t
lớ n Ngoài trậ n dịch năm 1820, m ộ t số trậ n dịch khác thờ i Nguyễ n cũng ghi nhậ n rấ t nhiề u ngư ờ i thiệ t m ạ ng Trong trậ n dịch tháng 7 năm 1826 ở Gia Định “quân dân chế t hơ n 18.000 ngư ờ i” (Đạ i Nam thự c lụ c, II, tr.518) Trậ n dịch năm 1839, riêng tỉnh Hả i Dư ơ ng có trên 2 vạ n
3 nghìn ngư ờ i và tinh Bắ c Ninh trên 2 vạ n 1 nghìn rư ỡ i ngư ờ i thiệ t m ạ ng (Đạ i Nam thự c lụ c,
V, tr.490) Còn trong trậ n dịch năm 1849-1850, chỉ riêng tỉnh Vĩnh Long có hơ n 43.400 ngư ờ i chế t, tỉnh Quả ng Bình có hơ n 23.300 ngư ờ i chế t, số ngư ờ i thiệ t m ạ ng vì dịch ở Tả , Hữ u 2 kỳ
và 6 tình ở Nam Kỳ cao gấ p đôi so vớ i trậ n dịch năm 1820: “Bộ Hộ thông tính các hạ t Nam ,
Bắ c bị chế t cộ ng 589.460 ngư ờ i” (Đạ i Nam thự c lụ c, VII, tr.148, 151) Như vậ y, thiệ t hạ i về ngư ờ i do các trậ n dịch thờ i Nguyề n gây ra là hế t sứ c khùng khiế p
Có thê thấ y, nhiề u dịch bệ nh có tỷ lệ tữ vong cao đã ả nh hư ở ng trự c tiế p tớ i sứ c khỏ e, tính m ạ ng con ngư ờ i, từ đó dầ n tớ i suy giả m chấ t lư ợ ng dân số và biế n đổ i nhân khẩ u Từ cách thứ c này, dịch bệ nh đã tác độ ng tớ i nhân khẩ u củ a các cộ ng đồ ng, dân tộ c trong lịch sừ Tuy nhiên, trong lịch sử nhân loạ i không xả y ra nhiề u trậ n dịch bệ nh có tác độ ng nhân khẩ u quá nghiêm trọ ng và lâu dài như vậ y Thông thư ờ ng, dịch bệ nh có m ố i liên hệ vớ i sự bùng
nô dân số trư ớ c và sau đó Khi dân số gia tăng quá m ứ c, dịch bệ nh bùng phát làm suy giả m nhân khẩ u Sau các trậ n dịch bệ nh thì dân số lạ i gia tăng trở lạ i Nó đư ợ c xem như m ộ t quy luậ t, cách tự nhiên tái thiế t lậ p sự cân bằ ng đố i vớ i m ôi trư ờ ng số ng xung quanh con ngư ờ i
N hư vậ y, các dịch bệ nh có tác độ ng đáng kể trong việ c định hình lạ i cơ cấ u hay quy m ô dân
số củ a từ ng quố c gia và khu vự c - nhữ ng nơ i chịu ả nh hư ở ng bở i dịch bệ nh
Trang 7Tạ p chí Dán tộ c họ c số 6 - 2021 9
Các trậ n dịch bệ nh trong lịch sử nhân loạ i không chỉ tác độ ng đế n khía cạ nh nhân khẩ u
m à còn tác độ ng rấ t lớ n đế n đờ i số ng chính trị - xã hộ i Nó làm thay đổ i cách thứ c vậ n hành
bộ m áy nhà nư ớ c trong và sau khi dịch bệ nh bùng phát nhằ m điề u tiế t và ứ ng phó vớ i dịch
bệ nh, đôi khi quyế t định cả vậ n m ệ nh chính trị củ a m ộ t triề u đạ i, m ộ t đế chế hay cộ ng đồ ng trong lịch sử
Từ cuộ c chiế n tranh Peloponnese ờ Hy Lạ p cổ đạ i, cuộ c viề n chinh củ a Alexander đạ i
đế , các cuộ c Thậ p tự chinh và chiế n tranh Trăm năm thờ i Trung cổ , Thế chiế n thứ I đề u ít nhiề u chịu ả nh hư ở ng bở i các trậ n dịch bệ nh gây ra Điể n hình, ngay từ thờ i cồ đạ i trậ n dịch
