Sự du nhập hoa tulip vào châu âu và hội chứng hoa tulip ở hà lan thế kỷ XVII the introduction of the tulip to europe and the tulip mania in the netherlands in the 17th century”, tạp chí khoa học xã hội và nhân vă

Vào thập niên 30 của thế kỷ XVII, tại Hà Lan sự bùng nổ của thương mại hoa tulip đã dẫn đến một hiện tượng được gọi là hội chứng hoa tulip hay cơn sốt hoa tulip.. Trên cơ sở tìm hiểu s

Trang 1

719

Sự du nhập hoa tulip vào châu Âu và “hội chứng hoa tulip”

ở Hà Lan thế kỷ XVII

Lư Vĩ An*

Tóm tắt: Hoa tulip được du nhập từ Thổ Nhĩ Kỳ vào châu Âu từ giữa thế kỷ XVI Ngay

sau đó, tulip đã nhanh chóng trở thành loài hoa được ưa chuộng bậc nhất tại châu Âu thời

sơ kỳ cận đại Đặc biệt, hoa tulip đã sinh sôi mạnh mẽ khắp các tỉnh ở “Vùng đất thấp” (Hà Lan) và ngày nay được biết đến như là biểu tượng văn hóa của đất nước này Vào thập niên

30 của thế kỷ XVII, tại Hà Lan sự bùng nổ của thương mại hoa tulip đã dẫn đến một hiện tượng được gọi là hội chứng hoa tulip hay cơn sốt hoa tulip Nó được xem là một trong biến cố quan trọng nhất trong lịch sử Hà Lan thời cận đại Bài viết này trước tiên tìm hiểu

về sự du nhập của hoa tulip vào châu Âu ở nửa sau thế kỷ XVI Sau đó, bài viết phân tích bối cảnh lịch sử, diễn biến cùng nguyên nhân của hội chứng hoa tulip ở Hà Lan vào đầu thế kỷ XVII

Từ khóa: hội chứng hoa tulip; cơn sốt hoa tulip; lịch sử vi mô; lịch sử Hà Lan

Ngày nhận 02/4/2021; ngày chỉnh sửa 22/5/2021; ngày chấp nhận đăng 30/12/2021

DOI: https://doi.org/10.33100/tckhxhnv7.6.LuViAn

1 Mở đầu

Tulip (tên gọi khoa học tiếng Latin là

tulipa, tiếng Hà Lan là tulp, tiếng Thổ Nhĩ

Kỳ là lale - vốn là từ ﻪﻟﻻ có nguồn gốc Ba

Tư, âm Hán Việt là uất kim hương và còn

biến âm là uất kim cương) là tên một loài

thực vật có hoa và củ, sống lâu năm, thuộc

họ loa kèn (liliaceae) Mặc dù không có giá

trị sử dụng về mặt y học, nhưng tulip lại

được trồng rộng khắp để làm cảnh vì hoa

của chúng rất đẹp (Baytop và cộng sự 2003:

79) Hoa tulip được trồng trên một khu vực

địa lý rộng lớn trải dài từ phía Nam châu Âu

(bán đảo Iberia đến bán đảo Balkan), phía

Bắc Châu Phi và đặc biệt là ở châu Á từ

Anatolia (Thổ Nhĩ Kỳ), Iran đến phía Đông

Bắc Trung Quốc và Nhật Bản Vùng trung

 Đại học Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ;

email: luvianbt@gmail.com

tâm, nơi đa dạng các giống loài tulip nằm ở khu vực Trung Á Tulip được xem là quốc hoa của một số quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ và Iran, song nó lại có sự kết nối đặc biệt với

Hà Lan, nơi có truyền thống canh tác, sản xuất và phổ biến loài hoa này từ thế kỷ XVII đến nay (Bermejo và cộng sự 2009: 60) Đặc biệt, trong thế kỷ XVII (chủ yếu là vào thập niên 30 của thế kỷ XVII), sự bùng nổ của thương mại hoa tulip tại Hà Lan đã dẫn đến hội chứng hoa tulip hay cơn sốt hoa tulip Đây được xem là một trong những ví dụ điển hình đầu tiên và cũng là nổi tiếng nhất của hiện tượng bong bóng kinh tế1 trong lịch

sử

1 Bong bóng kinh tế (hoặc bong bóng tài chính) là một thuật ngữ kinh tế học, dùng để chỉ hiện tượng giá trị của một loại hàng hóa, tài sản do tác động của nhiều yếu tố, chủ yếu là nạn đầu cơ, tâm lý đám đông, cảm tính khi định giá nên thông qua giao dịch, giá của loại hàng hóa, tài sản đó tăng đột biến, vượt qua giá trị thực tế ban đầu Tuy nhiên, sự tăng đột biến giá này không bền vững,

