ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN TUẤN CƯỜNG tuyển chọn, dịch chú HÁN HỌC TRUNG QUỐC THẾ KỈ XX văn tự, ngôn ngữ, văn hiến, giáo dục, tư tưởng, t
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN TUẤN CƯỜNG
(tuyển chọn, dịch chú)
HÁN HỌC TRUNG QUỐC
THẾ KỈ XX
(văn tự, ngôn ngữ, văn hiến, giáo dục, tư tưởng, triết học)
Chinese Sinology in the 20th Century
二十世纪中国汉学
NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
Trang 33
Mục lục
1. Hà Đan
Phương Kha
Quá trình xây dựng và những thiếu sót trong lĩnh vực nghiên cứu văn tự học đại cương thế kỉ XX
11
2. Chu Hữu Quang Tổng quan về các loại văn tự theo loại hình chữ
Hán
31
3. Chiêm Ngân Tân Tổng thuật và đánh giá việc nghiên cứu vấn đề
tính chất của chữ Hán trong thế kỉ XX
69
4. Trịnh Chấn Phong Nghiên cứu trong thế kỉ XX về vấn đề tính chất
của chữ Hán
87
5. Trương Hiểu Minh Nghiên cứu trong thế kỉ XX về cấu trúc tự hình
chữ Hán
103
6. Chương Quỳnh Tổng thuật nghiên cứu văn hóa chữ Hán trong thế
kỉ XX
117
7. Jerry L Norman
W South Coblin
Một hướng tiếp cận mới cho ngôn ngữ học lịch sử tiếng Hán
135
8. Tiết Phụng Sinh Tính chất và mục đích của âm vận học Trung
Quốc: Nhận xét từ hai “sự kiện”
159
9. Lã Bằng Lâm Từ âm vận học truyền thống đến ngữ âm học lịch
sử tiếng Hán: Trăm năm nhìn lại và nhìn tiếp
177
10. Lí Bảo Gia
Phùng Chưng
Nghiên cứu ở nước ngoài về cổ âm Trung Quốc 215
11. Từ Thời Nghi Tìm hiểu và nghĩ lại việc pinyin hóa tiếng Hán và
cải cách chữ Hán một trăm năm qua
233
12. Chu Quang Khánh Cái được và cái mất trong nghiên cứu huấn hỗ
học thế kỉ XX
253
13. Mai Quỳnh Lâm Nhìn lại bình diện lí luận của huấn hỗ học văn
hóa thế kỉ XX
291
14. Tống Thiệu Niên
Quách Tích Lương
Nghiên cứu trong thế kỉ XX về ngữ pháp cổ Hán ngữ
315
15. Vương Dư Quang
Uông Đào
Tổng thuật một trăm năm nghiên cứu lí luận văn hiến học Trung Quốc
359
Trang 4Trần Ấu Hoa
16. Tào Chi
Tư Mã Triều Quân
Tổng thuật nghiên cứu trong thế kỉ XX về văn bản học
381
17. Lục Vĩnh Phong Tổng thuật một trăm năm Đôn Hoàng học Trung
Quốc
415
18. Hà Trung Lễ Nghiên cứu trong thế kỉ XX về lịch sử chế độ
khoa cử Trung Quốc
445
19. Trương Hải Yến Nghiên cứu trong thế kỉ XX về lịch sử tư tưởng
Trung Quốc
491
20. Phó Vĩnh Tụ
Hàn Chung Văn
Nhìn lại và nghĩ lại việc nghiên cứu trong thế kỉ
XX về Nho học Trung Quốc
521
21. Trương Đào Lược thuật nghiên cứu trong nửa đầu thế kỉ XX về
kinh điển Nho gia (xoay quanh các vấn đề tác giả, niên đại hoàn thành và tính chất của Lục kinh)
539
22. Trương Đào
Đổng Diễm
Lược thuật nghiên cứu trong nửa sau thế kỉ XX về kinh điển Nho gia (xoay quanh các vấn đề tác giả, niên đại hoàn thành và tính chất của Lục kinh)
557
24. Vương Tâm Trúc Tổng thuật nghiên cứu lí học Trình – Chu trong thế kỉ
XX tại Trung Quốc đại lục
589
25. Trương Lập Văn Siêu việt vàsáng tạo: Hồi cố và triển vọng nghiên
cứu Chu tử học thế kỉ XX
601
26. Trần Binh Thành quả nghiên cứu Phật học tại Trung Quốc
thế kỉ XX
619
27. Khanh Hi Thái Một trăm năm nghiên cứu Đạo giáo: Hồi cố và
triển vọng
645
28. Vương Trinh Niên Hai mươi năm nghiên cứu tư tưởng chính trị Pháp
gia
677
