Các bệnh dịch này, mà chủ yếu là đậu mùa đã gây ra những trận dịch khủng khiếp, làm suy giảm dân số và dẫn tới sự diệt vong của các nền văn minh bản địa ở châu Mỹ.. Chính sự cô lập và tá
Trang 1* Đại học Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ
VĂN HÓA - LỊCH SỬ
SỰ TRAO ĐỔI COLUMBUS VÀ DỊCH BỆNH
Ở TÂN THẾ GIỚI THẾ KỶ XVI
Lư Vĩ An*
Tóm tắt: Sự trao đổi Columbus là thuật ngữ dùng để diễn tả sự tiếp xúc giữa châu
Âu với châu Mỹ, mang lại sự trao đổi trên quy mô lớn các hệ thực vật, động vật, văn hóa, con người, kỹ nghệ và cả bệnh dịch giữa Tân Thế giới và Cựu Thế giới, diễn ra sau việc khám phá châu Mỹ Cũng từ đó, vào cuối thế kỷ XV và trong suốt thế kỷ XVI, ở châu Mỹ đã xuất hiện nhiều bệnh dịch chết người chưa từng được biết đến trước đó như cúm, đậu mùa, dịch hạch và sởi Các bệnh dịch này, mà chủ yếu là đậu mùa đã gây ra những trận dịch khủng khiếp, làm suy giảm dân số và dẫn tới sự diệt vong của các nền văn minh bản địa ở châu Mỹ Bài viết này bước đầu tìm hiểu về sự trao đổi Columbus và tác động sinh học của nó thông qua các trận dịch bệnh xảy ra ở châu Mỹ vào cuối thế kỷ XV và trong thế kỷ XVI.
Từ khóa: sự trao đổi Columbus, Tân Thế giới, châu Mỹ, dịch bệnh, thế kỷ XVI
1 Vài nét về thuật ngữ sự trao đổi
Columbus
Được nêu lên lần đầu tiên vào năm
1972 bởi nhà sử học người Mỹ Alfred
W Crosby (1931-2018), “sự trao đổi
Columbus” (Columbian exchange) là
thuật ngữ dùng để mô tả sự khuếch tán
sinh học phát sinh cùng với quá trình
thuộc địa hóa châu Mỹ của thực dân
châu Âu xảy ra sau các cuộc phát kiến
địa lý mà khởi đầu là chuyến thám hiểm
sang châu Mỹ của Christopher
Columbus vào năm 14921
Trước khi có sự trao đổi Columbus,
hoàn toàn không có sự hiện hữu của cam
ở Florida, cũng như của chuối ở
Ecuador, ớt chuông ở Hungary, cà chua
ở Italia, cà phê ở Colombia, dứa ở
Hawaii, cao su ở châu Phi, con lừa ở Mexico, ớt đỏ ở Thái Lan và Ấn Độ, thuốc lá ở Pháp, hay sôcôla ở Thụy Sỹ2
Sự trao đổi Columbus đã mang lại những tác động đáng kể về nhiều mặt tri thức, kinh tế, dinh dưỡng và nhân khẩu trên thế giới3 Tuy nhiên, bên cạnh đó nó còn khuếch tán các loại mầm bệnh từ Cựu Thế giới sang Tân Thế giới, dẫn đến sự xuất hiện của nhiều loại bệnh tật chưa từng tồn tại ở Tân Thế giới trước
đó Nói cách khác, sự trao đổi Columbus
là dòng chảy của các loài động vật, thực vật và vi trùng giữa hai bờ Đại Tây Dương Nó được diễn giải là sự tiếp xúc giữa châu Âu với châu Mỹ thông qua các cuộc phát kiến địa lý, mang lại sự trao đổi trên quy mô lớn các hệ thực vật,
Trang 2động vật, văn hóa, con người, kỹ nghệ
và cả bệnh dịch giữa Tân Thế giới và
Cựu Thế giới4 Luận thuyết của A.W
Crosby đánh giá tác động của các loài
động, thực vật ở Cựu Thế giới đối với
Tân Thế giới, sự phổ biến trên phạm vi
toàn cầu các loại thực phẩm mới cũng
như cách thức thực dân châu Âu mang
truyền các loại mầm bệnh sang châu Mỹ
Khi đặt chân tới châu Mỹ, những
người châu Âu không chỉ mang theo
súng ống đại bác, mà họ còn mang theo
cả các mầm bệnh lây truyền cho người
bản địa nơi đây Đó là các thứ bệnh xa
lạ mà người bản địa châu Mỹ hoàn toàn
thiếu sự miễn dịch5 Trong số các chủng
của loài homo sapiens, người bản địa
châu Mỹ (bị gọi nhầm là Indians, tức
Anh-điêng) có lẽ là những người sống
trong sự cô lập, tách biệt lâu dài nhất so
với phần còn lại của nhân loại Họ sinh
ra để sống, chết và duy trì nòi giống từ