Trang 2

Trong thời gian gần đây, tình trạng đầu

cơ đầy rủi ro ở các lĩnh vực đầu tư, kinh

doanh đã dẫn tới sự xuất hiện của các bong

bóng kinh tế tương tự cơn sốt hoa tulip ở Hà

Lan (ví dụ: cơn sốt nhà đất - thị trường bất

động sản, cơn sốt cổ phiếu - thị trường

chứng khoán và mới đây nhất là cơn sốt lan

đột biến) Do đó, việc tìm hiểu cơn sốt hoa

tulip ở Hà Lan gần 4 thế kỷ trước trở thành

vấn đề có ý nghĩa thực tiễn và rất đáng để

quan tâm Trên cơ sở tìm hiểu sự du nhập

của hoa tulip vào châu Âu cũng như cơn sốt

hoa tulip ở Hà Lan vào thế kỷ XVII, bài viết

sẽ góp phần lý giải bối cảnh kinh tế - xã hội,

các nguyên nhân và yếu tố dẫn tới cơn sốt

hoa tulip cũng như hệ quả, tác động của cơn

sốt hoa tulip thời bấy giờ Nghiên cứu về

cơn sốt hoa tulip cũng chỉ ra bài học lịch sử

cho các hoạt động đầu tư, nhằm hạn chế tình

trạng đầu cơ Dựa trên một số nghiên cứu

liên quan đến lịch sử hoa tulip và vấn đề cơn

sốt hoa tulip của các học giả như Murray

W.S (1909), Segal Sam (1993), Dash Mike

(2000), Pavord Anna (2001) và Goldgar

Anne (2007), bài viết sử dụng phương pháp

phân tích và so sánh đối chiếu để tổng hợp

và hệ thống hóa các nội dung cơ bản của chủ

đề nghiên cứu Ngoài ra, bài viết cũng vận

dụng cách tiếp cận của sử học vi mô

(microhistory) - tập trung nghiên cứu, diễn

giải một vấn đề hay một sự kiện, hiện tượng

lịch sử cụ thể trong một thời điểm, bối cảnh

nhất định - trong phạm vi bài viết này là cơn

sốt hoa tulip xảy ra tại Hà Lan vào thập niên

30 của thế kỷ XVII

2 Sự du nhập của hoa tulip vào châu Âu

Ngày nay khi nhắc đến hoa tulip, người

ta thường nghĩ ngay đến Hà Lan, nhưng

thực tế hoa tulip không phát nguyên từ Hà

thường chỉ mang tính nhất thời nên sau cùng sẽ đổ vỡ và

quay trở về giá trị thực ban đầu

Lan mà là một loài hoa có nguồn gốc lâu đời

ở phương Đông và chỉ được du nhập vào châu Âu trên dưới khoảng 5 thế kỷ Các nhà phân loại học tin rằng những giống hoa tulip đầu tiên mọc ra từ những bụi cây bên sườn dốc của dãy núi Thông Lĩnh (Pamir) và nảy

nở mạnh mẽ giữa thung lũng Thiên Sơn (Trung Á) Nguồn gốc lịch sử của việc trồng hoa tulip có thể bắt đầu từ Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ Thời điểm chính xác những bông hoa tulip bắt đầu được trồng vẫn còn là điều

bí ẩn, nhưng vào khoảng năm 1050 hoa tulip

đã được tôn sùng ở Ba Tư Hình ảnh hoa tulip trong áng thơ của Omar Khayyam - một học giả Ba Tư nổi tiếng sống vào thế kỷ

XI, cho đến nay vẫn được xem là ghi chép sớm nhất về hoa tulip trong lịch sử (Roding

và cộng sự 1993: 9) Hoa tulip cũng trở thành một biểu tượng quan trọng đối với người Thổ (Türk) Vào cuối thế kỷ XI, khi một nhóm bộ tộc Thổ là Selçuk xâm nhập vào Anatolia (Thổ Nhĩ Kỳ) thì hoa tulip bắt đầu xuất hiện trong nghệ thuật du mục Thổ Đến khi người Thổ Ottoman xuất hiện vào cuối thế kỷ XIII và dần trở thành thế lực thống trị khu vực từ đầu thế kỷ XV, thì họ

đã nâng tầm hoa tulip lên một vị trí nổi bật

mà nó chưa từng được có trước đó (Dash 2000: 21)

Đối với châu Âu, cho đến giữa thế kỷ XVI, không có bất cứ đề cập nào về tulip bởi các nhà thực vật học, nhà sưu tập thảo mộc hay y sĩ tại các trung tâm học thuật hàng đầu của châu Âu như Wittenburg, Montpellier, Padua và Viên (Pavord 2001: 53) Hình ảnh hoa tulip cũng không xuất hiện trong các tranh vẽ và miêu tả ở châu Âu thời bấy giờ Lý thuyết thường được chấp nhận nhiều nhất là hoa tulip đã được du nhập từ Thổ Nhĩ Kỳ vào châu Âu Những người phương Tây đầu tiên nhìn thấy hoa tulip có lẽ là những đặc phái viên ngoại giao của triều đình các nước châu Âu gửi sang đế chế Ottoman vào thế kỷ XVI Sớm nhất là

Trang 3

đến giữa thế kỷ XVI, hoa tulip bắt đầu được

chú ý bởi người phương Tây (Dash 2000:

33)

Dựa theo lý thuyết cho rằng hoa tulip đã

du nhập vào châu Âu từ giữa thế kỷ XVI

qua ngả Thổ Nhĩ Kỳ, nhiều ý kiến cho rằng

Ogier Ghislain de Busbecq - đặc phái viên

của hoàng đế Habsburg Ferdinand I, đến

Ottoman vào năm 1554, là người đã mang

các củ tulip về châu Âu (Bermejo và cộng

sự 2009: 61) Trong bức thư đề năm 1555,

Busbecq đã mô tả các loại hoa có củ được

trồng trong các khu vườn từ Adrianople

(Istanbul ngày nay) như thủy tiên và lan dạ

hương, cũng như loài hoa khác mà người

Thổ Ottoman gọi là tulip: “Khi đi qua vùng

này, chúng tôi bắt gặp rất nhiều loài hoa ở

khắp nơi: hoa thủy tiên, hoa violet và loài

hoa tulip mà người Thổ gọi là tulipan

Chúng tôi rất ngạc nhiên khi thấy những loài

hoa này nở vào giữa mùa đông, vốn là mùa

không thích hợp Hoa thủy tiên và hoa violet

mọc rất nhiều ở Hy Lạp và chúng có mùi

thơm đến nỗi những người không quen với

nó sẽ bị đau đầu Hoa tulip thì có rất ít mùi

hoặc không có mùi, nhưng vẻ đẹp và màu

sắc đa dạng của nó làm mê hoặc mọi người”

(Busbecq 2011: 26)

