N9i dung buc thu cho biet m~c du trieu dinh da ra chi d\l d~ ung ph6 voi thien tai bAng each cho ma kho th6c phat chtln, song cac kho ludng gftn nhtt tro'ng r6ng boi tinh tr~ng tham nhu
Trang 1ii ~cs s.2020
voi cac pban
che bao chf'
1g tMng, Ngh.i
'i~t Nam CQng
~Phu T5ng uy
>1-'IT/HT d~
tCing 161
dan-:16 sd so 7769
inh ho11-t van
73 "Qui ID.nh
s6 219
inh ho~t vlin
-SUVHGDTN
th~ th\:tc thi
3_qui ID.nh che
ruong
Chanh-hi C(?ng hOa,
I cua Phu Thu
vi~c thi hanh
so 4067
•in Ng6 Dinh
·U'u L~ch sri, so
iu Thu tuong,
Nghf u~n glti
1ng Ma H6 se1
N&HIEN cUU vf TINH HINH THIEN TAI, KHI HAU VA TAC BONG CUA Bl(U KIEN TU' NHIEN THONG LiCH SU'
eiNG THEN TAP • cill NGHIEN cUU LICH • ill'
1 Md ddu
Ra dbi tu thang 6 n am 1954 voi tien than la T~p san Van Sri Dta (thuqc Ban
nghien cuu Van Sl:t Dia), toi thang 3 nam
1959 d6i thanh T~p san Nghien cllu Ljch sii (thuqc Vi~n Si't h9c), de'n nay trai qua hdn 55 nam (1954-2020) hinh thanh va phat tri~n, Nghien cuu Ljch sri dii trb
thanh mqt t~p chi nghien cuu khoa h9c c6
be day l!ch sl:t Iau dbi, d6ng thoi la di~n dan h9c thu~t c6 uy tin, thu hut st;i quan tam cua dong dao gioi SU h9c trong va ngoai mtoc Trong ch~ng dubng hdn nl:ta the' ky qua, T~p chi Nghien cllu Ljch sri da cong bo
rfit nhieu l u~ n van va bai vie't nghien cuu lien quan de'n cac khia c~n h khac nhau cua khoa h9c l!ch sl:t, tu qch su dan tQc de'n lich sit khu vt;tc va q ch s'li the' gioi, voi nhung van de qch SU chinh tr!, kinh te', xa hqi, quan S\f, khoa hQC ki thu~t, van minh ·van h6a, quan h~ ngo~i giao, phudng phap lu~n
va tu li~u l!ch sit Ben c~ nh d6, T~p chi
Nghien CUu Ljch sri con cong bo m{>t so bai
vie't ve thien tai, khi h~u va tac d{>ng cua dieu ki~n t~ nhien trong lich su Cac bai
• D?i h<;>c Istanbul, Tha Nhi Ky
L1JVI AN•
vie't ve van de nay tuy khong nhieu nhung rfit dang d~ quan tam tim hi~u
2 Tinh hinh nghien cuu v~ thien tai, khi h~u tren TS;lp chi Nghien cuu ljch sli
Vl so' lit<Jng bai viet, theo thong ke cua
T6ng mt,Lc life Tq,p chi Nghien cuu Ljch sii
(tinh ca 48 s6 t~p san Van Sri Dja phat
hanh tu thang 6 nam 1954 tbi thang 1 nam 1959) de'n he't nam 2004, T~p chi Nghien CUu Ltch sit' dii cong bo 3 782 bai vie't (1) Sau d6, trong cac s6 t~p chi phat hanh tu nam 2005 den nam 2018 c6 them 1.275 bai vie't dUQc dang, nhu v~ y tu nam 1954 de'n nam 2018 c6 Wng c{>ng 5.057 bai vie't (2) Trong Wng s6 cac bai viet nay c6 khoang 31 bai vie't ve thien tai, khi h~u va tac d()ng cua dieu ki~n ti.,t nhien trong ljch s'li (chiem 0,61 %) - mc?t ty l~ rat khiem tOn tren t6ng
so cac bai viet, ciing nhu so voi cac van de nghien cuu khac cua t?p chi
Vl chu di nghien cuu, di.,ta theo nqi dung c6 th~ t~m phan lo~i cac bai vie't thanh cac chu de nhU: Thien tai; ttj thuy- thuy lQi;
Trang 254
Bang 1: So lu~n g va ty I~ cac bai viet
t h eo chii d~
1'T Loi?-i cbU d ~ So h.tc;>'ng Tyl~
ba i vie't (%)
2 Tri thuy thuy tc,ii 9 29,0
5 Hinh the s6ng ngoi 3 9,7
Tac d~ng cua di~u
6 ki~n t\t nhien trong 5 16,1
lich su
khi h~u (khf tuc;ing thuy van); thuy trieu;
hinh th~ song ngoi va tac d9ng cua dieu
ki~n W nhien trong }ich su Trong d6,
chiem ty l~ tuong do'i dang k~ la chu de ve
tri thuy - thuy lc;ii voi 9 bai viet (29,0%) va chu
de ve thien tai voi 7 bai viet (22,6%) Ke d6 la
cac bai viet ve khf M.u va tac d9ng cua dieu
ki~n tt.,t nhien trong J.ich si':t vm so' luqng bai
kha tuong do'i bAng nhau la tu 4 den 5 bai
viet b m6i chu de (chie'm ty l~ Mn luc;it la
12,9% va 16,1 %) Rieng nh6m bai viet ve thuy
trieu va hinh th~ song ngoi c6 ba bai viet d
m6i chu de (ty l~ 9, 7%/ chu de) (xem bang 1)
Vi thiti gian cong be/ cac bai uie't, tuy so'
luqng cac bai viet ve thien tai, khi h ~u va
tac d9ng cua dieu ki~n t\i nhien trong lich SU
dang tren T~p chf NCLS rat it, song (J m6i
th~p nien deu c6 cac bai vie't lien quan de'n
v:In de nay duc;ic cong bo' Trong d6, bai viet
som nha't duqc dang vao nam 1957 khi T~p
chi v~n con ten gqi la T~p san Van Si:t Dja,
con bai viet duc;ic dang gfin day nh:l't la vao
nam 201 7 Dieu nay cho th:l'y v:In de thien
Rgh i~ n clhl 1jch sa so 5.2020
tai, khi h~u va tac d9ng cua dieu ki~n t\i
nhien trong l!ch stt duqc quan tam gfin nhu lien t\lC va xuyen suo't qua trinh phat tri~n cua T~p chi Tuy c6 rat it bai viet nhung van
de l~i duqc nghien cuu tU rat som vm be day tim hi~u tuong do'i lau dai, ne'u so voi cac khia qmh nghien cuu khac D?c bi~t, van de duc;ic quan tam m~nh me nhat vao giua hai th~p nien 1960-1970 va trong khoang thdi gian tU th~p nien 1980 den th~p nien 1990
Day cling la th2Ji ky c6 nhieu bai viet ve van
de thien tai, khi h~u va tac d9ng cua dieu ki~n tt.,t nhien trong lich Sd dli<:JC Cong bo tren t~p chi (xem bieu d<J 1)
Vi d9i ngu tac gia, phfin !On tac gia quan tam de'n va'n de nay la cac nha nghien cuu cua Vi~n Sl:t hqc va cac giang vien khoa Lich sti thu9c cac tn.tbng d:~i h<?c C6 th~ k~
den m9t so' tac gia nhu Dao Duy Anh, T~