thế hệ này đến thế hệ khác mà không có
bất cứ sự liên hệ nào với thế giới bên
ngoài châu Mỹ Họ phát triển một nền
văn hóa độc lập với sự chịu đựng hạn
chế Người bản địa châu Mỹ bảo tồn
cuộc sống vi mô các bệnh lý, tức rất ít
bệnh tật6 Chính sự cô lập và tách biệt
này với phần còn lại của thế giới trong
hàng ngàn năm đã giúp người bản địa
châu Mỹ ít chịu bệnh dịch hơn Yếu tố
địa lý rõ ràng đã góp một phần vai trò
đáng kể trong việc tạo thành giới tuyến
tách biệt giữa châu Mỹ với thế giới Cái
lạnh và sự băng giá của Bắc Cực cùng với
sự bao la rộng lớn của Đại Tây Dương và
Thái Bình Dương đã bảo vệ những người bản địa châu Mỹ đầu tiên khỏi nhiều loại bệnh dịch Hơn nữa, những người châu Mỹ bản địa chỉ thuần hóa một số ít động vật Trong khi đó, những bệnh dịch ở Cựu Thế giới, điển hình là đậu mùa đã được lây truyền từ động vật thuần hóa hoặc có liên quan đến các loài động vật là trung gian truyền bệnh7 Tuy nhiên, Tân Thế giới cũng không hẳn là môi trường hoàn toàn không có bệnh tật Ở châu Mỹ thời tiền Columbus vẫn tồn tại một số căn bệnh đặc trưng được biết tới như bệnh Paget xương hay liệt dây thần kinh mặt Ngoài ra, phân tích từ các bộ xương và xác ướp của người bản địa châu Mỹ cũng chứng minh cho sự hiện diện của viêm xương khớp (thoái hóa khớp), viêm khớp cột sống (viêm cột sống dính khớp), nhiễm trùng xương (viêm tủy xương), thiếu sắt
và các bệnh liên quan đến xoắn khuẩn treponemal như bệnh yaws (ghẻ cóc) và bệnh giang mai8 Dù vậy, đây không phải là những bệnh dịch bùng phát và lây lan quy mô lớn Các bằng chứng cho thấy sự tồn tại của rất ít dịch bệnh ở châu Mỹ thời tiền Columbus Các nhà thám hiểm phương Tây khi đặt chân đến Tân Thế giới đều đề cập đến sự không tồn tại của các dịch bệnh trong cư dân bản địa Ví dụ, trước khi người Tây Ban Nha đến, cư dân bản địa ở bán đảo Yucatan có một cuộc sống rất khác biệt:
“Họ hoàn toàn không có bệnh tật, họ
không có sốt cao, không có đậu mùa, không có chứng ợ nóng, không có việc
Trang 3đau bụng, họ không có sự tiêu dùng,
không có sự đau đầu Sự tiến triển của
cư dân diễn ra trật tự Nhưng những
người ngoại bang khi đặt chân đến đây
đã làm nó thay đổi”9 Mặc dù tuổi thọ
trung bình của người bản địa châu Mỹ
thấp hơn so với tiêu chuẩn hiện tại, song
tất cả các bằng chứng cho thấy nguyên
nhân chính dẫn đến việc tử vong sớm là
do chấn thương, nạn đói và sinh nở chứ
không phải dịch bệnh10 Những thay đổi
đáng chú ý trong hệ sinh thái dịch bệnh
chỉ diễn ra khi người châu Âu phát hiện
ra châu Mỹ
Khi sự tách biệt của châu Mỹ bị phá
vỡ bởi các cuộc phát kiến địa lý và
Columbus mang hai nửa của hành tinh
lại với nhau thì lần đầu tiên người bản
địa châu Mỹ phải đối mặt với kẻ thù
đáng sợ nhất của mình Đó không phải
là người châu Âu da trắng hay nô lệ da
đen mà là kẻ giết người vô hình, thứ mà
người châu Âu mang tới trong hơi thở
và máu của họ Những căn bệnh ở Cựu
Thế giới đã trở thành kẻ giết người ở
Tân Thế giới Quá trình này vẫn tiếp
diễn đến thế kỷ XX khi các bộ lạc cuối
cùng sống trong các khu rừng nhiệt đới
ở Nam Mỹ mất tấm chắn tách biệt của
mình11 Như vậy, việc phát hiện châu
Mỹ của Christopher Columbus và sự trao
đổi Columbus đã mang đến một trong
những thảm họa bệnh dịch dẫn đến suy
giảm nhân khẩu lớn nhất trong lịch sử
xảy ra tại châu Mỹ Là một khía cạnh
quan trọng của sự trao đổi Columbus,
từ năm 1493 cho đến cuối thế kỷ XVI