Cũng bởi Busbecq gọi tulip là tulipan mà

danh tính loài hoa này trong ngôn ngữ các

nước châu Âu đã được biết đến không phải

là lale như cách gọi của người Thổ mà thay

vào đó là tulipan, một từ mà trong tiếng Thổ

Nhĩ Kỳ có nghĩa là turban (khăn quấn/khăn

xếp)2 Tuy nhiên, vẫn có ý kiến cho rằng

thực tế Busbecq không hoàn toàn là người

đầu tiên đem tulip về châu Âu và thời điểm

2 Turban (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: türban hoặc sarık) là một

loại khăn đội đầu rất phổ biến ở nhiều nền văn hóa khác

nhau, đặc biệt là trong giáo phái Sufi của Islam (Hồi giáo)

và cộng đồng đạo Sikh ở Ấn Độ Cách diễn tả hoa tulip là

tulipan có liên quan đến kiểu khăn đội đầu turban của

người Thổ Ottoman, với hàm ý là “bông hoa trong hình

dạng khăn xếp” (Baytop và cộng sự 2003: 79)

ông mang củ tulip về châu Âu cũng không phải là thời điểm khởi đầu của việc du nhập hoa tulip vào châu Âu (Potter 2013: 152) Theo đó, việc giới thiệu tulip vào châu Âu

đã diễn ra trước Busbecq và nó có thể thuộc

về một nhà thám hiểm Pháp tên là Pierre Belon (1517-1564), người vào năm 1546 đã thực hiện một chuyến đi tới vùng Levant (Cận Đông) và dành ba năm ở đó để khám phá cũng như thu thập các giống cây trồng (Pavord 2001: 53) Trong phần ba của tác

phẩm Les Observation de Plusieurs

Singularités (Quan sát một số điểm kỳ dị) xuất bản ở Paris năm 1553, Belon có miêu tả đến loài hoa ‘Lils rouges’, được cho chính là hoa tulip Giống như Busbecq, Belon cũng nhận ra sự đam mê của người Thổ Ottoman đối với các loài hoa Belon nhận xét rằng việc ít hương thơm của loài ‘Lils rouges’ (hoa tulip đỏ rất hiếm mùi thơm) không làm chúng mất đi sự quyến rũ trong mắt người Thổ Ottoman Loài ‘Lils rouges’ này không thể nào là hoa bách hợp (loa kèn, lily) vì hoa bách hợp hầu như không có màu đỏ Hơn nữa Belon chép rằng những bông hoa đỏ

‘Lils rouge’ rất phổ biến và xuất hiện hầu khắp khu vườn của mọi người (Pavord 2001: 55-57)

Tuy vẫn còn nhiều bàn luận về thời điểm chính xác hoa tulip được du nhập vào châu

Âu nhưng thời điểm những bông hoa tulip đầu tiên nở ở châu Âu được biết cụ thể là vào tháng 4 năm 1559 Nhà thực vật học người Thụy Sĩ Conrad Gessner (1516-1565) lần đầu tiên nhìn thấy hoa tulip nở trong khu vườn của Johannis Heinrich Herwart ở Ausburg, bang Bavaria, Đức Ông đã mô tả

sự kiện này trong tác phẩm có nhan đề De

Hortis Germaniae Liber Recens (Cuốn sách gần đây về khu vườn Đức) xuất bản hai năm sau đó (năm 1561) Ở trang 213 của tác phẩm này, Gessner chép rằng: “Vào đầu tháng 4 năm 1559, trong khu vườn của nghị viên khéo léo John Henry Herwart, tôi đã

Trang 4

nhìn thấy có một loài thảo mộc nảy mầm từ

hạt giống được mang về từ Byzantia, hoặc

như một ai đó nói là từ Cappadocia Nó đã

phát triển với một bông hoa lớn màu đỏ,

giống như cây bách hợp đỏ, có tám cánh hoa

trong đó có bốn cánh bên ngoài cũng như

bên trong, với một mùi hương êm dịu, nhẹ

nhàng và tinh tế” (Murray 1909: 19) Mô tả

này của Gessner được xem như là báo cáo

đầu tiên về việc trồng hoa tulip ở Tây Âu

(Pavord 2001: 5) Để vinh danh Gessner,

nhà thực vật học Thụy Điển Carl Linnaeus

(1707-1778) sau này đã đặt tên cho nó là

Tulipa Gesneriana, một cái tên bao hàm tất

cả các bông hoa tulip đầu tiên của châu Âu

được trồng trong hai thế kỷ XVI và XVII

(Potter 2013: 153)

Sau khi được nhìn thấy lần đầu tiên tại

Augsburg vào năm 1559, hoa tulip đã nhanh

chóng lan tỏa rộng khắp châu Âu Nó được

biết tới ở Antwerp vào năm 1562 và khu vực

nước Bỉ ngày nay trước năm 1583, ở Leiden

(Hà Lan) trước năm 1590, ở Middleburg và

Lucerne (Thụy Sĩ) khoảng năm 1596 và ở

Monpellier (Pháp) khoảng năm 1598

(Pavord 2001: 68) Vài loại tulip từ Thổ Nhĩ

Kỳ được du nhập vào Trung và Tây Âu

thông qua Viên (Áo) Hoa tulip đã được du

nhập vào Viên năm 1572 và tới Frankfurt

năm 1593 Nhãn quan thẩm mỹ của người

châu Âu đương thời đối với hoa tulip cũng

khác so với người Thổ Ottoman Nếu như

loại hoa tulip phổ biến nhất ở Ottoman thời

gian đó có màu đỏ với các cánh hoa hình

Tây Âu lại ưa chuộng hoa có các kiểu dáng

khác nhau với bông hoa có nhiều màu

(Roding và cộng sự 1993: 10)