Ng9c Li~n , Ph~m Ai Phuong, D6 Due Hung, Le Quang Ch~n (Vi~n Su h<?c), Nguy~n Van Ki~m , D ~ng Quang Minh (D~ i h9c Su ph~m Ha N9i) va D6 Bang (D~i h<?c Khoa hqc Hue) Ngoai ra, do tinh d:~c thu cua van de nghien cuu c~n each tiep c?n lien nganh nen trong so cac tac gia viet bai con c6 cac chuyen gia cua nganh khi tu<;ing thuy van, chAng h~n tac gia Nguy~n Ng9c Thvy (Nha Khf tuc;ing Thuy van, nay la T6ng Cl,lC Khi tuc;ing Thuy van) Ve tac gia la ngttdi nuoc ngoai, c6 nha si':t hqc, dan t9c
ky (ethnographer) ngubi Nga la Sigurd Ottovich Schmidt Hai tac gia c6 nhieu bai viet nh«t la Nguy~n Ng9c Bi~u d6 1: So higng cac bai viet theo thai gian Cong bo
10 -~~~-~-~ ~~~~~~~~~~ - _,
8 -1 -~~~ ~~ , _ , ~, ,;;.;;~-1
4 + - - - - - - _ _ ._._-lif"'
2 + - - - 1
0
Rghien c\ru ,
Th\lY (Nha T6ng Cl,lC Kl
la ngttbi mtc
ky (ethnogr Ottovich Scl vie't nhat la Hung voi 5 16,1%) Ke d viet, cac tac m(>t bai viet gia viet bai tac d{lng cu•
Slt rat it, nh
h~ nghien c Duy Anh, Nguy~n Var
theh~ tiep r
D~ng Quan nhu Le Qua
3 M9t v bai viet
Thien ta
Thien tai
nh 11 biio h,11 thubng c6 n tinh hinh ki viet ve thie
Nghien cuu
dh th~p n thien tai dt
ky XIX du~< k~ khi c6 d1 va'n de nay dudng dfo nhieu nhat thubng xuy1 d9a nghiem h~ tAng nh~ doi song ng d~n den n~1 d~y (J dia ph
Trang 3"s6 5.2020
eu ki~n tt;t
m g~n nhu
phat tri~n
nhting van
so voi cac
> i~t, van de
~o giua hai
hoang tMi
nien 1990
vie't ve van
.g cua dieu
ongbo'tren
an tac gia
ilia nghien
r vien khoa
C6 th~ k~
1y Anh, T~
, D6 Due
Su h9c),
Minh (D~i
ig (D~i h9c
ih d~c thu
h tie'p c~n
pa vie't bai
khi tuqng
uy~n Ng9c
~n nay la
Ve tac gia
9c, dan t;Qc
la Sigurd
c gia c6
y~n Ng9c
SG b/\i viet
Rghien cll'u ve tinh hinh
Th\lY (Nha Khi tuqng Thuy van, nay la T6ng C\lC Khi tu<;Jng Thuy van) Ve tac gia
la nguC1i nuoc ngoai, c6 nha sti h9c, dan t('>c
ky (ethnographer) ngttdi Nga la Sigurd Ottovich Schmidt Hai t ac gia c6 nhieu bai viet nha't la Nguy~n Ng9c Th\lY va D6 Due Hung voi 5 bai viet (J m6i tac gia (ty 1~
16, 1 %) Ke den la tac gia D6 Bang vdi 2 bai viet, cac tac gia con l~ i deu chi c6 m6i ngudi m(>t bai viet Nhin chu ng, so luqng cac tac gia viet bai ve van de thien tai, khi h~u va tac d(mg cua dieu ki~n tt;t nhien trong 1ich sli rat it, nhttng CO Sl;i tiep noi gifta cac the h~ nghien cuu, tu the h~ tien boi nhu Dao Duy Anh, Hoa BAng, Di~p Dinh Hoa, Nguy~n Van Ki~m, Nguy~n Ng9c Th\lY den
D~ng Quang Minh va the h~ tre sau nay nhu Le Quang Ch:in
3 M{lt vai n{li dung Cd ban cua cac bai viet
Thien tai
Thien tai hay cac tham h<;>a thien nhien nht.i bao lµt, h~n han va n~n d6i xay ra thuC1ng co nhung tac d('>ng khong nho den tinh hinh kinh te - xa h('>i C6 khoang 7 bai viet ve thien tai dtt<;IC dang tren T~p chi
Nghien cuu Ljch sii vao th~p nien 1990 va d~u th~p nien 2000 Trong d6, tinh hinh thien tai dudi thC1i Nguy~n a nua dfiu the
ky XIX dtt<;Jc st;t quan tam nghien cuu dang k~ khi c6 den 5 tren 7 bai viet de c~p den van de nay Nha Nguy~n la trieu d~i phai dudng d~u voi hang loi;tt thien tai, ma nhieu nhat Ia tinh tr~ng bao ll;lt xay ra thudng xuyen va lien tl;lC Cac thien tai de d9a nghiem tr9ng den xa h('>i, tan pha Cd Sd
h~ t~ng nha nude va anh huong sau s:ic toi ddi song ngttdi dan, cung la nguyen nhan d~n den rt~n d6i, dich b~nh Va CaC CUQC ncSi d~y a dia ph t.idng h1c bay gid (3)
55
Vao rnia d~u the' ky XIX, thien tai xay
ra thudng xuyen, lien tl;lC va phuc t~p, vdi hdn 100 tr~n h,1t, tren 80 tr~n bao, 38 lfin
va de, gAn 70 tr~n d!ch b~nh, 57 nam xay
ra h~n han, 10 lfin xay ra dqng dat Cung nhieu hi~n t uqng thCii tiet tha't thudng khac (4) Hang lo?t thien tai xay ra voi quy mo r('>ng khllp va tinh chat phuc t~p da tac d('>ng ldn ~en ho~t d('>ng san xuat nong nghi~p, khien cho mua mang that bat, ngudi dan d6i kem, lang xa phieu tan, d~n den gi~ c gia va cac CUQC n6i d~y chong l?i trieu dinh Nha Nguy~n khi d6 da de ra cac bi~n phap ung ph6 voi thien tai, bao g6m vi~c ch~n cap g?O, tien, muoi; xuat kho cho vay, giam gia ban th6c g~o; mi~n giam, hoan thu thue' va St.ill ~ch; l~p SO duang te
va kho nghia thttdng, xa thudng C\l th~, trong 81 nam (1802-1883), nha Nguy~n da
· t6ng c9ng 236 lAn ch~n cap g~o ti~n va muoi cho ngudi dan cac vung bi thien tai;
177 lAn xuat kho cho vay, giam gia ban th6c g?O va c6 tOi 506 Mn th~c hi~n bi~n phap mi~n, giam, hoan thue' va suu dich (5) Thien tai nhu hi ll;lt duqc cho la c6 mo1 lien quan voi cac cu('>c n6i d~y a d6ng b~ng B~c B9 thCii nha Nguy~n Tinh hinh va de
va lu h,it thoi Nguy~n rat nghiem tr9ng, chi
t rong vong 56 nam tu nam 1802 den nam
1858 a d6ng bltng Blic B9 da c6 den 32 nam xay ra n~n ll;lt do va de, tuc trung binh cu khoang hai nam l~i c6 m('>t nam de va gay ll;lt 19i (6) N?n va de lu ll;lt ding ty l~ thu~n
voi hi~n tU'.Qng lang xa phieu tan hoang lo~t
Trong khoang 40 nam da.u cua the ky XIX
(1802-1840) duoi thC1i hai vua Gia Long va Minh M~ng, ca nude c6 1814 lang phieu tan, trong do a d6ng b&ng BAc Bi? c6 tOi 1 792 lang Rieng so lang phieu tan do va de lu lµ t
la 1118 lang (chiem 65%) (7) N?n va de lu