châu Mỹ đã trải qua hàng loạt dịch bệnh khác nhau với ảnh hưởng thảm khốc tới các nền văn minh nơi này12
2 Tình hình dịch bệnh ở Tân Thế giới thế kỷ XVI
Giai đoạn dịch bệnh bùng phát đáng
kể nhất ở Tân Thế giới xảy ra vào thế kỷ đầu tiên người bản địa châu Mỹ tiếp xúc với người châu Âu và châu Phi Hàng loạt bệnh dịch xuất hiện cùng với sự có mặt của người châu Âu và châu Phi ở Tân Thế giới là đậu mùa, sởi, bạch hầu, đau mắt hột, ho gà, thủy đậu, dịch hạch, sốt rét, sốt thương hàn, dịch tả (thổ tả), sốt vàng da, sốt xuất huyết, bệnh ban đỏ, bệnh lỵ, cúm và bệnh lao13 Trong đó đáng sợ và gây chết chóc nhất là bệnh đậu mùa Về tần suất các trận bệnh dịch, chỉ riêng ở Mexico và Peru, nơi tồn tại hai nền văn minh Aztec và Inca, cũng là nơi tiếp xúc với người phương Tây nhiều nhất, ghi nhận hơn 14 trận dịch vào thời kỳ đầu tiên và khoảng 17 trận dịch vào thời kỳ sau đó (từ năm 1520 đến năm 1600)14
Bệnh dịch nghiêm trọng đầu tiên ở Tân Thế giới bùng phát vào năm 1493, xảy ra cùng lúc với chuyến thám hiểm thứ hai tới châu Mỹ của Christopher Columbus Trận dịch này được phản ánh qua các ghi chép khác nhau của Christopher Columbus, Diego Álvarez Chanca, Martyr Anglerius, cũng như Fernández de Oviedo Trong đó chính xác và chi tiết nhất là các mô tả của Giám mục Las Casas trong hai tác phẩm
Trang 4Memorials (1516) và History of the
Indies (1559) Các ghi chép này đều
thống nhất về thời gian dịch bệnh xảy ra,
nơi bùng phát, các triệu chứng lâm sàng,
tỷ lệ lây nhiễm và tỷ lệ tử vong rất cao
của nó15 Dịch bệnh bùng phát từ một
ngôi làng có tên là La Isabela (nằm trên
đảo Hispaniola, ngày nay thuộc
Dominica - cũng là khu định cư đầu tiên
của người châu Âu ở Tân Thế giới) vào
ngày 9/12/1493 Các nguồn tài liệu cho
biết nó là một loại bệnh truyền nhiễm
cấp tính với triệu chứng sốt cao, tình
trạng suy nhược kéo dài, dễ lây lan, thời
gian ủ bệnh rất ngắn, ảnh hưởng đến
một lượng dân cư lớn và tỷ lệ tử vong
cao16 Cả người châu Âu lẫn người bản
địa đều mắc bệnh Nhiều nhà nghiên
cứu cho rằng trận dịch này có thể do
bệnh cúm (influenza) thuộc chủng cúm
A gây ra và mầm bệnh có lẽ đã lây
truyền từ đàn lợn được mang theo hạm
đội của Columbus Vì lẽ đó mà nhà luật
học Solorzano Pereira vào năm 1648 đã
viết rằng “Hơi thở của những người
khác giết chết họ”17
Trận dịch kéo dài đến năm 1494 và
cùng với nạn đói, đã khiến cho 2/3 dân
số ở Hispaniola thiệt mạng18 Hạm đội
của Columbus với khoảng 1.500 người
trên 17 chiếc thuyền vào năm 1493, tới
năm 1502 chỉ còn lại 300 người sống
sót19 Ở Santo Domingo (cũng nằm trên
đảo Hispaniola, ngày nay là thủ đô của
Dominica) dân số đã suy giảm từ
1.100.000 người năm 1492 xuống còn
chỉ 10.00020 Dịch bệnh có lẽ cũng là
nguyên nhân góp phần hủy diệt nền văn hóa của người Taíno nói ngôn ngữ Arawak sinh sống ở quần đảo Đại Antilles và Bahamas Họ là những người đầu tiên ở Tân Thế giới tiếp xúc với người da trắng cùng mầm bệnh mà
họ mang tới21 Năm 1510, Diego Columbus cho biết có 33.523 người Taino trên đảo, nhưng đến năm 1542 chỉ còn lại 2.000 người22
Một trong những dịch bệnh đáng sợ nhất và được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất trong lịch sử là sự bùng phát bệnh đậu mùa ở Tây bán cầu từ đầu thế kỷ XVI kéo dài sang nhiều thế kỷ sau đó
Đậu mùa, được biết đến như viruelas
trong tiếng Tây Ban Nha ở Mỹ Latinh
và huitzahuatl trong thổ ngữ Aztec, xuất
hiện lần đầu tiên ở Hispaniola vào năm