29. Giải Khải Dương Tổng thuật nghiên cứu Mặc học trong thế kỉ XX 693
30. Hứa Đạo Huân Bình giá về khảo cứ học thời Càn – Gia 703
31. Hà Bái Hùng Xu hướng mới trong nghiên cứu Hán học thế kỉ
XXI
711
Trang 57
Lời người dịch
Nếu bản đồ là công cụ giản tiện mà hữu ích cho du khách trên hành trình khám phá những miền đất lạ, thì các bài tổng quan, tổng thuật khoa học là những tài liệu ngắn gọn mà đắc dụng để dẫn dắt người học tới những khoảng trời tri thức mới Theo lẽ ấy,
xin xem cuốn sách dịch Hán học Trung Quốc thế kỉ XX này là tấm bản đồ trỏ một con
đường vào vương quốc Hán học mênh mông
Hán học (Sinology) là thuật ngữ quen thuộc để định danh văn hóa học thuật
Trung Quốc, một lĩnh vực học thuật có tính phức hợp, liên ngành và đa ngành, lấy Trung Quốc làm đối tượng nghiên cứu Hán học có lịch sử lâu đời, nhưng giai đoạn phát triển rực rỡ nhất cho đến nay chính là trong khoảng 100 năm của thế kỉ XX Nhìn toàn cục, có thể nhận thấy thành công của Hán học Trung Quốc trong thế kỉ XX dựa trên sáu tiền đề sau: 1) Nền tảng văn hóa học thuật vững chắc của những thế kỉ trước 2) Phát
hiện được rất nhiều văn hiến khai quật (xuất thổ văn hiến, như ở Đôn Hoàng, Mã
Vương Đôi…) và văn hiến thất tán ở nước ngoài, là nguồn tài liệu bổ sung trọng yếu trong nghiên cứu 3) Áp dụng đa dạng các phương pháp nghiên cứu, kết hợp một cách hiệu quả giữa phương pháp truyền thống của Trung Quốc với phương pháp mới của phương Tây 4) Mở ra nhiều phân ngành nghiên cứu mới, quan sát những đối tượng nghiên cứu cũ từ những góc nhìn mới 5) Đội ngũ nghiên cứu Hán học tại Trung Quốc tăng mạnh cả về số lượng và chất lượng, được đào tạo một cách chính quy, bài bản, thường xuyên giao lưu trao đổi khoa học với nhau và với các học giả nước ngoài 6) Được sự quan tâm chung sức của giới Hán học ngoài Trung Quốc, tập trung nhất ở châu
Âu, Bắc Mĩ và Nhật Bản; thành tựu của Hán học nước ngoài là đối trọng thúc đẩy Hán học Trung Quốc phát triển Những tiền đề này, Quý độc giả có thể nhận ra khi đọc nội dung tập sách dịch
Dựa trên những tiền đề ấy, Hán học Trung Quốc thế kỉ XX đã trải qua một trăm
năm hào hùng mà bi tráng: từ giai đoạn Manh Nha trong nửa đầu thế kỉ XX (trước năm
1949, thời điểm thành lập nhà nước Trung Quốc mới) cùng với tâm thái tiếp thu phương
Tây để chấn hưng Trung Quốc; sang giai đoạn Tiến Triển (1949-1966) cho dù Hán học
có bị chi phối một phần bởi tư tưởng chính trị giáo điều đương thời; lâm vào giai đoạn
Cùng Khốn trong mười năm Cách mạng Văn hóa (1966-1976) do khoa học nói chung
và Hán học nói riêng bị những đường lối chính trị sai lầm kìm hãm, đè nén, thậm chí
Trang 6bức hại (nhưng Hán học tại Đài Loan, Hồng Kông và thế giới vẫn phát triển); để rồi
Hán học vươn lên giai đoạn Hưng Thịnh từ nửa sau thập niên 1970 đến hết thế kỉ XX,
kéo dài sang những năm đầu của thế kỉ XXI, và sẽ còn kéo dài nữa…
Thật khó để giới thiệu hết những thành tựu lớn lao cả về bề rộng và chiều sâu của Hán học Trung Quốc trong thế kỉ hào hùng và bi tráng ấy, vậy nên trong tập sách dịch này, người dịch đã lựa chọn dịch một số bài tổng thuật bằng tiếng Trung Quốc và