h,1t la m9t trong nhung nguyen nhan trt;tc tiep tac d('>ng den cac CUQC ncSi d~y tu quy mo
Trang 456
nho den quy mo lOn cua nhan dan d6ng
b!ng B£c B9 Nhttng hen c~nh nguyen nhan
khach quan nay, n6i ba'.'t binh cua ngttdi dan
dm vm quan l~i tham nhiing trong vi~c dao
d£p de Va ~ n:,m Ctidng hao d CaC dia phttdng
ciing la nguyen nhan chu quan d~n tdi
phong trao khbi nghia cua nong dan d B~c
B9 thdi Nguy~n (8)
M9t s6 tai li~u do ngttai nttoc ngoai la
nhan chung thai bay gia viet ding da phan
anh g6c nhin ve tinh hinh thien tai (J B~c
Ky ChAng h:;m, b\1c thu cua giam m\lc
Retord giii tu vi~n trudng Cheynet ngay 2
thang 4 nam 1858, mieu ta n~n ll;lt, n~n d6i
va tinh tr~ng tham nhiing cua quan l~i Blic
Ky trong nam 1857 (9) B\1c thu cho biet
tr~n ll;lt khi d6 rat !On va keo dai, nhan
chim mua mang, V\l thu ho~ch thi tha'.'t bat
hai nam lien tiep nen da d!n den n~n d6i
nghiem tr•;mg: "Kh~p ndi, ngttdi ta deu
nghe thay n6i d.ng c6 m9t s610n ngttdi che't
d6i, lang nay la 150 ngttdi, lang khac la 100
ho~c 60 ngttai" (10) Bue thu con mieu ta
canh ngttC1i d6i la nAm la li~t ven cac con
dt.tdng Ngttai ta thi phai an la cay, co, r~
cay, con trung cac lo~i N9i dung buc thu
cho biet m~c du trieu dinh da ra chi d\l d~
ung ph6 voi thien tai bAng each cho ma kho
th6c phat chtln, song cac kho ludng gftn
nhtt tro'ng r6ng boi tinh tr~ng tham nhung
d\J.C khoet, hefi lQ Cua quan l~i dia phtiCJng
Chinh vi tinh tr:;mg nhu v~y ma cu6i cung
lo~n l~c va n~n gi~c gia da n6i len: ''M9t
ph~n d6 la do n~n d6i qua !On va cai d6i da
d!n tOi h~u qua; m~t khac, s~ tan b~o cua
cac quan l~i da vtt<;lt qua gioi h~n va
nhung s~ phien nhi~u m9t khi da qua muc,
da dAy cac n~n nhan ve phfa d6i l~p" (11)
Tinh tr~ng lu l\lt d cac dia phudng C\l
th~ dt.toi thbi Nguy~n ciing dttQc quan tam
nghien c\1u Ching h~n nhu Iii l\lt d hai
tinh Quang Nam va Thanh Hoa Vao ni'ta
Rghien cliu L!ch st? so 5.2020
dAu the ky XIX, Quang Nam la tinh c6 tftn sua'.'t bao h,tt nhieu nhat trong s6 cac tinh mien Trung, trong vong 80 nam tu nam
1804 den nam 1884, tinh nay b! den 34 tr~n bao h,tt (12) Trieu dinh nha Nguy~n hie ba'.'y gio da de ra cac bi~n phap cuu trQ nhu sai cac quan d Kinh do de'n nhung ndi
bi n~n ct~ tham hoi, kham xet s~ thi~t h~i
ve nha cl'ta, thuyen be va tai san d~ cap tien g~o cho dan Ngoai ra, trieu dinh con
ra dl,l mi~n thue' va tri~n h~n dien· binh cho cac ndi bi n~n Con ve tinh Thanh Hoa, tU nam 1804 de'n nam 1884, d day c6 22 lftn bao h.it, chi sau tinh Quang Nam, Thua Thien, Quang Tri, Quang Binh va nhieu hdn cac tinh khac Cac bi~n phap cuu te
chu yeu la ch~n c8'.'p g~o , phat tien cho dan
bi n~n, ke' do la cac bi~n phap kh~c ph\lC h~u qua bao h.it nht.t mi~n, giam thue', tu sl:ia de dieu, dubng xa, n~o vet song ngoi va t6 chuc cftu dao (13)
Nhin chung c6 th~ thay cac bai viet nay
da g6p phftn phac h9a hue tranh t6ng th~
ve tinh hinh thien tai, chu yeu la lu l\lt va n~n d6i xay ra dttm thai Nguy~n vao ni'ta dAu the ky XIX, cii.ng nhu lam ro tac d9ng cua thien tai doi voi doi s6ng xa h9i va cac bi~n phap d6i ph6 cua trieu dinh nha Nguy~n hie ba'.'y gid
Ngoai cac bai vie't ve thien tai thoi Nguy~n, ~ con c6 bai vie't ban luan ve thien
tai nam At D*u nhu bo1 canh t~ nhien ciia CUQC Cach m~ng thang Tam nam 1945
N~n d6i nam At D*u xay ra a cac tinh d6ng bAng Bi1.c B(> va B~c Trung B9 la m9t trong nhung n~n d6i khung khiep nhat trong l!ch
· s\t Vi~t Nam voi hon 2 tri~u ngttdi che't d6i (14) Ve nguyen nhan din den n~n d6i, Mn c~nh nhung nguyen nhan chu quan tr~c tiep nhu chinh sach thu mua th6c cua th~c dan Phap va quan phi~t Nh~t, con co ye'u
t6 khach quan, d6 la tac dqng gian tiep cua bao 11,lt khien cho V\l mua nam 1944 bi
Rghien clhl ,
thi~t hl}.i n~
chi thu du~ quan hang 1 hinh nl}.n d pha khoth6 khang NM· Sau niµi d6i thdi VCJi CUQ quyen o B~ Tr~n 11:1t na c6 sue tan p 8-1945, mu'.1 cac dia ban khong dut t
nUOC d tat C; cao d9t ng1 thay Ngay nude ky h,ic khac (J B~c
de xung ye
va Trong b1 CUQC t6ng k
Ha N9i va < li~t nha'.'t r
kh6 khan cl ph6ng qua1 bu9c phai 1 den ngay 2 nhung m~t vi~c thOng d9i Nh~t Vi lo~n sau 1 Minh va ca Thl}.ch tron quan nMp vi~c khdi n d6ng thoi v
Van di
Vi~c U'.n
la lu It.it tn
de de dieu, thuy 19i ci chuc nang
Trang 5il s6 5.2020
l tinh c6 t~n
s6 cac tinh
am tu nam
r bi de'n 34
1M Nguy~n
hap cuu tr<;i
1 nhung noi
$~ thi~t h~i
san d~ cap
~u dinh con
.en binh cho
mh H6a, tU
•Y c6 22 la.n
Nam, Thua
h va nhieu
1hap cuu te'
.ien cho dan
1 khAc phlfc
im thue', tu
1ong ngoi va
bai vie't nay
1h t6ng th~
la lii lift va
~n vao m':ta
ro tac d9ng
[Mi va cac
dinh nha
~n tai thai
~ ve thien
l:f nhien cua
nam 1945
tc tinh d6ng
a m9t trong
(t trong lich
uai che't d6i
i~n d6i, Mn
~ quan tn,tc
l6c cua th t;tc
con c6 ye'u
lan tie'p cua
im 1944 bi
Rghien Cllu ve tinh hinh
thi~t h~i n~ng ne Tren toan B!c Ky khi do chi thu du<;ic 1 tri~u tan so vdi muc binh quan hang nam la 1 tri~u 88 tan (15) Tinh hinh n~n d:6i trAm tr9ng da dAn de'n vi~c pha kho th6c, giai quye't n~n d6i va cao trao khang Nh?t cuu nude di~n ra m~nh me