ở Athens (430-426 TCN) bùng phát trong thờ i kỳ chiế n tranh Peloponnese đư ợ c cho là đã tác độ ng đế n cán cân quyề n lự c giữ a hai thành bang Athens và Sparta ở Hy Lạ p (Seam an,
2018, tr.l 1-13) Đạ i dịch Antonine (166-190) thì tác độ ng đế n La M ã, làm rung chuyể n sứ c
m ạ nh chính trị - quân sự và dẫ n tớ i sự xuố ng dố c củ a đế chế này (Hays, 2005, tr 18)
Ớ thờ i trung đạ i, đạ i dịch Justinian đã gây ra tác độ ng chính trị m ang tính quyế t định
Rom anorum” tứ c tham vọ ng trung hư ng đế chế La M ã củ a hoàng đế Justinian I (Aberth,
2011, tr.27) Lúc bấ y giờ , Justinian I đã hoàn tấ t việ c chinh phụ c Bắ c Phi, Ý và m ộ t phầ n bán đả o Iberia, qua đó tái tạ o lạ i phầ n lớ n phạ m vi ả nh hư ơ ng xư a kia ở Địa Trung Hãi củ a
đế chế La M ã Như ng đạ i dịch cùng vớ i nhiề u yế u tố khác đã khiế n cho tham vọ ng này không thể thành hiệ n thự c Tỷ lệ từ vong cao do dịch bệ nh làm dân số giả m, kinh tế suy thoái khiế n nguồ n nhân lự c cầ n thiế t cho việ c bả o vệ các vùng lãnh thồ m ớ i chiế m đư ợ c củ a Byzantine bị hao m òn Từ đó, nó tạ o cơ hộ i cho ngư ờ i Slav di cư vào bán đả o Balkan và ngư ờ i German Lom bards tiế n vào bán đả o Ý, đồ ng thờ i giúp ngư ờ i Ả Rậ p đẩ y m ạ nh sự bành trư ớ ng ở Bắ c Phi và phía tây Địa Trung Hả i (Bym e, 2004, tr.4) Nhữ ng tác độ ng đáng kể củ a
đạ i dịch về nhiề u m ặ t cũng đã góp phầ n vào sự chuyể n tiế p giữ a thờ i cổ đạ i và trung đạ i trong lịch sử phư ơ ng Tây (Hays, 2005, tr.24)
“Cái Chế t Đ en” thì xả y ra đồ ng thờ i vớ i sự khở i đầ u củ a “Tiể u Băng H à” (Little Ice Age) - thờ i kỳ biế n đổ i khí hậ u vớ i sự gia tăng giá rét bấ t thư ờ ng trên phạ m vi toàn cầ u Biế n
đổ i khí hậ u, dịch bệ nh, nạ n đói cùng vớ i “Chiế n tranh Trăm năm ” - m ộ t trong nhữ ng cuộ c chiế n tranh lớ n và kéo dài nhấ t Châu Âu thờ i Trung cổ đã khiế n cho thế kỷ XIV trờ thành thờ i kỳ đen tố i nhấ t trong lịch sử Châu Àu Nhữ ng ngư ờ i số ng vào thờ i kỳ này đư ợ c ví như
“nạ n nhân từ âm m ư u sinh họ c và vậ t chấ t củ a tạ o hóa, gây ả nh hư ở ng chế t chóc đế n nhân loạ i và hậ u quả kinh tế sâu sac” (Seaman, 2018, tr.56) “Cái Chế t Đ en” tạ o ra nhữ ng biế n đổ i trong đờ i số ng chính trị củ a nhiề u nư ớ c Châu Âu, đặ c biệ t là Pháp và Anh Bầ u không khí xã
hộ i căng thẳ ng sau đạ i dịch cùng vớ i bố i cả nh củ a cuộ c “Chiế n tranh Trăm năm” đã góp phầ n dẫ n tớ i cuộ c khở i nghĩa nông dân củ a Jacquire ở Pháp vào năm 1358 và củ a W at Tyler
Trang 810 Lư Vì An
ờ Anh năm 1381 (Kiliẹ , 2020, tr.37) Chính vì vậ y, dịch bệ nh và chiế n tranh đư ợ c cho là đã góp phầ n định hình thế giớ i phư ơ ng Tây vào cuố i thờ i Trung cổ đầ u thờ i cậ n đạ i (Seam an,
2018, tr.62) Bên cạ nh đó, việ c phả n ứ ng củ a xã hộ i vớ i dịch bệ nh trong “Cái chế t Đen” còn