1518 Mầm bệnh có thể đã được lây truyền từ Tây Ban Nha hoặc châu Phi thông qua các con thuyền đến châu Mỹ
Từ Hispaniola, đậu mùa bắt đầu lan ra khắp vùng biển Caribbean và đến Mexico vào năm 1520 Trong suốt các thế kỷ XVI, XVII, và XVIII, cứ khoảng
10 đến 20 năm lại xảy ra những trận dịch đậu mùa lớn trên hầu khắp các thuộc địa của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ở Tây bán cầu Sự xuất hiện của đậu mùa và nhiều căn bệnh chưa từng biết đến trước đó, kết hợp với sự tàn bạo của thực dân châu Âu trong quá trình xâm chiếm thuộc địa ở châu Mỹ đã dẫn đến những thay đổi mạnh mẽ về văn hóa, kinh tế, chính trị và xã hội ở các nền văn minh bản địa tại Tân Thế giới23
Trang 5Trước năm 1518, không có bất cứ ghi
nhận nào về sự tồn tại của đậu mùa ở Tân
Thế giới24 Theo giám mục Las Casas,
vào tháng 12/1518 hoặc tháng 1/1519,
một bệnh dịch được xác định như đậu
mùa đã xuất hiện trong cộng đồng người
bản xứ ở Santo Domingo Một vài người
Tây Ban Nha nhiễm bệnh nhưng không
ai trong số họ chết Tuy nhiên, nó lại ảnh
hưởng lớn đến người bản xứ Các báo
cáo cho biết rằng dịch bệnh đã giết chết
từ 1/3 đến 1/2 dân số bản xứ25
Đậu mùa dường như đã lây lan rất
nhanh từ quần đảo Antilles đến bán đảo
Yucatan Trong Book of Chilam Balam
of Chumayel viết bằng thổ ngữ Maya
với các ký tự phương Tây ghi nhận vào
thập kỷ thứ hai của thế kỷ XVI: “đã có
sự bùng phát của mụn mủ Nó là bệnh
đậu mùa”26 Khoảng năm 1520, đậu
mùa đã lan đến Mexico cùng với đoàn
viễn chinh của Pánfilo de Narváez Mầm
bệnh có lẽ đã được mang tới bởi những
người nhiễm bệnh từ Hispaniola tháp
tùng theo đoàn viễn chinh của Narváez
Những đề cập về bệnh đậu mùa ở
Mexico được phản ánh qua các ghi chép
của Hernán Cortés trong tập thư có tên
là Residencia (1529) và History of the
Indians of New Spain của nhà truyền
giáo Toribio de Benavente Motolinia,
viết vào cuối những năm 1530: “Dịch
bệnh đầu tiên là một trận đậu mùa Nó
đã bùng phát theo cách thức này Một
trong những con thuyền của Cortés có
một người da đen mắc bệnh đậu mùa, thứ
bệnh chưa từng được biết ở khu vực này.
Tân Tây Ban Nha rất đông đúc dân cư vào thời gian đó Khi bệnh đậu mùa bắt đầu lây nhiễm cho người bản xứ, có quá nhiều người mắc bệnh ở tất cả các vùng đất, hơn một nửa trong số họ chết, trong khi ở các nơi khác thì có phần ít hơn Người bản xứ không biết phương thuốc chữa bệnh đậu mùa”27 Trong tác phẩm
Memorials, viết về sự kiện diễn ra năm
1521 cũng có đoạn chép: “Trong năm
đã xảy ra những tai họa chết chóc lớn nhất chưa từng thấy ở vùng đất Tân Tây Ban Nha này Có ba thảm họa chính yếu diễn ra được nói tới Đầu tiên là sự chinh phục Mexico, kế đến là thứ mà người bản xứ gọi là huei zahuatl, có nghĩa là đại dịch của đậu mùa, khiến cho người chết vô số ở khắp mọi nơi vào thời điểm đó Ở các tỉnh số người chết quá nửa, ở những nơi khác thì ít hơn phân nửa, hoặc 1/3 dân số Thứ ba là nạn đói có liên quan đến đại dịch”28 Đậu mùa lây lan đến thủ đô của người Aztec là Tenochtitlan, nơi bây giờ là Mexico City, sau sự xuất hiện của người Tây Ban Nha và cái chết của hoàng đế Moctezuma Bệnh dịch đã bùng phát dữ dội, lây nhiễm từ 25% đến 50% dân số Aztec trong lúc chiến dịch đánh chiếm thành Tenochtitlan của thực dân Tây Ban Nha đang diễn ra Tháng 8/1521, khi đội quân viễn chinh của Hernán Cortés tiến vào thành phố sau một cuộc bao vây dài, một nửa cư dân ở đây đã chết vì bệnh dịch Các kênh đào trong thành phố và hồ Texcoco bị tắt nghẽn với thi thể của người bệnh đậu mùa29