Sau n~n d:6i la n~n lift xay ra gAn nhu d6ng thai vdi CUQC T6ng khbi nghia gianh chf nh quyen a BAc B9 vao thang 8 nam 1945
Tr?n h;lt nam At D~u a d6ng b~ng B~c BQ c6 sue tan pha rat !On: "Ngay tu da.u thang 8-1945, mua !On da xuat hi~n d h~u kh~p cac cija ban B~c B() Lu<;ing mua ldn keo dai khong dut trong 15 ngay lien lam cho mt;tc nude a tat ca cac dong song !On C1 B!c B<? Ien cao d()t ng()t voi m()t bien d() chua tung tha'y Ngay 18-8-1945, dinh lu d~t mt;tc nuoc ky life" (16) Mt;tc nude lu t~i cac noi khac a B~c B9 cung deu tang cao Cac do~n
de xung ye'u a kh~p d6ng bAng Bdc B9 bi
va Trong b6i canh lu d~t dinh cao nhu v?y, CUQC t6ng khoi nghia gianh chfnh quyen 0
Ha N<?i va cac tinh B~c B<? da di~n ra quye't li~t nhat Do Hi dang cao nen m<?t m~t gay kh6 khan cho vi~c tie'n quan cua don vi giai ph6ng quan do Vo Nguyen Giap d~n dAu, bu<?c phai hanh quan bAng thuyen va mai den ngay 26 thang 8 moi ve de'n Ha N()i, nhung' m~t khac lu cung g6p phAn chia cdt vi~c thong tin lien l~c chi vi~n cua quan d()i Nh~t v6n dang trong the tan ra, hoang lo~n sau st;t ki~n Nh~t dAu hang D6ng Minh va can buoc tie'n cua quan Tuong Gioi Th~ch trong vi~ tht;tc hi~n ke' ho~ch "Hoa quan nh~p Vi~t'' (17) 0 m9t s6 dia phuong
vi~c khdi nghia gianh chinh quyen di~n ra d6ng thai voi vi~c d6i ph6 voi lu h,it
Van de' tr! thuy - thuy l<Ji
Vi~c ung ph6 vdi thien tai, ma chu ye'u
la lii l\lt trong lich stt luon glln ch~t voi va'.'n
de de dieu, tri thuy va thuy lQi Ttj thuy va thuy l<;Ji · cung chinh la m()t trong nhung Chuc nang Cd ban CUa CaC nha llUOC chuyen
51
che' phudng Dong, tuc "chuc nang tuoi nuoc" (18) Tren T~p chi Nghien cuu Ltch
sli c6 khoang 9 bai vie't ve van de tri thuy
va thuy lQi, chiem ty l~ cao nhat trong cac nh6m chu de ve thien tai, khf h~u va tac d9ng cua dieu ki~n t'l,i nhien trong lich stt Thuy lQi c6 m6i lien h~ ch~t che voi lich
SU cua cac nen van minh !On d phU'.Ong Dong Cac nen van minh Ai C?p, Lttang
Ha, An DQ va Trung Qu6c du<;ic vi von la
"van minh cac dong song" Mi cac nen van minh n~y deu hinh thanh va phat tri~n d
luu Vl;lc nhung con song lon nhu song Nile (Ai C?p), song Tigris ve Euphrates (Luang Ha), song An va song Hang (An D()), Hoang
Ha va TruClng Giang (Trung Qu6c) Cong
tac tri thuy, xay d\ing kenh d?p, cai t~o t\i
nhien duqc quan tam tu rat som d cac nen van minh nay, qua d6 th~ hi~n ro "chuc nang tuoi nuoc" cua cac nha nuoc phuong Dong Ve lich stt thuy lQi C1 Vi~t Nam, vi~c dao kenh, khai song, chong h~n ch6ng ung,
mo mang giao thong duang thuy va dAp de phong ch6ng lu l\lt du<;ic quan tam chu
tr9ng xuyen su6t tien trinh lich stt cua dan
t9c (19) Cong tac tr! thuy, dAp de qua cac thai Ly-TrAn va Le deu g~n lien voi tinh tr~ng lu l\lt, de va xay ra duong thai Dang k~ la de'n thai Nguy~n, de dieu trb thanh van de nghiem tr9ng bdi de va lien tlfC Ch~ng h~n duoi thai vua Tt;t Due, de Van Giang (Hung Yen) c6 tili 18 lAn bi va Chinh vi v~y ma vao thCli Nguy~n da xay ra tranh lu~n ve vi~c nen d~p hay ho de, dtiQC
phan anh qua cac ngu6n thu t!ch nhu De chinh tq,p, De chinh td.n lu9,n va Ha de tq,p
(20) Cach thuc quy ho~ch, t6 chuc xay dt;tng va bao v~ de dieu thiiy l<;ii cua lang xa
o Vi~t Nam cung duqc chu y De dieu khong chi d~ ngan lii, chAn bi~n, thuy l<;ii khong chi tuoi tieu cho d6ng· ru()ng, ma de dieu thuy l<;ii con lien quan den nhung van de
Trang 658
khac nhu nuoc dung sinh ho~t, giao thong
di l~i, th~m chi cho ml,.lc dfch quo'c phong,
chong ngo~i xam va g6p phcin hoan chinh
nen kinh te t\( cung tl;! cap cua lang xa (21)
Ben c~nh cac bai viet t6ng quan con c6
cac bai viet nghien CUU Cl,.l th~ ve de dieu,
thuy lc;li qua cac trieu d~i Va thdi ky !ich Slt
khac nhau Trude het c6 th~ k~ den cong
tac tr! thuy va thuy lc;ii thCii Ly -Tran, bao
g6m dAp de ch6ng h,1t va dao song ch ong
h~n Tu the ky X den the ky XIV da c6 gan
100 nam xay ra lu h,1t va thuy tai lan Cong
tac tri thuy vi the duqc quan tam tU rat
som Duoi thoi Ly da ban hanh lu~t ve de
dieu Sang thoi nha Tdn, vi~c d~p de, tri
thuy cang du<;lc chu tr9ng va t6 chuc quy cu
hem Di~n hinh la vi~c dAp de quy mo lOn
vao nam 1248 Nha Tran con d?t ra chuc
Ha de chanh su va ph6 su d~ trong coi vi~c
de dieu (22) Khong chi dip de chong ll,.lt,
m('>t so' vuong hau quy t(k va cu dan ven
bi~n con dAp de ngan m~n d~ mo r('>ng di~n
tich canh tac Vao thCii Ly-Tran ciing c6 tai
50 Ian xay ra h~n han keo dai nen ngoai
vi~c dAp de ch6ng ll,.lt, ngan m~n, trieu dinh
va nguai dan thai Ly-Tran con tien hanh
dao vet, khoi song chong h~n (23)
Do van de de dieu va thuy 1<;Ji duoi th6i
Nguy~n rat nghiem tr9ng nen n6 du<;Jc sv
quan tam nghien cuu kha dang k~ khi c6
den 5 bai viet de c~p de'n van de nay (chie'm
hon phan nlia t6ng s6 bai viet ve tri thuy
thuy lqi) Trong d6, D6 Due Hung la tac gia
quan tam van de nay nhieu nhat voi bon
bai viet dang tren T~p chf lien quan den tr!