gắ n vớ i các cuộ c thanh trừ ng và tàn sát ngư ờ i Do Thái rộ ng khắ p ở Châu Âu thờ i đó Chăng
hạ n, ở Baviera có 12.000 ngư ờ i, ở Erfurt có 3.000 ngư ờ i Do Thái bị sát hạ i Ở Strasbourg vào tháng 2 năm 1349 có khoả ng 2.000 ngư ờ i Do Thái bị thiêu số ng (Aberth, 2011, tr.53) Ở
M ainz vào năm 1349, chi trong m ộ t ngày có gầ n 6.000 ngư ờ i Do Thái bị truy sát Tớ i khoả ng năm 1351, tạ i Trung Âu, hầ u như không còn ngư ờ i Do Thái sinh số ng, nhữ ng ngư ờ i số ng sót thì chạ y trố n sang Nga, Ba Lan và trong vòng 600 năm họ chủ yế u số ng tậ p trung ở hai quố c gia này (Kihẹ , 2004, tr 126) Việ c bài trừ và sát hạ i ngư ờ i Do Thái trong thờ i kỳ “Cái chế t Đen” xuấ t phát từ quan niệ m cho rằ ng ngư ờ i Do Thái là tác nhân gây ra dịch bệ nh Đó là m ộ t cách thứ c phả n ứ ng tiêu cự c trong vô vọ ng nhằ m chấ m dứ t đạ i dịch, như ng lạ i hư ớ ng vào việ c
hủ y diệ t m ộ t cộ ng đồ ng dân tộ c cụ thể Nó cũng cho thấ y ngư ờ i Do Thái luôn là m ụ c tiêu bị
tấ n công và hãm hạ i gắ n liề n vớ i tư tư ở ng bài Do Thái ở Châu Âu thờ i Trung cổ Trong trư ờ ng
hợ p này, rõ ràng dịch bệ nh đã tác độ ng đế n cả yế u tố phân biệ t, kỳ thị chùng tộ c
Dịch bệ nh còn góp phầ n tác độ ng dầ n đế n sự diệ t vong cùa m ộ t đế chế hay m ộ t nề n văn m inh Đó là trư ờ ng hợ p các nề n văn m inh bả n địa tiề n Colom bus ở Châu M ỹ Sự xuấ t hiệ n củ a nhiề u dịch bệ nh đã tạ o ra nhữ ng biế n đổ i m ôi trư ờ ng bệ nh tậ t phứ c tạ p ở Tân Thế giớ i Nó là yế u tố đã góp phầ n hủ y diệ t các nề n văn m inh bán địa Châu M ỹ , trong đó có hai
đế chế Aztec và Inca Bệ nh đậ u m ùa lan đế n thủ đô củ a ngư ờ i Aztec là Tenochtitlan, nơ i bây giờ là M exico City, sau sự xuấ t hiệ n củ a ngư ờ i Tây Ban Nha và cái chế t củ a hoàng đế
M octezuma Bệ nh dịch bùng phát dữ dộ i, lây nhiễ m 25-50% dân số Aztec trong lúc chiế n dịch đánh chiế m thành Tenochtitlan củ a thự c dân Tây Ban N ha đang diễ n ra Tháng 8/1521, khi độ i quân viễ n chinh củ a Hemán Cortés tiế n vào thành phố sau m ộ t cuộ c bao vây dài, m ộ t
nử a cư dân ở đây đã chế t vì bệ nh dịch Các kênh đào trong thành phố và hồ Texcoco bị tắ c nghẽ n bở i thi thể củ a ngư ờ i bệ nh (Bollet, 2004, tr.78) Hoàng đế Cuitláhuac, ngư ờ i kế vị và
là em củ a M octezum a cũng m ấ t vì bệ nh dịch Thờ i gian trị vì củ a ông hế t sứ c ngắ n ngủ i, chỉ cai trị không quá 40 ngày (Seaman, 2018, tr.136) Cái chế t củ a nhà cai trị Aztec trong đợ t dịch đã khiế n cho chính quyề n sụ p đổ và kế t quả là nhiề u kẻ thù củ a ngư ờ i Aztec đã liên