Trang 6Hoàng đế Cuitláhuac, người kế vị và là
anh em của Moctezuma cũng qua đời vì
bệnh đậu mùa Thời gian trị vì của ông
hết sức ngắn ngủi Một hậu duệ của gia
đình hoàng tộc Aztec sau này là
Fernando de Alva Ixtlilxochitl viết trong
tác phẩm Horribles crueldades rằng
Cuitláhuac chỉ cai trị không quá 40 ngày
khi qua đời trong đợt bùng phát khủng
khiếp của đậu mùa Ông có thể đã chết
vào tháng 8 hoặc tháng 9/1520, tuy cũng
có nhiều tài liệu cho rằng ông đã chết
vào tháng 1130 Cái chết của nhà cai trị
Aztec trong trận dịch đã khiến cho chính
quyền sụp đổ và kết quả là nhiều kẻ thù
của người Aztec đã liên minh với Tây
Ban Nha Sự mất mát thảm khốc về mặt
nhân khẩu do cả bệnh tật và chiến tranh
dẫn đến sự hủy diệt của đế chế Aztec Nó
giữ vai trò quan trọng trong việc chinh
phục và thống trị người Aztec của thực
dân Tây Ban Nha31
Từ Mexico dịch bệnh phát tán và lây
lan tới khu vực Trung Mỹ, nơi một trận
dịch đã bùng phát và cướp đi sinh mạng
của nhiều cư dân Guatemala vào các
năm 1520-1521 Bệnh đậu mùa có thể
cũng là nguyên nhân gây ra trận dịch ở
Panama vào năm 152732 Sau đó, bệnh
đậu mùa lan rộng khắp các khu vực rộng
lớn ở châu Mỹ, đến tận Andes ở Nam
Mỹ và bùng phát thành đại dịch Các
biên niên sử của người Inca lẫn người
Tây Ban Nha đều ghi chép về ảnh
hưởng của một dịch bệnh xảy ra ở đế
chế Inca có lẽ từ năm đến bảy năm trước
khi Francisco Pizarro dẫn đầu đoàn viễn
chinh xâm lược nơi này Mô tả bởi người bản xứ cho thấy thảm họa này có thể do bệnh đậu mùa gây ra Dịch bệnh
đã bùng phát ở đế chế Inca từ năm 1524 đến năm 1530 và mầm bệnh đã lây lan tới Inca thông qua các con tàu đến dọc
bờ biển Peru từ Trung Mỹ hoặc Panama33 Dịch bệnh đã giết chết hoàng
đế Inca đang trị vì là Huayna Capac và chỉ trong vài giờ sau đó người con trai thứ hai cũng là người được chỉ định thừa
kế là Ninan Cuyochi Cái chết của Huayna Capac và người kế vị của ông
đã dẫn đế chế Inca tới cuộc nội chiến giành quyền lực giữa hai người anh em cùng cha khác mẹ là Huáscar và Atahualpa Thêm vào đó, trong hai năm
1530 và năm 1531 một làn sóng các bệnh dịch khác có lẽ là đậu mùa hay sởi hoặc cả hai đã ảnh hưởng đến vùng thượng Nam Mỹ Năm 1532, khi Pizarro đặt chân tới Inca thì nơi đây đang hỗn loạn bởi nội chiến và tình trạng dịch bệnh Pizarro đã nhanh chóng tận dụng thời cơ này để chinh phục đế chế Inca34 Vào nửa cuối thế kỷ XVI, dịch bệnh
và sự xâm lược của thực dân châu Âu cũng đã hủy diệt những cộng đồng bản địa ở khu vực ngày nay là các quốc gia Colombia và Venezuela Trong đó, dịch bệnh do đậu mùa gây ra từ năm 1558 đến năm 1560 có tỷ lệ tử vong khá cao ở mức 35% dân số tại một số khu vực nhất định Tương tự, trong giai đoạn
1558-1569, bệnh đậu mùa đã lây lan đến vùng
hạ Nam Mỹ và bùng phát ở lưu vực sông Rio de la Plata35
Trang 7Bảng 1: Dịch bệnh và sự suy giảm dân số bản địa ở Mexico giai đoạn 1519-1625
Năm Tổng dân số bản địa
(người)
Tỷ lệ suy giảm dân
số (%)
Năm bùng phát dịch bệnh
Chủng loại bệnh dịch
1529-1532 Sởi “Zahuatl”
1545-1548 “Matla(l)zahuatl”
Có thể là sốt phát ban, đậu mùa, sởi
1548 6.300.000 1559-15641550 Có thể là quai bịKhông xác định rõ
1576-1581 “Matlazahuatl”Nhiều loại bệnh dịch khác nhau
Nguồn: Rebecca M Seaman (ed) (2018), Epidemics and War: The Impact of Disease on Major
Conlficts in History, ABC-CLIO, California, p 140.