thuy - thuy lc;ii (24)
Thien tai do lu h,1t gay ra (j BAc B() th6i
Nguy~n la m(?t tht,tc tr~ng dang bao d()ng:
trong 60 nam dau cua the ky XIX c6 toi 29
lan de va so voi tat ca 73 I.in de va trong
chin t he ky truoc d6, tuc ve m?t thdi gian
tuy chi b~ng 1/15 nhung s6 lan de va trong
60 nam dau the ky XIX da xap xi b~ng 1/2
Rghien cfru J4ch sa so 5.2020
so Ian de va cua chin the ky truoc c()ng l~i (25) Nha Nguy~n do d6 dung truoc kh6 khan VO cung nan giai va vi~c dAp hay bo de lan dau tien duc;ic d~t ra trong lich sli ttj thuy o d6ng b~ng B£c B() Cac thao lu~n ve va'n de dAp hay bo de di~n ra xuyen suo't cac dai vua tu Gia Long cho den Tl;! Due voi ke't qua la trieu dinh chu truong thl;lc hi~n vi~c cung co de ket h<;Jp khai song thoat lii (26)
Trong cac d!a phuong a d6ng b~ng B£c B9, tinh Hung Yen (phu Khoai Chau xua) la nai vfln de de dieu thuy l<;Ji d~t ra gay g~t nhat (27) Trong khi d6, cac song chinh a day bi b6i }i(p va d&i dong d!n den S\i SUY tan CUa thuong cang Pho Hien von rat s~m uat vao hai the ky trti<k Vi~c tr! thuy a khu vvc nay d~t ra yeu cau moi, d6 la khong chi d~p de
ma con phai khoi song thoat lii Tuy nhien, dl,t an dao song Cliu An duqc tri~n khai duili thoi Minh M~ng khong nhung khong mang l~i hi~u qua ma con khien h,1t I9i a Hung Yen cang tro nen tram tr9ng hon (28)
Dt!a theo ket qua nghien cuu cua cac bai viet c6 th~ thay nha Nguy~n rat quan tam
n6 ll,tc trong Cong tac tri thuy va thuy l<;Ji
TU nam 1803 den nam 1857, nha Nguy@n
da 13 lan cho tien hanh dao d~p de a nhieu dia phuong khac nhau (chu ye'u la BAc B9) voi 60 do?n de duqc d~p c6 t6ng chieu dai uoc tinh chung 20.381 tru<;Jng (29) Ngoai
de, nha Nguy~n con cho xay dl,tng m9t s6
cong lon d~ tttoi tieu Rieng B!c Thanh vao nam 1829 c6 50 cua c.Ong do trieu dinh dung ra xay dvng (30) Ben c~nh h~ thong
de dieu thuy lqi (J BAc B9, con c6 cac cong trinh thuy l<;Ji nhu d ~p ngan m.toc, giu nuoc
va d~p ngan m~n (J mien Trung Theo d6 c6 hon 40 con d~p du<;ic xay trong the ky XIX nhAm ml,lc ctich ngan m~n va tuoi tieu (31)
Cong CUQC khai hoang Ian bi~n a d6ng b&ng song Hong vao m1a dAu the ky XIX ciing d~t duqc nhung thanh tlju Vi~c d!p de lan bi~n va de song qua cac trieu d:~i khien cho clia bi~n n gay cang xa, vi~c tuoi tieu tro
Rghien cl'.ru ,
nen kh6 kh nhung o trii rat thap so'
Do d6 de'n
thoat lu tro Nguy~n khi tl,.lc hoan ch dao song th cac cong tr thau chua l d!n nude d thanh t\)'.u t bi~n M~t k cong vi~c de hoan thi~n'
ve ky thu~l nhung quy cong vi~c xa:
Khihgu
Triet gi1 Montesquiel
Lois (Tinh t rAng "khi h ~
ca cac de chi cho la yeu tl cac xa Mi v
sti Anh huo cung duqc ql Tren T~p
c9ng 10 bai tuc;ing thuy · quan tr\)'.c ti1 chiem solu<;I Cac bai v khi' tu<Jng th c6 ciing nhu cua cac hi~n thl,tc v~t va (
voi vi~c ngl: thdi N6 g6p cac hi~n tuc;l thdi ba'y gid, qua trinh kh
Trang 7re so 5.2020
u& d)ng l?i
: truoc kh6
tp haybO de
; ijch stt tri
hao lu~n ve
ven suot cac
Due voi ket
~c hi~n vi~c
1oat Hi (26)
ing B~c B9,
xtta) la ndi
ay g~t nhat
:ih a day bi
my tan cua
~m ua't vao
Tuy nhien,
n khai duoi
Mng mang
l~i (J Hl.ing
(28)
cua cac bai
; quan tam
·a thuy lqi
ua Nguy~n
de d nhieu
la B~c B9)
~ chieu dai
29) Ngoai
rng m(>t so
Thanh vao
trieu dinh
1 h~ thong
6 cac cong
c, giu mtoc
Theo d6 c6
he ky XIX
i tieu (31)
d6ng b~ng
XIX cling
Hp de la'n
khien cho
ji tieu t.rb
I
Rghien cll'u ve tinh hinh
nen kh6 khan hdn, d6ng thdi con t~o nen nhung 6 triing, lam cho m~t b~n g chau th6' rat tha'p so voi m~t nuoc bi~n, d~ gay Iii h,1t
Do d6 den the ky XIX vi~c dao song d~
thoat 111 trb thanh van de cap bach Nha Nguy~n khi d6 b~n g cac bi~n phap nhu tie'p tl,lC hoan chinh h~ th6ng de song, khdi va dao song thoat lu , dgp de bi~n, xay d\1ng cac cong trinh thuy n6ng nhti song dao thau chua rua m~n, clia c6ng, kenh dao d§.n nuoc da btioc d~u d?t du<;ic nhung thanh tvu tren vung dat khai hoang ven bi~n M~t khac, b9 may t6' chuc, quan ly
c6ng vi~c de dieu thuy lqi thoi Nguy~n da hoan thi~n voi quy djnh ch~t che va quy cu
ve ky thu~t kinh phi va nhan l'l;tc cung nhung quy d!nh ve thubng, ph?t do'i voi c6ng vi~c xay d~p va phong h9 de
Khihgu
Triet gia n6'i tieng ngudi Phap la Montesquieu trong tac phfrm De l'esprit des lois (Tinh th~n cua phap lu~t) tung n6i r~ng "khf h~u la de che d~u tien trong tat
ca cac de' che1' (32) Tu lau khi h~u da du<;Jc cho la ye'u t6 c6 anh htidng khong nho de'n cac xa h9i va cac nen van minh trong Jich
SU Anh htidng cua khi h~u d6i voi lich SU ciing duqc quan tam nghien cuu tu rat som
Tren T?P chi Nghien cuu Lfch su c6 t6'ng c9ng 10 bai viet ve khi h~u va cac hi~n tti<;Jng thuy van trong lich SU, trong d6 lien quan tr\,tc tie'p de'n khi h~u g6m c6 b6n bai, chie'm so ht<;Jng khong nhieu