m inh vớ i Tây Ban Nha Từ M exico, dịch bệ nh lan tớ i Trung M ỳ và sau đó là khu vự c Andes ở Nam M ỹ , bùng phát thành đạ i dịch Các biên niên sử cua ngư ờ i Inca lẫ n Tây Ban Nha đề u ghi chép về ả nh hư ở ng củ a m ộ t dịch bệ nh xả y ra ở đế chế Inca từ 5-7 năm trư ớ c khi Francisco Pizarro dẫ n đầ u đoàn viễ n chinh xâm lư ợ c nơ i này M ầ m bệ nh đã lây lan tớ i Inca thông qua các con tàu đế n từ Trung M ỹ hoặ c Panam a và dịch bệ nh đã bùng phát ở đế chế Inca từ năm
1524 đế n năm 1530 (Byme, 2008, tr.661) Dịch bệ nh đã giế t chế t hoàng đế Inca đang trị vì là Huayna Capac và ngư ờ i đư ợ c chỉ định thừ a kế là Ninan Cuyochi Cái chế t củ a Huayna Capac
và ngư ờ i kế vị đã dầ n đế chế Inca tớ i cuộ c nộ i chiế n giành quyề n lự c giữ a hai ngư ờ i anh em cùng cha khác m ẹ là Huáscar và Atahualpa Thêm vào đó, trong các năm 1530-1531 m ộ t làn
Trang 9Tạ p chí Dân tộ c họ c số 6 - 2021 11 sóng bệ nh dịch khác cũng đã ả nh hư ở ng đế n vùng thư ợ ng Nam M ỹ Năm 1532, khi Pizarro đặ t chân tớ i Inca thì nơ i đây đang hồ n loạ n bở i nộ i chiế n và tình trạ ng dịch bệ nh Pizarro đã nhanh chóng tậ n dụ ng thờ i cơ này để chinh phụ c đế chế Inca (Seam an, 2018, tr 138)
Sự xuấ t hiệ n củ a dịch bệ nh kế t hợ p vớ i sự tàn bạ o củ a thự c dân Châu Âu trong quá trình xâm chiế m thuộ c địa đã dẫ n đế n nhữ ng thay đố i m ạ nh m ẽ về chính trị-xã hộ i củ a các nề n văn
m inh bả n địa ở Châu M ỳ Hầ u hế t các họ c giả đề u cho rằ ng không có lờ i giả i thích nào khác ngoài bệ nh tậ t để lý giả i cho sự suy giả m dân số cũng như sự tàn lụ i củ a nề n văn m inh bả n địa Châu M ỹ trong thế kỳ đầ u tiên tiế p xúc vớ i ngư ờ i Châu Âu sau các cuộ c phát kiế n địa lý Tác
độ ng đồ ng thờ i củ a việ c nhữ ng ngư ờ i đứ ng đầ u các bộ tộ c thiệ t m ạ ng do dịch bệ nh, số lư ợ ng
lớ n chiế n binh địa phư ơ ng m ắ c bệ nh cùng nỗ i sợ hãi trong nhậ n thứ c về nhữ ng căn bệ nh như thứ không thê đoán đư ợ c đã giữ vai trò hủ y diệ t đố i vớ i tấ t cả các đế chế bả n địa ở Tân Thế giớ i (Seaman, 2018, tr.141) Rõ ràng, dịch bệ nh không chỉ làm suy giả m nhân khẩ u m à còn
ả nh hư ở ng tớ i cấ u trúc quyề n lự c củ a các nề n văn m inh bả n địa Châu M ỹ , đánh vào tầ ng lớ p thủ lĩnh và phá vỡ tiế n trình phụ c hồ i củ a họ Khủ ng hoả ng do dịch bệ nh đã gián tiế p tạ o cơ
hộ i cho thự c dân Tây Ban Nha dễ dàng chinh phụ c các đế chế ở Châu M ỳ
về tác độ ng củ a dịch bệ nh đố i vớ i vậ n m ệ nh củ a m ộ t triề u đạ i, có thể kể đế n trư ờ ng
hợ p nhà M inh và nhà Thanh ở Trung Quố c Sự bùng phát thư ờ ng xuyên củ a các trậ n dịch
bệ nh vào cuố i thờ i M inh là m ộ t trong nhữ ng yế u tố làm cho triề u đạ i này suy yế u Khủ ng hoả ng kinh tế - xã hộ i do dịch bệ nh đã ả nh hư ở ng tớ i đờ i số ng chính trị, khiế n cho bộ m áy nhà nư ớ c bị tê liệ t và rơ i vào biế n độ ng Như bao dân thư ờ ng, các quan lạ i triề u đình và quý