Bảng 2: Các trận dịch bệnh chủ yếu ở Peru vào thế kỷ XVI
1524-1527 Đậu mùa, và có thể cả sốt
1531-1533 Sởi, dịch hạch, sốt
1546-1548 Dịch hạch thể phổi, có thể cả sốt phát ban
1558-1562 Đậu mùa, sởi và cúm
1585-1591 Đậu mùa, sởi, quai bị, cúm và bệnh truyền nhiễm khác
1597-1618 Sởi, bạch hầu, sốt phát ban và bệnh ban đỏ
Nguồn: Rebecca M Seaman (ed) (2018), Epidemics and War: The Impact of Disease on Major
Conlficts in History, ABC-CLIO, California, p 141.
3 Tác động của dịch bệnh đối với
Tân Thế giới
Hầu hết các học giả đều cho rằng
không có lời giải thích nào khác ngoài
bệnh tật để lý giải cho sự suy giảm dân
số, cũng như sự tàn lụi của nền văn
minh bản địa châu Mỹ trong thế kỷ đầu
tiên tiếp xúc với người châu Âu thông
qua sự trao đổi Columbus
Các trận dịch bệnh xảy ra thường xuyên đã dẫn đến việc suy giảm nhân khẩu ở nhiều khu vực tại châu Mỹ trong thời gian dài Tỷ lệ mắc bệnh và số người tử vong trong các đợt dịch bệnh vào thế kỷ XVI thường không được biết đến chính xác nhưng vẫn có thể ước tính được Chẳng hạn, từ năm 1520 đến 1625,
ở Mexico có bốn đến năm đợt dịch bệnh
Trang 8bùng phát liên quan đến đậu mùa, sởi,
sốt phát ban, quai bị và các loại bệnh tật
khác, một trong số chúng được gọi là
huey zahuatl hoặc matlazahuatl, các từ
dùng để chỉ chứng bệnh có phát ban
Những dịch bệnh này là nguyên nhân
làm suy giảm từ 80% đến 95% dân số
bản địa ở cao nguyên trung tâm Mexico
chỉ trong một thế kỷ36 Woodrow Borah
và Sherburne F Cook ước tính rằng dân
số của Mexico đã giảm từ 25 triệu trước
khi người Tây Ban Nha đến, xuống còn
16.800.000 người một thập kỷ sau đó37
Ở khu vực Andes (Nam Mỹ), dân số từ
hai đến ba mươi bảy triệu người vào năm
1532, đã suy giảm từ 70% đến 98% vào
đầu thập niên 1620 Ngay cả khi lựa
chọn mức ước tính thấp nhất thì sự hủy
diệt người bản địa châu Mỹ do dịch
bệnh vẫn vô cùng lớn, khiến nhà sử học
David Noble Cook gọi đó là thảm họa
lớn nhất trong lịch sử nhân loại38
Theo một số nhà sử học như John
Duffy, Alfred Crosby và William
McNeill thì dịch bệnh được xem là yếu
tố đóng vai trò đáng kể trong việc diệt
chủng người bản địa châu Mỹ Các đợt
dịch bệnh diễn tiến ồ ạt và liên tục đã
khiến cho người bản địa không có cơ
hội phục hồi dân số từ bất kỳ đợt dịch
bùng phát nào, ngay cả trong trường hợp
những người sống sót sau các đợt dịch
đã phát triển được khả năng miễn dịch
Ví dụ, sau đợt dịch thảm khốc do bệnh
đậu mùa gây ra vào thập niên 1520,
Mexico và khu vực Trung Mỹ lại trải
qua đợt dịch sởi vào những năm 1530,
sau đó đến bệnh sốt phát ban và có thể
là bệnh dịch hạch phổi vào thập niên
1540 Liền ngay sau là sự kết hợp chết người của bệnh đậu mùa, sởi và cúm ở Guatemala và vùng Andes trong suốt các thập niên 1550 và 1560 Kế đến là bệnh sốt phát ban bùng phát xen kẽ trong các thập niên 1570, 1580 đến đầu những năm 159039
Không chỉ vậy, đậu mùa và các dịch bệnh khác còn gián tiếp giúp cho thực dân Tây Ban Nha dễ dàng chinh phục các đế chế ở châu Mỹ Những tác động kết hợp của việc các nhà cai trị bản địa thiệt mạng do dịch bệnh, số lượng lớn chiến binh địa phương mắc bệnh cùng nỗi sợ hãi trong nhận thức về những căn bệnh như thứ không thể đoán được đã giữ vai trò hủy diệt đối với tất cả các đế chế bản địa ở Tân Thế giới40 Rõ ràng, dịch bệnh không chỉ làm suy giảm nhân khẩu của các nền văn minh bản địa châu
Mỹ, mà còn ảnh hưởng tới cấu trúc quyền lực của các nền văn minh này, đánh vào tầng lớp cai trị và phá vỡ tiến trình phục hồi của họ
Nghịch lý thay, mặc dù bệnh đậu mùa cùng các loại bệnh dịch khác đã gián tiếp giúp thiết lập sự thống trị của thực dân châu Âu ở Tân Thế giới, song các căn bệnh cũng đã cản trở kẻ xâm lược, khiến cho ý định biến người bản địa làm