Liên quan đến sự du nhập hoa tulip vào

nước Anh, tác phẩm Remembrances of

Things to be Endeavoured at Constantinople

(1582) của Richard Hakluyt được xem là ghi

chép đầu tiên về việc giới thiệu tulip vào

Anh Trong tác phẩm này, Richard Hakluyt viết rằng: “Và trong vòng bốn năm nay, có những thứ được mang từ Viên vào Anh quốc cho những bông hoa gọi là Tulipas và chúng cùng những thứ khác thu được một ít từ Constantinople bởi một người đàn ông xuất chúng tên là M Carolus Clusius” (Murray 1909: 19) Hakluyt tuy nhiên đã nhầm lẫn khi cho rằng việc du nhập tulip là bởi nhà thực vật học Carolus Clusius (Charles de L’Escluse, 1526-1609) Tuy hoa tulip du nhập vào nước Anh muộn hơn so với lục địa châu Âu nhưng ảnh hưởng của chúng vẫn không kém phần kịch tính Theo John Gerard thì một trong những người đầu tiên trồng hoa tulip ở nước Anh là dược sư James Garrett sống tại Lime Street, Luân Đôn, nơi có cộng đồng những người yêu hoa

xứ Flander hoặc Huguenot (người thuộc Giáo hội Kháng cách) Nhà thực vật học Clusius cũng đã từng lưu trú tại đây trong các chuyến viếng thăm Luân Đôn vào những năm 1570-1580 và có lẽ đã mang theo một số giống tulip mà James Garrett đã trồng trong khu vườn tại Aldgate (Potter 2013: 159) Một nhân vật khác đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá hoa tulip vào Anh

là John Tradescant - người quản lý vườn hoàng gia tại cung điện Oatlands của nhà vua Charles I Vào năm 1611, Tradescant đã mua 800 củ giống tulip ở Haarlem và 500 củ khác ở Brussels khi ông đi qua Vùng đất thấp (Low Lands hoặc Low Countries) và miền Bắc nước Pháp để thu thập số lượng lớn các loài thực vật, cây trồng cho Robert Cecil - Tổng trưởng ngân khố Anh, người đang tạo ra khu vườn mới tại Hatfield House John Tradescant sau đó cũng đã sở hữu thêm nhiều hoa tulip cho khu vườn của riêng mình tại South Lambeth, bao gồm giống Tulip Caffa được gửi bởi đại sứ tại Istanbul là Sir Peter Wyche (Potter 2013: 160)

Trang 5

Trong khi đó, nhà thực vật học xứ Wales

là Sir Thomas Hanmer thì phát triển tình yêu

hoa tulip của mình ở Pháp, nơi đã diễn ra

một cơn sốt hoa tulip trước khi nó bùng phát

ở Hà Lan Trong hai thập niên đầu của thế

kỷ XVII, củ của tulip đã được chào đón ở

Pháp như món quà của con rể tương lai Đặc

biệt vào thập niên 1610 đã có một cơn sốt

hoa tulip ở Paris khi giới quý tộc bắt đầu

cạnh tranh lẫn nhau để giới thiệu với triều

đình Pháp những mẫu vật quý hiếm và

ngoạn mục của hoa tulip như một xu hướng

thời trang thịnh hành (Dash 2000: 62)

Chuyên luận đầu tiên về hoa tulip tại Pháp

có nhan đề Traitté compendieux et abregé

des tulippes et de leurs diverses sortes et

espèces được xuất bản ở Paris năm 1617

Sau đó, nhiều chuyên luận khác về tulip tiếp

tục được ấn hành trong thế kỷ XVII, đưa ra

tuyên bố về sự tột bậc của hoa tulip như

Reine des fleurs tức nữ hoàng của các loài

hoa Đỉnh điểm trong tất cả là Le Floriste

François của Charles de la Chesnée

Monstereul xuất bản năm 1654 chỉ tập trung

vào hoa tulip như thể đây là loài hoa duy

nhất đáng được trồng Tulip đã có một vị trí

đáng kể trong các khu vườn ở nước Pháp khi

số lượng của chúng không ngừng tăng lên,

từ hai tá giống được đề cập trong chuyên

luận tulip đầu tiên năm 1617, thành tổng

cộng 450 giống trong chuyên luận của de la

Chesnée Monstereul vào giữa thế kỷ XVII

(Potter 2013: 163-164)

Về sự du nhập của hoa tulip vào Vùng

đất thấp, những thùng hàng chứa củ tulip từ

Istanbul đã được mang tới Antwerp (ngày

nay thuộc Bỉ, khi đó vẫn là xứ Hà Lan thuộc

Tây Ban Nha) vào năm 1562, trước khi

chúng được biết đến tại Amsterdam Hoa

tulip nhanh chóng lan rộng khắp 17 tỉnh của

Hà Lan thuộc Tây Ban Nha, mặc dù cuộc

cách mạng làm gián đoạn quá trình này một

thời gian ngắn Cuộc cách mạng đã dẫn đến

sự ra đời của Cộng hòa Hà Lan ở 7 tỉnh phía Bắc, nơi mà xung quanh Haarlem, việc trồng hoa tulip đầu tiên ở Hà Lan đã được bắt đầu (Pavord 2001: 129)

Đáng lưu ý, sự du nhập của hoa tulip vào Vùng đất thấp gắn liền với vai trò và tên tuổi của nhà thực vật học lừng danh Carolus Clusius Được xem là một nhân vật quan trọng trong sự phát triển của nền thực vật học châu Âu cận đại, Clusius không chỉ quan tâm đến hoa tulip mà còn giúp nó lan tỏa rộng rãi ra khắp châu Âu, giống như việc lan tỏa khoai tây có ảnh hưởng lớn đến lịch

sử nhân loại (Goody 2010: 271) Clusius đã mang rất nhiều củ giống hoa tulip đến Leiden để trồng và phục vụ mục đích nghiên cứu khi đặt chân đến nơi này vào ngày 19 tháng 10 năm 1593 (Dash 2000: 48) Nhưng Clusius cũng không phải là người đầu tiên trồng tulip ở Hà Lan Theo biên niên sử gia Nicolaes van Wassenaer thì người đầu tiên trồng tulip tại Vùng đất thấp là dược sư Walich Ziwertsz3 ở Amsterdam Walich đã trồng tulip trong khu vườn của mình từ năm