tộ c cũng không thoát khỏ i việ c bị lây nhiễ m hoặ c tử vong do dịch bệ nh Ngoài ra, dịch bệ nh cũng ả nh hư ở ng tiêu cự c tớ i tổ chứ c quân độ i củ a nhà M inh Dân số giả m m ạ nh do dịch
bệ nh khiế n tiề m lự c quố c phòng bị suy yế u bở i việ c tuyể n quân bị đình trệ hoặ c không thể tuyể n đủ quân Hơ n nữ a, dịch bệ nh còn lây lan trong binh lính, gây ra nhữ ng tổ n thấ t lớ n Khi quân khở i nghĩa củ a Lý Tự Thành tiế n vào Bắ c Kinh, quân nhà M inh trong thành bị cách ly bở i dịch bệ nh, hơ n m ộ t nử a trong số họ đã chế t, thậ m chí chỉ còn khoả ng m ộ t vạ n binh lính phòng ngự kinh thành (Li và cộ ng sự , 2020, tr.141) Đó là yế u tố dẫ n tớ i sự bạ i vong cùa nhà M inh trư ớ c cuộ c khở i nghĩa củ a Lý Tự Thành và các cuộ c tấ n công xâm lư ợ c
ở biên giớ i đông bắ c củ a quân M ãn Châu (Kihẹ , 2020, tr.36) Sự sụ p đổ củ a nhà M inh và sự thiế t lậ p nhà Thanh đã kéo theo nhiề u hệ lụ y đố i vớ i lịch sử Trung Quố c Nó làm thay đổ i số phậ n chính trị củ a ngư ờ i Hán và ngư ờ i M ãn Ngư ờ i Hán m ấ t địa vị thố ng trị dù là tộ c ngư ờ i
đa số , còn ngư ờ i M ãn tuy là tộ c ngư ờ i thiể u số , lạ i giành đư ợ c quyề n thố ng trị
Đen lư ợ t nhà Thanh, triề u đạ i này lạ i chịu tác độ ng đáng kể bở i bệ nh đậ u m ùa - m ộ t căn bệ nh vô cùng đáng sợ đố i vớ i ngư ờ i M ãn và là nồ i ám ả nh củ a nhà Thanh Trong quá trình xác lậ p địa vị thố ng trị ở Trung Nguyên, ngư ờ i M ãn đã gặ p phả i nhữ ng ả nh hư ở ng lâu dài trên nhiề u khía cạ nh do bệ nh đậ u m ùa m ang lạ i và coi nó còn ghê gớ m hơ n cả các chư ớ ng ngạ i quân sự Vì chư a đư ợ c m iễ n dịch vớ i đậ u m ùa nên khi nhiễ m bệ nh, tỷ lệ tử
Trang 1012 Lir Vĩ An
vong rấ t cao, từ 70% đế n 80% Không chi dân thư ờ ng m à ngay cả hoàng tộ c nhà Thanh cũng trai qua các thám kịch do bệ nh đậ u m ùa gây ra Theo Thanh Thái Tông Văn Hoàng đế thự c
lụ c vào năm 1631, hoàng tử Ba Lạ t M ã, con cua Hòa Thạ c Lề Thân vư ơ ng Đạ i Thiệ n - m ộ t trong tứ đạ i bố i lặ c thờ i Hoàng Thái Cự c và Thuậ n Trị, m ấ t vì đậ u m ùa năm 24 tuôi Hòa Thạ c Lễ Thân vư ơ ng và em trai là Hoàng Thái Cự c cũng như các thân vư ơ ng khác đã không tham dự tang lễ vì lo sợ lây nhiễ m Còn theo Thanh Thế Tô Chư ơ ng Hoàng đế thự c lụ c, tạ i tang lề cùa Hoàng Thái Cự c vào năm 1643, nghi thứ c tiế n hành dành cho nhữ ng ngư ờ i chư a
m ắ c đậ u m ùa và đã m ắ c đậ u m ùa cũng khác nhau Thờ i Thuậ n Trị, do nồ i sợ hãi bệ nh đậ u
m ùa nên ông đã tìm nhiề u cách để tránh khỏ i căn bệ nh này, song trớ trêu thay cuố i cùng ông
vầ n không thoát khôi nó Năm 1661, Thuậ n Trị m ấ t vì bệ nh đậ u m ùa lúc chỉ m ớ i 22 tuổ i và ngư ờ i con trai thứ ba là Huyề n Diệ p, vố n từ ng m ắ c bệ nh đậ u m ùa năm lên hai tuồ i như ng