nô lệ làm việc trong các đồn điền và mỏ của họ không thể thành hiện thực Sự biến mất gần như hầu hết người bản địa trong các trận dịch đã làm giảm nguồn nhân lực của châu Mỹ, buộc thực dân
Trang 9châu Âu phải tìm kiếm một nguồn lao
động mới để thay thế Vậy là những
người da đen ở châu Phi đã bị biến
thành đối tượng thay thế lúc bấy giờ, bởi
họ cùng chia sẻ một số miễn dịch bệnh
tật với người châu Âu, cơ thể của họ
chịu đựng được các loại bệnh đã giết
chết người bản địa châu Mỹ Các yếu tố
miễn dịch này tuy chưa được biết đến
vào thời kỳ đó, nhưng kinh nghiệm đã
chứng minh nó trở nên rõ ràng Theo
cách này, bệnh dịch đã trở thành một
yếu tố gián tiếp dẫn đến sự thiết lập chế
độ nô lệ da đen khét tiếng ở châu Mỹ41
4 Kết luận
Có thể thấy, tác động đáng kể của sự
trao đổi Columbus trong vỏ bọc sinh học
được minh họa rõ nét qua các trận dịch
bệnh điển hình xảy ra ở Tân Thế giới từ
cuối thế kỷ XV kéo dài trong suốt thế kỷ
XVI và sau đó Sự xuất hiện và bùng
phát của các bệnh dịch có nguồn gốc từ
Cựu Thế giới đã góp phần biến đổi môi
trường bệnh tật phức tạp của châu Mỹ
Sức tàn phá nặng nề của đậu mùa và các
bệnh khác kết hợp với sự thống trị của
thực dân châu Âu đã làm suy giảm đến
75% dân số người bản địa châu Mỹ trong
suốt thời kỳ thuộc địa Thảm họa nhân
khẩu học này đã gây ra nhiều thay đổi
trong phạm vi chính trị, xã hội, kinh tế
của người bản địa42 Các bệnh dịch được
mang tới châu Mỹ bởi sự trao đổi
Columbus đã từng bước xóa sạch
Hispaniola và các nền văn minh bản địa
Aztec và Inca Nó đã tạo ra sự biến đổi
rất lớn, dọn đường cho sự thực dân hóa châu Âu và cải đạo Thiên chúa ở Tân Thế giới Nó cũng dẫn tới sự hình thành chế độ nô lệ da den tàn bạo ở châu Mỹ,
để lại vết nhơ hằn sâu tới ngày nay Trong một biên niên của người Kaqchikel Maya lưu giữ cho hậu thế vẫn còn các mô tả về bi kịch đau thương do dịch bệnh từ Cựu Thế giới đã tàn phá các nền văn minh bản xứ châu Mỹ trong thế
kỷ XVI: “Mùi hôi thúi của người chết
nhiều vô số kể Sau khi ông cha của chúng ta không chống nổi, một nửa số người đã trốn đến các vùng đất khác Những con chó và kền kền cắn xé những xác chết Số người chết rất khủng khiếp Ông cha của bạn đã chết và cùng chết với
họ là con của nhà vua, anh em cùng họ hàng thân tộc của ông Vì vậy chúng ta đã trở thành kẻ mồ côi, ôi! những đứa con của tôi Chúng ta trở nên như thế khi chúng ta còn trẻ Tất cả chúng ta đều như vậy Chúng ta được sinh ra để chết!”43
Tài liệu tham khảo:
1 Alfred W Crosby Jr (1967), “Conquistador y Pestilencia: The First New World Pandemic and
the Fall of the Great Indian Empires”, Hispanic
American Historical Review, XLVII, August,
321-337.
2 Alfred W Crosby Jr (1973), The Columbian
Exchange: Biological and Cultural Consequence
of 1492, Greenwood Press, Connecticut.
3 Alfred W Crosby Jr (1987), The Columbian
Voyages, the Columbian Exchange, and Their Historians, American Historical Association.
4 Alfred W Crosby Jr (1991), “Infectious Disease and the Demography of the Atlantic Peoples”,
Journal of World History, Vol 2, No 2, Fall,
119-133.
5 Alfred Jay Bollet, M.D (2004), Plagues and
Poxes: The Impact of Human History on Epidemic Disease, Demos, New York.
Trang 106 Francis J Brooks (1993), “Revising the
Conquest of Mexico: Smallpox, Sources, and
Populations”, The Journal of Interdisciplinary
History, Vol 24, No 1, Summer, 1-29.
7 Francisco Guerra (1988), “The Earliest American
Epidemic: The Influenza of 1493”, Social Science
History, Vol 12, No 3, Autumn, 305-325.
8 Frank M Snowden (2019), Epidemics and
Society: From the Black Death to the Present,
Yale University Press, New Haven and London.