1573, khi Clusius vẫn đang còn ở Viên

(Dash 2000: 54) Trong tác phẩm Historisch

Verhaalvào tháng 4 năm 1625 (Vol IX, bản số 9), Wassenaer viết rằng: “Bông hoa tulip đầu tiên được nhìn thấy ở Amsterdam là thuộc khu vườn của dược sư Walich Zieuwertz, trước sự kinh ngạc của tất cả người trồng hoa; nhưng chúng đã tăng lên đáng kể sau khi nhà thực vật học Clusius đến Leiden, người mà bên cạnh tulip còn mang theo nhiều loại thực vật quý hiếm khác, chẳng hạn lan dạ hương của Peru, thứ

đã được bán đến 49 florin” (Murray 1909: 19) Hơn nữa, trước khi Clusius đến Leiden thì Johan van Hoghelande đã trồng một số

3 Vào thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII, ở Hà Lan việc sử dụng họ vẫn chưa phổ biến Hầu hết mọi người đều lấy tên của cha để thêm vào tên của chính mình như một cách

để phân biệt Theo cách này, Walich Ziwertsz được hiểu

là Walich, con của một người tên Ziwert hoặc Sievert (tức Ziwertszoon hay Ziwert’s son)

Trang 6

lượng nhỏ củ giống tulip tại Trường Đại học

Leiden vào năm 1590 (Murray 1909: 19)

Mặc dù vậy, Clusius lại là người duy nhất ở

Hà Lan cũng như ở cả Châu Âu có đủ năng

lực để miêu tả, phân loại và hiểu về loài hoa

này Nghiên cứu đầu tiên của Clusius về hoa

tulip được đề cập đến trong chuyên luận có

tựa đề Historia (Lịch sử), xuất bản năm

1576 Sau đó, ông đã sửa và bổ sung công

trình này, tiếp tục xuất bản các chuyên luận

khác về hoa vào năm 1583 và cuối cùng là

kiệt tác Rariorum Plantarum Historia

(Chạm khắc lịch sử thực vật) xuất bản năm

1601 khi đang ở Leiden (Dash 2000: 54)

Nhờ vào công sức nghiên cứu, lai tạo của

Clusius cũng như của các nhà thực vật học

người Anh và người Pháp khác mà số lượng

giống hoa tulip ngày càng đa dạng Vào năm

1600, có khoảng hơn 100 giống, đến thập

niên 1630 có khoảng 1.000 giống (trong đó

có 500 giống gốc từ Hà Lan) Đến giữa thế

kỷ XVIII tăng lên 2.500 và ngày nay có tới

5.000 giống được biết đến (Dash 2000: 61)

Như vậy, kể từ khi được phát hiện và du

nhập vào châu Âu, hoa tulip với màu sắc

đẹp mắt và sự biến đổi giống vô tận đã biến

nó trở thành một loài hoa đặc biệt Không

chỉ người Thổ Ottoman và Hà Lan mà tất cả

các nhà thực vật học thuộc mọi dân tộc đều

dành sự quan tâm đặc biệt với hoa tulip Đến

những năm 1600 thì hoa tulip đã được say

mê ở khắp châu Âu

3 Hội chứng hoa tulip ở Hà Lan thế kỷ

XVII

Hội chứng hoa tulip (hay cơn sốt hoa

tulip và bong bóng uất kim hương, tiếng Hà

tulpenwoede, tulpengekte hay bollengekte,

tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là lale çılgınlığı, lale

deliği, lale balonu hay lale spekülasyonu)

được xem là một trong những biến cố quan

trọng nhất trong lịch sử Hà Lan thời sơ kỳ

cận đại (Baytop và cộng sự 2003: 79) Nó cũng là chủ đề cơ bản và phổ biến nhất trong lịch sử Hà Lan với nhiều nghiên cứu liên quan đã được công bố4 Không phải đơn thuần mà cơn sốt hoa tulip lại diễn ra mạnh

mẽ và đạt tới đỉnh điểm tại Hà Lan Vùng đất thấp hội tụ những yếu tố để dẫn đến hiện tượng này

Về bối cảnh kinh tế - xã hội, Hà Lan thời bấy giờ không giống với phần còn lại của lục địa châu Âu Trong khi hầu hết các quốc gia châu Âu vào thế kỷ XVII vẫn còn duy trì chế độ quân chủ chuyên chế thì Hà Lan đã

là một nhà nước cộng hòa liên bang Tích lũy tư bản ở Cộng hòa Hà Lan không ngừng tăng lên Sự ra đời của công ty Đông Ấn Hà Lan (Vereenigde Oost-Indische Compagnie, viết tắt là VOC) vào năm 1602 và công ty Tây Ấn Hà Lan (Geoctrooieerde Westindische Compagnie, viết tắt là GWC) vào năm 1621 có ý nghĩa rất quan trọng đối với quá trình phát triển của thương mại hải ngoại Hà Lan Sự thể chế hóa thương mại của Hà Lan cũng diễn ra mạnh mẽ: việc thiết lập phòng bảo hiểm năm 1598, thị trường giao dịch năm 1618, Ngân hàng công Wisselbank vào năm 1609 và ngân hàng tín dụng năm 1614 đã thu hút vốn và lãi suất từ khắp châu Âu đổ về Hà Lan Kinh tế chuyển biến dẫn theo đời sống xã hội cũng có nhiều thay đổi Tại Hà Lan đã hình thành một lối sống đô thị thông qua thương mại và nhập

cư Amsterdam khi đó trở thành trung tâm tài chính của thế giới (Goldgar 2007: 7&9) Như vậy, đến thế kỷ XVII, Hà Lan đã trở thành quốc gia giàu có và thịnh vượng bậc nhất ở châu Âu Mặt khác, sự gia tăng tích lũy tư bản ở Hà Lan đã mở đường cho sự xuất hiện của tầng lớp tư sản và thương