Cac bai viet nay cho dng ngu6n sl.t li~u khi tti<;Jng thuy van, nhat la khi tuqng thdi c6 Cung nhti quan sat ve v~t h~u (anh huong cua cac hi~n tuqng th di tiet khi h~ u dO'i voi thi;rc v?t va d9ng v~t) c6 clm quan tr<;mg doi voi vi~c nghien cuu 1ich sti xa h9i duong th6i No g6p ph~n giup giai thich dung d~n CaC hi~n tti<;Jng, S\,t ki~n lich s\t quan tr<;mg thdi ba'y gid, d6ng thdi lam ro di~n tie'n cua qua trinh khi tuqng thuy van trong qua khu,
5S
giup ich cho vi~c di,i bao khi h?u trong tttong 1ai Di,ia vao cac ghi chep cua SU sach, c6 th~ phac h9a l~i di~n bien cua khi h~u Vi~t Nam qua cac giai do~n lich SU tu thdi Ht1ng Vttcing den cu61 the ky XIX (xem bang 2) Di lien voi d~c trting khi h~u cua cac giai do~n nay la nhung hi~ n tti<;Jng thdi tiet, thien tai khac nhau nhu bao 11,lt, h~n han
Lien quan den nh~n thuc va ghi chep ve cac hi~n tti<;Jng khi h~u, thoi tiet c6 nganh v?t h~u h<?C (phenology) · m{)t llnh Vl,iC Cua khi tU'.<;Jng h<?C nghien CUU nhung phan ung cua th'l;tc v~t va d9ng v~t trttoc nhung thay d6i cua thdi tiet d~ theo d6 tien hanh cong tac san xuat c6 hi~u qua 0 Vi~t Nam tU xtta
no da dti<;JC phan anh qua ca dao va vai trttoc tac nhu Nhj ct9 mg,i Con (J Trung Qu6c, trong tac ph~m D(tt Chu thli chia nam ngay lam m9t h~u, ba h~u lam m9t khi, tr9n nam c6 24 khf va 72 h~u, cu m6i h~u l?i c6 m9t hi~n tu<;Jng tl,1 nhien va v~t h~u (33) V~t h~u h9c di.t<;Jc cho la c6 anh huong sau s~c den d(Ji song va ho?t d9ng cua ngudi 1ao d9ng bdi d'l;ta vao khi va h~u ngtidi ta d~t ra nong }ich va quy Qinh cac l~ tiet trong nam Lich su hinh thanh, phat tri~n nganh khf ttt<;Jng thuy van va vi~c ghi chep, quan tr~c thien nhien b Vi~t Nam qua cac trieu
Bang 2: Di~n bien khi h~u Vi~t Nam qua cac thoi ky lich sit
khibau
BAc thuqc ldn 1 den giua Bdc thuqc · Gia ret
l~n 2 Thekv rn- ioo9 N6nrr a'm
1225-1420 >IAnl! n6nl!
'fhe'kv XVJI d~u thCky XIX Gia ret Nua dAu the kv xrx N6M tfm Nua cuoi the ky XIX Ret
Ngu&n: l\guyen Xuan Tau, "Bu&: ddu tim hil!u vg bien d{mg khf h~u b mtoc ta trong lich su", T11-p chi
Nghien cuu Lich sii, so 6 (213), 1983, tr 61-63
Trang 860
d~i ciing dttQc quan tam nghien cuu Tu
thai TrAn da c6 Cl:lc Thai si':t n!m vi~c thien
van, lam lich va theo doi khi tuqng Sang
thai Le d6i thanh Thai si':t vi~n, tu thoi Le
Thanh Tong den het thoi Le - Ttjnh g9i la
Tu Thien giam De'n theri Nguy~n la Kham
thien giam T6 chuc ho~t d(}ng, tri thuc
khoa h9c, each thuc lam vi~c va quan tr~c
khf tttqng thuy van cua CaC Cd quan nay
cang ve sau ngay cang hoan thi~n va d~t
dttqc nhung tien be) dang k~ Ngoai ra, cac
tac ph~m nhtt V~n khi bi aien cua Le Huu
Trac va Van aai log.i ngit cua Le Quy Don
khi tttqng h9c dttdng thC:li (34)
Thuy trie'u
Lien quan m~t thiet voi khi h~u la cac
hi~n tttqng thuy van ma thuy trieu la m(}t
trong s6 d6 Tren T~p chf Nghien clZu Lf,ch
SU c6 ba bai viet ve thuy trieu va moi lien
h~ ciia n6 voi cac si.;t ki~n ljch sit N guy~n
Ng9c Th\lY la tac gia duy nM'.'t ciia ca ba
bai viet ve va'.'n de nay Ca ba bai viet deu
c6 cung m(}t n(}i dung cot loi la thuy trieu
vdi nhU'.ng tr~n thuy chien vang d(}i trong
ljch sl:i dan t(}c nhtt B~ch DAng cac nam
938, 1288 va R~ch GAm - Xoai Mut nam
1785 Ve thuy trieu trong tr~n B~ch D!ng
nam 938, tuy sl:i sach chep khong thfing
nha't ve thoi gian di~n ra tr~n danh (c6 tai
li~u cho la mua dong thang mttoi, l~i c6 tai
li~u cho la mua dong thang ch~p) nhung
d\ta tren quy lu~t thuy trieu cua vilng song
B~ch DAng, tac gia da dua ra cac gia dinh
ve nttoc trieu trong tr~n danh Theo d6, du
tr~n danh di~n ra trong thang muoi hay
thang ch~p thl dao d(}ng thuy trieu deu
kha gi6ng nhau Tr~n danh duqc cho la da
di~n ra vao ban ngay voi thoi gian khieu
chien vao bu6i sang som, thCli gian danh ap
tra l~i quan Nam Han vao bu6i trua _ho~c
bu6i chieu khi thuy trieu rut m~nh nhat
Rghien cw Lich sli so 5.2020
khie'n quan gi~c bi sa vao tr~n dia c9c nh9n (35) 0 tr~n B~ch D&ng nam 1288, qua vi~c xac djnh muc trieu cao nhat va thap nhat cua ngay 8 thang 3 am lich nam 1288 - thoi gian di~n ra tr~n danh, tttdng t\t tac gia
ciing nh~n dinh r!ng tr~n danh tren song B~ch D!ng xay ra vao ban ngay bdi khi do
la hJ.c trieu thffp, CQC nho len dam thung thuyen gi~c (36) Ve tr~n R~ch GAm - Xoai Mut nam 1785, tac gia cho biet tr~n danh di~n ra vao gan ngay trieu kem hong chu
ky ni':ta thang voi chenh l~ch trieu lOn nha'.'t trong dem 19 r?ng ngay 20 thang 1 nam
1785 la khoang 1,9 den 2,0 m 6 giai do?n dAu cua tr~n danh, quan Tay Sdn gia VCJ thua rut ve phfa R?ch- GAm, ung voi luc trieu tha'p Den giai do~n sau cua tr~n danh vao sang sam ngay 20 thang 1, khi quan Tay Sdn phan cong, du ngtiQC dong nhung do thiiy trieu dang len nen danh gi~c trong dieu ki~n xuoi nttoc va thu~n gi6 nhu sl:i sach ghi chep (37) T6m l~i, vi~c ket hQp thuy trieu trong cac tr~n thuy chien da ch\tng to ban linh va th~ hi~n S\i sang t~O trong ngh~ thu~t quan S\t cua Vi~t Nam -m(}t dat nuoc giap bi~n vdi d~c di~m thuy trieu da d~ng