m ay m ắ n số ng sót đã đư ợ c chọ n lên kế vị, trở thành hoàng đế Khang Hy (Fenner và cộ ng sự ,
1988, tr.226) Tuy khỏ i bệ nh đậ u m ùa như ng Khang Hy vẫ n bị di chứ ng là nhữ ng vế t sẹ o rỗ trên m ặ t ông Dù vậ y, việ c vư ợ t qua căn bệ nh chế t ngư ờ i đã giúp ông có thề vữ ng vàng trị vi trong 60 năm liên tiế p Sang thế kỷ XIX, nhà Thanh cũng có hai vị hoàng đế là Hàm Phong
và Đồ ng Trị lầ n lư ợ t qua đờ i vì đậ u m ùa Bệ nh đậ u m ùa còn ả nh hư ở ng đế n chính sách dụ ng binh và các hoạ t độ ng quân sự củ a ngư ờ i M ãn Đê ngăn chặ n nguy cơ lây lan củ a bệ nh đậ u
m ùa, ngư ờ i M ãn chi để cho nhữ ng bố i lặ c từ ng m ắ c và khỏ i bệ nh đậ u m ùa cầ m quân (Fenner, 1988, tr.226) Nó cho thấ y bệ nh đậ u m ùa đã trở thành yế u tố quyế t định đế n cơ hộ i
cầ m quân củ a các bố i lặ c và tư ớ ng lĩnh ngư ờ i M ãn Như vậ y, dịch bệ nh đậ u m ùa đã trở thành nồ i ám ả nh bao trùm triề u đạ i nhà Thanh
Ngoài ra, bệ nh đậ u m ùa cũng đóng vai trò như m ộ t ván cờ chính trị trong bang giao giữ a nhà Thanh vớ i các nư ớ c lân bang Sinh thờ i, Khang Hy luôn đề phòng nguy cơ đậ u m ùa gây ra bở i các sứ thầ n nư ớ c ngoài nên đà ra lệ nh nhữ ng ai chư a m ắ c đậ u m ùa không đư ợ c
đế n diệ n kiế n trong các lễ bang giao và tậ p tụ c này đã đư ợ c duy trì bở i nhữ ng ngư ờ i kế vị Khang Hy sau này Cũng vì nỗ i sợ hãi bệ nh đậ u m ùa nên m ộ t thờ i gian dài các vị Đạ t Lai
Lạ t M a và Ban Thiề n Lạ t M a củ a Tây Tạ ng đã nhiề u lầ n khư ớ c từ việ c viế ng thăm Bắ c Kinh
vớ i lý do họ chư a m iễ n nhiễ m vớ i cãn bệ nh này Thế rồ i, nhân dịp thấ t tuầ n củ a Càn Long năm 1780, vị Ban Thiề n Lạ t M a thứ 6 lúc ẩ y là Ba Đan ích Tây khi chấ p nhậ n lờ i m ờ i viế ng thăm Bắ c Kinh, đà nhanh chóng m ắ c bệ nh đậ u m ùa và qua đờ i chỉ vài tuầ n sau khi tớ i Bắ c Kinh (Fenner, 1988, tr.226) Bệ nh đậ u m ùa sau đó đã bùng phát thành dịch và trở thành m ố i
đe dọ a nghiêm trọ ng ở Tây Tạ ng kéo dài đế n nhữ ng năm 1940 (Kotar, 2013, tr.6)
Còn tạ i Việ t Nam , đố i vớ i nhà Nguyề n, bệ nh đậ u m ùa đã ít nhấ t hai lầ n tạ o ra biế n cố quan trọ ng đố i vớ i cụ c diệ n chính trị củ a triề u đạ i này Lầ n thứ nhấ t là bệ nh đậ u m ùa vớ i cái chế t củ a Đông cung thái từ Nguyễ n Phúc Cả nh (Hoàng tử Cả nh) năm 22 tuổ i (Đạ i Nam thự c
lụ c, I, tr.433) Lầ n thứ hai là việ c vua Tự Đứ c m ắ c bệ nh đậ u m ùa khi chư a lên ngôi vào năm
1847 (Đạ i Nam thự c lụ c, VI, tr 1064) Hậ u quà m à bệ nh đậ u m ùa gây ra trong hai lầ n biế n
cổ này là hế t sứ c to lớ n Ớ lầ n thử nhấ t, việ c hoàng tử Cả nh, ngư ờ i kế vị củ a vua Gia Long