4 Vào năm 1942, Ernst Heinrich Krelage đã viết một cuốn

sách có tựa đề Bloemenspeculatie in Nederland: De Tulpomanie van 1636-1637 en de Hyacintenhandel

1720-1736, hệ thống hóa các sự kiện liên quan đến cơn sốt hoa tulip Cho đến nay, cuốn sách này vẫn được xem là nghiên cứu tiên phong về hội chứng hoa tulip tại Hà Lan

Trang 7

nhân giàu có Những người này có khả năng

chi tiêu xa hoa cho những thứ đẹp đẽ như

hoa tulip Về mặt sinh thái tự nhiên, hoa

tulip rất thích hợp với điều kiện thổ nhưỡng

của Vùng đất thấp Củ giống tulip phát triển

tốt nhất trong đất cát được tìm thấy ở một số

vùng của Cộng hòa Hà Lan, nơi có vành đai

đất khô và trắng chạy dọc theo bờ biển từ

Leiden đến thành phố Haarlem, ngay phía

Tây của Amsterdam, sau đó đến Alkmaar ở

cực Bắc của cộng hòa (Dash 2000: 64)

Yếu tố tự nhiên và bối cảnh kinh tế - xã

hội thuận lợi nói trên đã giúp cho hoa tulip

được phát triển mạnh mẽ ở Hà Lan Hoa

tulip đã nhanh chóng trở thành biểu tượng

cho sự giàu có và thịnh vượng của Cộng hòa

Hà Lan (Cộng hòa Bảy tỉnh Thống nhất) Từ

những năm 1620, hoa tulip đã phổ biến ở

Vùng đất thấp hơn bất cứ nơi nào khác và nó

đã nhanh chóng làm lu mờ các đối thủ như

hoa bách hợp và hoa cẩm chướng Hoa tulip

được trồng khắp nơi ở Hà Lan và được say

mê bởi ngày càng nhiều người sành điệu

hiểu biết Câu chuyện hoa mỹ được tạo ra từ

giá trị của hoa tulip đã trở thành câu chuyện

của chính đất nước Hà Lan (Dash 2000: 93)

Từ nửa đầu năm 1635 và sau đó, thị trường

hoa tulip đã phát triển mạnh chưa từng có ở

khắp các tỉnh Hà Lan, xuất hiện ở bất kỳ nơi

đâu có sẵn hoa tulip: Haarlem và

Amsterdam, Gouda và Rotterdam, Utrecht

và Delft, Leiden và Alkmaar, Enkhuizen,

Medemblik và Hoorn (Pavord 2001: 134)

Tầng lớp tư sản và thương nhân Hà Lan

giàu có là những người sưu tầm và thưởng

lãm hoa sành điệu Họ bao gồm những

người có địa vị và ảnh hưởng nhất ở Hà Lan,

như Paulus van Beresteyn ở Haarlem - thành

viên hội đồng quản trị nhà thương bệnh

phong tại địa phương, cũng là người đã cho

trồng hoa tulip khắp trong thành phố và

Jacques de Gheyn - một họa sĩ giàu có từ

Den Haag (Hague) Ngoài ra, còn có

Guillelmo Bartolotti van de Heuvel là một trong hai người giàu có nhất ở Amsterdam với tổng giá trị tài sản lên tới 400.000 gulden (fl hoặc ƒ)5 (Dash 2000: 65) Ngoài

tham gia vào thương mại hoa tulip còn đến

từ các tầng lớp trung gian: người sành điệu hoa, một số nghệ sĩ nổi tiếng và các công dân bình thường như thương nhân, thợ thủ công lành nghề, nhà sản xuất và chuyên gia, được kết nối bởi mối quan hệ gia đình, tôn giáo, thương mại hoặc địa phương Tham vọng đầu cơ của họ được miêu tả như những người tham gia vào cuộc đua đầy lừa gạt khi giá của tulip tiếp tục tăng cao (Potter 2013: 166) Giai đoạn này của hoa tulip được gọi

là ‘windhandel’ (giao dịch trong gió) Đối với người bán hoa, “giao dịch trong gió” có nghĩa là kinh doanh thuần túy đơn giản không được kiểm soát (Dash 2000: 96-97) Khi số lượng người tham gia vào đầu tư thương mại tulip tăng lên, giá của các giống được ưa chuộng nhất cũng bắt đầu tăng theo: lúc đầu chậm nhưng sau đó tăng lên nhanh chóng từ cuối năm 1634 (Pavord 2001: 140) Tốc độ này tiếp tục kéo dài tới năm 1635 và vào mùa đông năm 1636 giá trị của một số củ tulip đã tăng gấp đôi chỉ trong chưa đầy một tuần Cơn sốt hoa tulip lên đến đỉnh điểm chỉ trong hai tháng: tháng 12 năm

1636 và tháng 1 năm 1637 Trong vài tuần, tiền bạc và của cải đã được đổ vào thương mại hoa tulip khi người dân Hà Lan khắp bảy tỉnh đổ xô đầu tư bất cứ thứ gì mà họ có chỉ để sở hữu củ tulip Đương nhiên, nhu cầu tăng mạnh này đã góp phần đẩy giá lên cao hơn nữa (Dash 2000: 92) Một sử gia đương thời đã ghi chép lại sự tăng giá như sau: chẳng hạn một bông ‘Admirael de Man’

5 Gulden (guilder, kí hiệu là fl.) là một đơn vị tiền tệ cũ của Hà Lan, được lưu thông từ thế kỷ XVII đến đầu thế

kỷ XXI, trước khi quốc gia này chuyển sang sử dụng đồng euro Gulden cũng được hoán đổi với florin Vào thế

kỷ XVII, giá trị của gulden tương đương 10,16g bạc 100 gulden thời bấy giờ quy đổi được 6.000 USD hiện nay