Hinh thl song ngoi
Ben c~nh thiiy trieu, S\i bien d6i cua cac dong song, hinh th~ song ngoi cung la va"n
de lien quan den thuy van cAn dttqc de c~p
S\t bien d6i CUa cac dong song luon c6 nhung tac d9ng nhat dinh ve cac m~t dCli s6ng xa h(}i Vi~c tim hi~u S\i bie-n d6i cua cac dong song c6 c6 m9t y nghia khoa h9c nha'.'t dinh trong vi~c lam sang to cac s~
ki~n lich si'i lien quan ho~c di~n giai nhung v~n de cua b9 mon dia ly hQC ljch si':t Vi dv nhu s\( d6i dong cua song B~ch D~ng Dva vao cac CQC ga phat hi~n 0 ta ng~n song Chanh cung voi vi~c khao cuu ghi chep cua cac thtt tjch c6, h9c gia Dao Duy Anh da
Rghitn cw v
dtta ra gia t: B~ch D~ng:
thanh long 1
ch6 dao du<;Jc chinh la n!: xua (38) N! r!ng nhU!lg
ve tr~n B~cl dong b khoa yeu nh&m 1
gi~c rut lui, B~ch D~ng•
n!m d ciia
m9t dAn ch H6ng Giani nguyen tu qua H6ng lq
r6i d5 ra bi thCli gian, dE khOng con r thay vao de
do~n tit ngi Thuy) la SOI
Tac tJ.9n
voi ljch sa
Ye'u ton: luon c6 nhi de'n J.ich stt
N6i each kl
va cac ner khOng nho trttdng va d
Nghien ciiu
lien quan d bai vie't co t chu ye'u: r
ki~n tt,t nhi vai tro cu trttClng sinl
Ve m~t
~ • A
rang vi(!c
Trang 95ll :>6 5.2020
dia c9c nh9n
288, qua vi~c
ra thap nhclt
rn 1288 -thbi
g ti,t tac gia
lh tren song
iy bdi khi d6
dam thung
t GAm - Xoai
!t tr~n danh
m trong chu
·ieu Wn nhat
hang 1 nam
0 giai do~n
, Sdn gia vb
ung voi hie
:i.u cua tr~n
~hang 1, khi
nguc;tc dong
n nen danh
va thu~n gi6
t lljli, vi~c ket
:niy chien da
Vi~t Nam
-c di~m thuy
1 d6i cua cac
ding la van
duc;tc de c~p
)ng luon c6
cac m~t dbi
bien d6i cua
tia khoa h9c
lg to cac S\t
il giai nhung
ch sil' Vi dl,l
1 D~ng Dl,ta
;hi chep cua
)uy Anh da
Rghien cli'u ~ ttnh hinh
dU'.a ra gia thuyet Ve S\t dcii dong Cua song B~ch DAng: Long song B~ch D!ng cu trb thanh long song lOn cua song Chanh nen ch6 dao dU<;!C CQC lim a tren bai song Chanh
ch inh la nAm trong long song B~ch DAng xua (38) N goai ra, tac gia con nh~n dinh rAng nhung c9c gel duc;tc phat hi~n la thu('>c
ve tr~n B~ch DAng nam 1288 bbi CQC duQc dong a khoang giua song, ngay khuc hi~m yeu nhAm danh ch~n quan Nguyen khi gi~c nit lui, con cac CQC gel thu()c Ve tr~n B~ch DAng nam 938 ho~c nam 981 thi phai n!m a cil'.a bi~n boi cac tr~n danh nay nhl1.m ngan gi~c tien vao n9i dia (39) O
m9t dAn chung khac, ve S\t bien dcii cua H6ng Giang - m9t dong song c6, phat nguyen tu dat Gia Lam, Van Giang chay qua H6ng 19 (m<?t trong 24 19 c6 tu thbi Ly) r6i dci ra bi~n Trai qua cac bien dcii theo thbi gian, den the ky XIX thi dong song nay khong con nua, ten g9i cua n6 ciing bi x6a, thay vao d6 nguoi ta l~i g9i song Nhi Ha, do~n tit nga ba H~c den cl.ta Ba L~t (Giao Thuy) la song H6ng (H6ng Ha) (40)
Tac dong cua dieu kien tu nhien doi
vai ljch sa
Yeu t6 moi truong va dieu ki~n tl;i nhien luon c6 nhilng vai tro tac d9ng nhat dinh den ijch Slt phat tri~n cua xa hQi loai ngl idi
N6i each khac, S\t phat tri~n cua cac xa h9i
va cac nen van minh chiu S\t chi phoi khong nho cua Wng th~ cac yeu to moi tntbng va dieu ki~n tl,t nhien Tren T~p chf
Nghien clZu Lf,ch sci c6 khoang 5 bai viet
lien quan den viln de nay N9i dung cua cac bai viet c6 th~ duQc chia lam hai khfa c~nh chu yeu: I) ly lu~n ve tac d9ng cua dieu ki~n tl,t nhien do1 vCJi lich s\:t; 2) th\(c ti~n ve vai tro cua dieu ki~n t\i nhien va moi tn:tdng sinh thai trong ijch sit Vi~t Nam
Ve m~t ly lu~n, cac bai viet da chi ra r~ng vi~c nghien c{!u cac tac d9ng khac
61
nhau cua w nhien d6i voi con nguoi va tac d9ng cua con ngudi d6i voi t\i nhien trong lich su la vo cimg ca.n thiet Do'i tuQng nghien cuu cua slt h9c do d6 bao g6m vi~c nghien cuu ljch su phat tri~n nhung quan h~ cua xa h9i loai ngubi cung nhu nghien cuu lich SU tudng tac lAn nhau giua xa h9i
va thien nhien (41) Thong qua nhung ngu6n tu li~u l!ch sli., cac nha su h9c c6 th~ tim duQc thong tin ve mo'i quan h~ giua con ngudi voi thien nhien t~i nhung thoi ky Jich s\:t khac nhau ''Tinh chat cua nhung quan h~ giua con ngttdi voi thien nhien giai thich nhieu dieu trong qch SU y thuc xa h9i va S\i hinh thanh nhung S\i bi~u hi~n CaC gia tri van h6a" (42) c\l th~, dieu ki~n t\i nhien c6 nhU'.ng tac d9ng dang k~ ne'u khong muon n6i la quye't djnh de'n xu huong phat tri~n ciing nhu ban s~c rieng bi~t cua cac qu6c gia cci d~i o phttdng Dong va phi.tong Tay Nhung tac dqng d6 duQc th~ hi~n a phttdng di~n kinh te' (phudng Dong: nong nghi~p
tuoi tieu; phUdng Tay: thtidng m~i hang hai), khuynh huong xay dl,tng va phat tri~n hai), khuynh huong xay dl,l'.ng va phat tri~n cua hinh thai tci chuc nha nuoc (phuong Dong: trung Udng t~p quyen; phttong Tay: thanh bang) ( 43)