tiếng Anh trong các lĩnh vực có thiên hướng cổ học và khoa học xã hội nhân văn là văn
tự, ngôn ngữ, văn hiến, giáo dục, tư tưởng, triết học, còn những lĩnh vực khác đành gác
lại, mong Quý độc giả thể tất
Trong những lĩnh vực được lựa chọn ấy, người dịch tuyển dịch giới thiệu cả
những ngành học vấn lâu đời (văn tự, âm vận, huấn hỗ, Nho học, Phật học…) và những ngành học vấn mới nổi lên trong khoảng thế kỉ XX (ngữ pháp cổ Hán ngữ, Đôn Hoàng
học, văn hiến học, pinyin hóa và cải cách chữ Hán, Hán tự học văn hóa, huấn hỗ học văn hóa…) Nội dung của một số bài viết không chỉ gói gọn trong phạm vi Hán học
Trung Quốc, mà còn mở rộng thêm những tri thức thuộc về Hán học nước ngoài Tuy nhiên, cũng xin lưu ý rằng, việc đọc các bài tổng thuật ở đây không thể thay thế việc đọc trực tiếp những công trình nghiên cứu được nhắc đến trong các bài tổng thuật, điều này cũng giống như xem bản đồ thì không thể thú vị bằng đi du lịch đó đây với tấm bản
đồ trong túi
Những ngành học vấn được chọn dịch ở đây là nhằm phục vụ nhu cầu học tập và nghiên cứu trong nhiều ngành khoa học ở nước ta như: ngôn ngữ học, triết học, văn học, Đông phương học (Trung Quốc học)…, nhưng trước hết là phục vụ nhu cầu học tập và nghiên cứu ở các bậc Đại học, Cao học và Nghiên cứu sinh Tiến sĩ của ngành Hán Nôm, Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội Vì vậy, người dịch có xu hướng ưu tiên chọn dịch những vấn đề quan trọng trong chương trình đào tạo tại đây (Ngữ văn học, Nho học) và những vấn đề mới được đưa vào chương trình đào tạo (Văn tự học, Âm vận học) mà nguồn tài liệu tham khảo bằng tiếng Việt chưa nhiều
Để tập sách dịch này đến được tay Quý độc giả, người dịch chân thành cảm ơn những cá nhân và đơn vị đã quan tâm giúp đỡ trong suốt quá trình hoàn thiện bản dịch PGS.TS Laichen Sun (California State University - Fullerton), PGS.TS Phạm Văn Khoái, ThS Phạm Ánh Sao, ThS Đinh Thanh Hiếu, ThS Phạm Văn Hưng (Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội) và ThS Trần Trọng Dương (Viện Nghiên cứu Hán Nôm – Viện Khoa học Xã hội Việt
Trang 79
Nam) đã cho những góp ý, nhận xét quý báu về mặt khoa học và dịch thuật Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện về kinh phí cho bản dịch được thực thi, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện
về biên tập và xuất bản Những sự giúp đỡ đó, người dịch xin được trân trọng ghi nhận Cuối cùng, và hơn hết, xin tri ân Bố Mẹ tôi, ông Nguyễn Hữu Túy và bà Nguyễn Thị Mẫn, những người luôn khiến tôi yên tâm và vững tin trong cuộc sống cũng như công việc
Việc trải sức trên nhiều phân ngành khoa học không phải là lợi thế cho bất kì dịch giả nào – như một học hữu nhận xét Nhưng với tâm niệm “dịch là học, học qua dịch”, người dịch đã cố gắng thực hiện bản dịch một cách tối ưu dựa trên tinh thần tôn trọng khoa học, tôn trọng nguyên tác và tôn trọng độc giả Vẫn biết sức một người có hạn, nên đâu đó trong tập sách dịch không tránh khỏi những sai sót vốn hoàn toàn thuộc
về trách nhiệm của người dịch, rất mong nhận được góp ý từ Quý độc giả, người dịch
chân thành cám ơn trước!
Hà Nội, ngày 28/7/2010
Nguyễn Tuấn Cường