Trang 8

được mua với giá 15 gulden có thể bán lại

tới 175 gulden; còn bông ‘Root en Gheel

van Leyde’, tăng gấp 12 lần từ 45 gulden lên

550 gulden, bông ‘Generalissimo’ tăng 10

lần từ 95 gulden lên 900 gulden Giá của

một bông tulip tuyệt vời khác là ‘Generael

der Generaelen van Gouda’ đã tăng 2/3

trong khoảng thời gian từ tháng 12 năm

1634 đến tháng 12 năm 1635, sau đó tăng

thêm 50% trong sáu tháng từ tháng 12 năm

1635 đến tháng 5 năm 1636 Tiếp đó, nó lại

tăng gấp ba lần nữa từ tháng 6 cùng năm đến tháng 1 năm 1637 Do vậy, một củ tulip vốn

đã đắt đỏ có giá từ 100 gulden, khi bắt đầu cơn sốt đã có giá trị lên cao không dưới 750 gulden chỉ hai năm sau đó (Dash 2000: 92-93) Vào đầu tháng 2 năm 1637, khi cơn sốt hoa đạt đỉnh điểm thì giá của các hợp đồng tulip đạt ở mức cao hơn 20 lần so với mức ở đầu tháng 11 năm 1636 và đầu tháng 5 năm

1637 (Thompson 2007: 99) Xem bảng 1:

Bảng 1: Danh sách của các củ tulip với trọng lượng và mức giá

59 azen 6 Admiral Liefkens 1015

(Nguồn: Murray 1909: 29)

6Được coi là nhất phẩm trong tất cả các

giống tulip là bông hoa có tên ‘Semper

Augustus’ Giá của ‘Semper Augustus’ đã

tăng một cách kinh ngạc: Nó được niêm yết

ở mức 1000 gulden vào năm 1623, hơn một

thập kỷ trước, khi cơn sốt hoa tulip đạt đỉnh

điểm Trong mùa xuân năm 1624, giá của

mỗi củ tulip loại này tăng lên 1.200 gulden

và khi đó nó chỉ còn có 12 củ Vào năm

1625, mức giá được tăng lên gấp đôi,

khoảng 3.000 gulden Đến năm 1633 giá của

nó là 5.500 gulden và vào tháng đầu tiên của

năm 1637 khi cơn sốt hoa tulip đạt đỉnh

điểm thì giá được đưa ra là 30.000 gulden

6 Azen (aces, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: zerre) là một đơn vị cực

nhỏ được sử dụng bởi thợ kim hoàn Một azen chỉ bằng

1/20 gram Thường thì một củ tulip trưởng thành có thể

nặng từ 50 đến 1000 azen tùy thuộc vào từng giống

cho ba củ tulip ‘Semper Augustus’, tức 10.000 cho một củ giống loại này (Pavord 2001: 133) Vào thời điểm bấy giờ, khi mà thu nhập bình quân hàng năm chỉ khoảng

150 gulden thì với giá của một củ tulip

‘Semper Augustus’ như vậy người ta có thể mua được một ngôi nhà đắt đỏ với một khu vườn nhỏ và cả nhà xe ngựa cạnh một kênh đào ở Amsterdam (Potter 2013: 166) Bởi khi đó, một căn hộ hạng nhất tại các thành thị của Hà Lan có giá khoảng 5000 gulden Còn những biệt thự đắt nhất trên những kênh đào của Amsterdam với vườn và nhà

xe ngựa cũng chỉ khoảng 10.000 gulden (Roding và cộng sự 1993: 14) Tulip, do đó

có giá trị như khoảng đầu tư đầy lợi nhuận

và vô cùng đắt đỏ

Trang 9

Ngoài ra, trong thời gian xảy ra cơn sốt

hoa tulip, một củ tulip tên ‘Somerschoom’

cũng có giá 1.010 gulden Còn củ tulip tên

‘Viceroy D’Orange’ (Vijce roij van Orange)

trong cuộc đấu giá năm 1637 đạt tới 4.600

gulden, chỉ đứng sau nhất phẩm ‘Semper

Augustus’ và ‘Catolijn van Enchuysen’ (ở

mức 5.400 gulden) (Roding và cộng sự

1993: 17) Đương thời, người ta đã tính toán

và so sánh giá của các củ tulip đắt đỏ với giá

sinh hoạt thị trường hiện hành Chẳng hạn,

với giá của một củ tulip ‘Viceroy D’Orange’

vào năm 1636 - trước khi cơn sốt tulip bùng phát, khi đó vẫn chỉ khoảng 2.500 gulden,

có thể hữu ích hơn khi mua 2 tải lúa mì, 4 tải lúa mạch, 4 con bò béo, 8 con lợn béo, 12 con cừu béo, 2 thùng rượu lớn, 4 thùng bia,

2 thùng bơ, 1.000 cân phô mai (pound Anh), một cái giường bằng vải lanh, một bộ quần

áo và một chiếc cốc bằng bạc (Murray 1909: 29) Bình quân, một củ tulip với giá 3.000 gulden có thể quy đổi và mua được một số lượng hàng hóa khổng lồ như sau (Bảng 2):

Bảng 2: Tổng giá trị hàng hóa được quy đổi với giá của một củ tulip

1 chi ếc giường với nệm và trải giường 100

(Nguồn: Dash 2000: 128)

Thế nhưng, ngay sau đỉnh điểm của cơn

sốt hoa tulip đầu năm 1637 là cuộc khủng

hoảng đến bất ngờ trên thị trường khiến củ

tulip bị mất giá ngay lập tức Hoảng loạn đã

xảy ra khi mà tất cả mọi người chỉ muốn bán

mà không ai muốn mua (Murray 1909:

27-28) Nó dường như đúng với các tiên đoán

về thị trường sẽ bị phồng lên như bong bóng

với nhiều người bán hơn người mua, niềm

tin tan biến và thị trường sụp đổ Sự kiện bắt đầu với cuộc đấu giá thất bại ở Haarlem vào ngày 3 tháng 2 năm 1637 Tin đồn bắt đầu lan truyền về sự mong manh của thương mại hoa tulip và tin tức về cuộc đấu giá thất bại

đã dẫn đến cuộc khủng hoảng (Potter 2013: 167) Bị đe dọa bởi cuộc đấu giá thất bại tại Haarlem, những người trồng tulip từ các thành thị như Alkmaar, Delft, Enkhuizen,

Trang 10

Gouda, Haarlem, Hoorn, Leiden,

Medemblik, Rotterdam, de Streek, Utrecht

và Vianen đã triệu tập một hội nghị tại

Amsterdam vào ngày 23 tháng 2 (W.S

Murray cho là ngày 24 tháng 2) (Murray

1909: 28) với hy vọng sẽ giải quyết cuộc

khủng hoảng bằng cách đưa ra quyết định tất

cả các hợp đồng kí kết trước tháng 11 năm

1636 đều được coi là hợp pháp và được ràng

buộc thi hành, trong khi các hợp đồng sau

tháng 11 có thể bị hủy bỏ sau khi thanh toán

10% giá thỏa thuận Tuy nhiên Thống đốc

Hà Lan và Tây Friesland sau đó đã bác bỏ

quyết định này, tuyên bố tất cả các giao dịch

chưa hoàn thành kể từ đầu năm 1636 là

không hợp lệ Tháng 4 năm 1637, Tối cao

Pháp viện Hà Lan cũng ra thông cáo về việc

giải quyết các rắc rối pháp lý liên quan đến

các giao dịch, được cho là có tính chất đứng

về phía người mua hơn người bán (Pavord

2001: 155) Vào tuần đầu tiên của tháng 2

năm 1637, cơn sốt hoa tulip chính thức kết

thúc

Sự sụp đổ của thị trường hoa tulip vào

năm 1637 đã khiến cho những người trồng

hoa phải chịu phần lớn thiệt hại tài chính từ

cơn sốt hoa Với việc Tối cao Pháp viện Hà

Lan hủy bỏ tất cả các hợp đồng cơ bản,

người trồng không thể tìm được người mua

mới hoặc thu hồi số tiền mà họ đã nhận

được trong hợp đồng Mặc dù thời gian cơn

sốt hoa tulip diễn ra rất ngắn, nhưng thiệt hại

về mặt tài chính mà nó gây ra là không hề

nhỏ Số vụ phá sản ở Amsterdam tăng gấp

đôi từ năm 1635 đến năm 1637 (French

2006: 10-11) Điển hình là các vụ phá sản cá

nhân, trong số đó có họa sĩ phong cảnh Jan

van Goyen, người đã chi một số tiền lớn cho

hoa tulip trong vài tuần cuối cùng của cơn

sốt Jan van Goyen đã tích trữ các củ tulip

có giá 60 gulden/củ để sau đó phải chứng

kiến giá trị của chúng giảm xuống chỉ còn

vài gulden (Roding và cộng sự 1993: 19)

Thế nhưng, theo nhiều đánh giá thì nền kinh

tế Hà Lan lúc bấy giờ lại không bị ảnh hưởng nghiêm trọng (Potter 2013: 168) Trong khi đó, hệ quả về mặt văn hóa và tâm lý xã hội của cơn sốt hoa tulip được phản ánh chủ yếu qua các chuyên luận và trước tác đương thời Nổi tiếng nhất là ba cuộc đàm thoại có tên gọi ‘Samen-spraecken’ giữa hai người thợ dệt tên là Waermondt và Gaergoedt, bàn về sự hưng thịnh và suy vong của nữ thần Flora, được viết bởi Adriaen Roman Nó được in lần đầu vào năm 1637 và được tái bản bổ sung vào năm 1643 Đến năm 1734 gần 100 năm sau

sự kiện, khi thương mại hoa lan dạ hương đe dọa sẽ gây ra một cơn sốt đầu cơ tương tự, bản in lần thứ hai đã được phát hành như một lời nhắc nhở về bong bóng kinh tế Sự hưng thịnh và sụp đổ của Flora cũng được

sử dụng trong nhiều hình ảnh và văn bản

khác như Floraes Gecks-kap of Afbeeldinge

van’t wonderlijcke Iaer van 1637 doen d’eene Geck d’ander uytbroede, de Luy Rijck sonder goet, en Wijs sonder verstant waeren (Trò hề của Flora hay bức tranh của năm 1637 dị thường khi người này lừa người kia và khi người ta giàu có mà không

có của cải và khôn ngoan mà không có não)

De Mallewaagen alias het valete der Bloemisten (Cỗ xe của những kẻ ngốc hay lời từ biệt những người trồng hoa) (Roding

và cộng sự 1993: 19-20)

Bàn về nguyên nhân dẫn đến cơn sốt hoa tulip, một số quan điểm cho rằng hội chứng hoa tulip ở Hà Lan không chỉ đơn thuần liên quan đến niềm say mê hoa tulip và biến động giá của nó mà sự xuất hiện của đầu cơ còn liên quan đến chính sách của chính phủ nhằm mở rộng số lượng tiền (sự gia tăng mạnh của việc cung cấp tiền xu và vàng thỏi

ở Hà Lan trong thập niên 1630) do đó đã thúc đẩy môi trường đầu cơ Giá của hoa tulip chỉ đóng vai trò là biểu hiện của quá trình này (French 2006: 12) Từ những năm 1631-1632 và đặc biệt là cuối thập niên

Định dạng
Số trang	13
Dung lượng	225,1 KB