T;;i.i Vi~t Nam, dieu ki~n tl,l' nhien va boi canh sinh thai c6 vai tro nhilt dinh d6i voi S\i phat tri~n cua nen nong nghi~p, g~n voi qua trinh lam chu d6ng b~ng Tr6ng tr9t, lam vUdn va chan nuoi deu thich ung voi sinh thai, thai tie't, phan anh triet ly ve khong gian va thbi gian L~ tiet trong hie nong nhan ciing la nh~m d~ can b!ng sinh thai Con trie't ly nhan dinh th~ng thien thi phat buy tfnh chu d9ng cua con ngubi trong
tuong tac voi t\i nhien D6ng thbi, ngttoi
nong dan Vi~t Nam luon phai can d61 trong Vi~c giai quye't mo'i quan h~ giua dilt va nttoc trong h~ th6ng sinh thai, nha va nttoc (etat) trong h~ tho'ng xa h9i va giua lang voi nuoc (nation) trong m61 quan h~ chung (44)
Trang 1062
Stt
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
2
3
4
1
2
3
1
2
3
1
2
3
4
5
R ghien cU'u L!ch sll', so 5.2020
Bang 3: Bang thong k e t e n t a c gia va ten cac bai vi €t theo chu d~
Thien t a i
Cao V!in Bien Ve nan d6i nam At Dau (1945) 4 (251), 1990 51·56
Ph~m Quang Trung N~n h,it nll.m At D~u voi CUQC T6ng khoi nghia gianh chinh 4 (251), 1990 56-60
1ouyen o d6ng bhg BAc B-0 nam 1945 D6 DucHung Tac d<;>ng cua thien tai lii h,1t Mi voi cac CUQC b~o d<;>ng CJ nong
6 (301), 1998 24-28 thon Bic Bo dttoi thOi N!!uy~ n nua dAu thekv XIX
Ng u y~n Vll.n Ki~m N~n h,1t, d6i va tinh tr~ng khon cung cua nong dan BAc ky
trong niim 1857 (Qua loi k~ cua Retord, Giam m1,1c dia µMn 5 (312), 2000 85-90 Tav Bic kv)
D6 Bang Tinh hinh Ju h,it CJ Quang Nam vao the ky XIX va nhung bi~n 3 (316), 2001 61-65
phap cuu tro cua trieu Nguy~n (1802-1884) D6 Ban!? Tinh hinh lu Jut o Thanh H6a h6i the kv XIX 4 (323) 2002 79-82
Le Quang ChAn Tinh hinh thien tai o Vi~t Nam giai do~n 1802-1883 va chfnh
8 (496), 2017 14-29 sach cuu trci xa Mi cua trieu Nimv~n
Tri thuy • thuy l<Yi
Hoa B&ng LttQC khao ve ljch SU de qua cac trieu d~i 31, 1957 (Van 1-17
Su Dia) ChuV!in Tfo Vai tro cua thuy !Qi trong lich SU cac nttoc phttcing Dong 84, 1966 14-25
85 1966 55-59 TrAn Thi Vinh Cone: tac tri t huv va thuv Joi t hOi Lv-TrAn 3 (168) 1976 54-59
HuvVu Vai net ve de dieu tMv Joi lane: xa Viet Nam thOi trttoc 3 (180), 1978 46·53
D6 Due Hung Buoc dAu tim hi~u ve tri thuy, thUy IQi CJ nuoc ta nua dfo the ki
5 (188), 1979 46-56 XIX
Ph~m Ai Phuong Bttoc dfo tim hi~u nha Nguy~n vbi qua trinh thao lu~n ve vfo 3.4 (246-247),
19-33
de tri thuv o d:6ne: bhe: BAc Bo nua dAu the kv XIX 1989 D6Duc Hune: Van de tri tMv o Hune: Yen clttoi trieu Ne:uv~n (the ki XIX) 5 (270), 1993 42-47
DbDuc Hung Van de tri t huy - thuy !Qi CJ vung khai hoang ven bi~n Bile B<;> 3 (274), 1994 26-33
ni:ta ddu the kv XIX DbDucHU.ng W viln de t6 ch\.tc, quan ly cong trinh tri thUy o Bdc Bi? cua nha
4 (275), 1994 47-51 Ne:uven <the' kv XIX)
Khihciu
Ba KM D~t co so v~t Mu hqc o Vi~t Nam 31, 1957 18-32
<Van Si:t Dia) Nguyen Ng9c Th1,1y G6p phAn nghien cuu lich su thoi ky Hai Ba Trung: Y nghia 2 (209), 1983 42-44
khoa hoc cua cac sit lieu trong llnh vuc khi tu<Jng thuv van Ne:uven Xuan Ti:tu Bttoc dAu tim hi~u ve bien done: khi Mu a nttClc ta trone: lich SU 6 (213) 1983 60-63
Ta Ngoc Lien Lucic khao ve n e:anh khl tucine: thuv viin C<i·Trune: dai 6 (319}, 2001 42-46
Thuytrieu
Ne:uven Ne:oc Thuv Ve con nttoc t r ieu trone: t ran Bach D&ne: nam 1288 6 (63) 1964 36 53
Nguyen Ng9c Th1,1y Thuy trieu trong chien thAng vi d~i R1;1ch Gam-Xoai Mut na m 6 (195), 1980 73-76
1785
Hinh thl song n goi
Dao Duv Anh Nhune: coc lim dao dttac voi S\! d6i done: cua Bach DAng 12 (129) 1969 10-18
Nguyen Dinh Thi,tc Ti m hi~u hinh t h~ song ngoi xua va nhung thay d6i Wn cac
done: soni< chfnh (J d6ne: bang Thanh Hoa 1 (178), 1978 48-56 Trdn Ba Chi H6ng Giang thOi c6 va song H6ng ngay nay 2 (267), 1993 56-59
Tac dong cua diiu k ien tu nhien do1 v(Ji lich sii
Nguyen Ng9c Th1,1y Gia tri khoa hc;>c cua cac tai li~u quan sat thien nhien trong sil
11 (68), 1964 47-49
cu Ngo The Thinh Hoa Lu · Thll.ng Long: Thu ban ve nhung quan h~ tl,t nhien -xs 6 (189), 1979 43-47
hoi va lich SU Sigurd Sch midt Xa Mi va thien nhien, nhung v:ln de nghien cuu cac ngu6n tu 6 (225), 1985 70-76
lieu lich sit
D i ~p Dinh Hoa Thi,tc tifo va triet ly sinh thai nhan viin cua nguoi Vi~t trong
1 (260), 1992 11-20 none: nghieP
D~ng Quang Minh
V~n de tac d(>ng cua dieu k i~ n ti,t nhien Wi khuynh hubng phat
ne:hien cltu bien soan e:iang dav lich si:t
R ghiencm
Ngoai ra
vi~c khai chep v€ n tu:qng thu hi~u chu chung troi binh di~n
tro tac d9 cac S\i kit nhung cal sach ghi c vang xua't
tu Hoa Lu d9ng m~n :
d6i (46) N den yeu ti
c~p tOi va nhien Ia nghien cul
4 Ke't
Co th~ vie't v€ tir d9ng cua dang tren khOng nh dang d~ < cM.ng dud
CHUTHl
(1) Vi~n
Nghien c!Zu
xa h9i, Hat (2) c\l i:
c6 96 bai vii
2008 c6 82 1
2010 c6 821
2012 c6 881
2014 c6 94 1
2016 c6 94
nam 2018 Cl