9 J.N Hays (2005), Epidemics and Pandemics:
Their Impacts on Human History, ABC-CLIO,
California.
10 John Aberth (2011), Plagues in World History,
Rowman & Littlefield Publisher INC, New York.
11 Joseph P Byrne (ed.) (2008), Encyclopedia of
Pestilence, Pandemics, and Plagues, Greenwood
Press, Connecticut.
12 Rebecca M Seaman (ed.) (2018), Epidemics and
War: The Impact of Disease on Major Conflicts
in History, ABC-CLIO, California.
13 Rebecca Earle (2012), “The Columbian
Exchange”, The Oxford Handbook of Food
History (Online), Oxford University Press, New
York, 341-357.
Chú thích:
1 Rebecca Earle, “The Columbian Exchange”, The
Oxford Handbook of Food History (Online),
New York: Oxford University Press, 2012, p 341.
2 Rebecca Earle, Ibid., p 341.
3 Alfred W Crosby Jr (1987), The Columbian
Voyages, the Columbian Exchange, and Their
Historians, American Historical Association, pp.
13-21.
4 Frank M Snowden (2019), Epidemics and Society:
From the Black Death to the Present, Yale
University Press, New Haven and London, p 102.
5 Frank M Snowden (2019), Ibid., p 102.
6 Alfred W Crosby Jr (1967), “Conquistador y
Pestilencia: The First New World Pandemic and
the Fall of the Great Indian Empires”, Hispanic
American Historical Review, XLVII, August, p.
322.
7 Rebecca M Seaman (ed) (2018), Epidemics and
War: The Impact of Disease on Major Conlficts
in History, ABC-CLIO, California, p 130.
8 Alfred Jay Bollet, M.D (2004), Plagues and
Poxes: The Impact of Human History on
Epidemic Disease, Demos, New York, p 77.
9 Alfred W Crosby Jr (1973), The Columbian
Exchange: Biological and Cultural Consequence
of 1492, Greenwood Press, Connecticut, p 36.
10.Alfred Jay Bollet, M.D (2004), Ibid., p 77 11.Alfred W Crosby Jr (1967), Ibid., p 323 12.J.N Hays (2005), Epidemics and Pandemics:
Their Impacts on Human History, ABC-CLIO,
California, p 79.
13.Alfred W Crosby Jr (1991), “Infectious Disease and the Demography of the Atlantic Peoples”,
Journal of World History, Vol 2, No 2, Fall, p.
123.
14.Alfred W Crosby Jr (1973), Ibid., p 38.
15.Francisco Guerra (1988), “The Earliest American
Epidemic: The Influenza of 1493”, Social
Science History, Vol 12, No 3, Autumn, p 306.
16.Francisco Guerra (1988), Ibid., p 316.
17.Francisco Guerra (1988), Ibid., p 319.
18.J.N Hays (2005), Ibid., p 82.
19.Francisco Guerra (1988), Ibid., p 315.
20.Francisco Guerra (1988), Ibid., p 322.
21.Alfred W Crosby Jr (1967), Ibid., pp 325-326 22.Rebecca M Seaman (ed) (2018), Ibid., p 133 23.Joseph P Byrne (ed.) (2008), Encyclopedia of
Pestilence, Pandemics, and Plagues, Greenwood
Press, Connecticut, p 659.
24.Francis J Brooks (1993), “Revising the Conquest
of Mexico: Smallpox, Sources, and Populations”,
The Journal of Interdisciplinary History, Vol 24,
No 1, Summer, p 18.
25.Alfred W Crosby Jr (1973), Ibid., p 47.
26.Alfred W Crosby Jr (1973), Ibid., p 48.
27.Francis J Brooks (1993), Ibid., p 21.
28.Francis J Brooks (1993), Ibid., pp 23-24.
29.Alfred Jay Bollet, M.D (2004), Ibid., p 78 30.Rebecca M Seaman (ed) (2018), Ibid., p 136 31.Joseph P Byrne (ed.) (2008), Ibid., p 660 32.Joseph P Byrne (ed.) (2008), Ibid., p 660 33.Joseph P Byrne (ed.) (2008), Ibid., p 661 34.Rebecca M Seaman (ed) (2018), Ibid., p 138 35.Rebecca M Seaman (ed) (2018), Ibid., p 139 36.Rebecca M Seaman (ed) (2018), Ibid., p 139 37.Alfred W Crosby Jr (1973), Ibid., p 53.
38.John Aberth (2011), Plagues in World History,
Rowman & Littlefield Publisher INC, New York,
p 79.
39.John Aberth (2011), Ibid., p 79.
40.Rebecca M Seaman (ed) (2018), Ibid., p 141 41.Frank M Snowden (2019), Ibid., p 103.
42.Joseph P Byrne (ed.) (2008), Ibid., p 662 43.Alfred W Crosby Jr (1967), Ibid., p 337.
