VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM NGUYỄN TUẤN CƯỜNG NGUYỄN THỊ TÚ MAI NGƯỜI XƯA DẠY TRẺ: TAM TỰ KINH VÀ GIÁO DỤC NGỮ VĂN Ở VIỆT NAM Chuyên khảo Confucian
Trang 2VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM
NGUYỄN TUẤN CƯỜNG NGUYỄN THỊ TÚ MAI
NGƯỜI XƯA DẠY TRẺ:
TAM TỰ KINH VÀ GIÁO DỤC NGỮ VĂN
Ở VIỆT NAM (Chuyên khảo)
Confucian Primary Education:
Three-Character Classic and Literacy in Vietnam
儒家蒙學研究:《三字經》與越南的語文教育
NHÀ XUẤT BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI
Trang 3MỤC LỤC 5
MỤC LỤC
Lời tựa 7
Chương 1: Giới thiệu về sách Tam tự kinh 9
1.1 Niên đại biên soạn và tác giả 11
1.2 Chú thích và tăng bổ 12
1.3 Cấu trúc nội dung 13
1.4 Quá trình lưu truyền tại Trung Quốc và nước ngoài 15
a Tại Trung Quốc 15
b Tại phương Đông 17
c Tại phương Tây 19
Chương 2: Tam tự kinh tại Việt Nam: Một số vấn đề văn bản học 23
2.1 Thư tịch và mộc bản Hán Nôm Tam tự kinh của Việt Nam hiện còn 24
a Về các tác phẩm và văn bản 27
b Về nơi lưu trữ 38
c Về niên đại 39
d Về văn tự và văn thể 40
e Về dịch giả, soạn giả 41
g Mộc bản Tam tự kinh 43
2.2 Thời điểm Tam tự kinh truyền nhập Việt Nam 49
a Tư liệu trực tiếp nói đến Tam tự kinh 49
b Tư liệu gián tiếp trích dẫn Tam tự kinh 52
2.3 Quan niệm của người Việt xưa về tác giả Tam tự kinh 53
2.4 Bản Tam tự kinh lưu hành phổ biến ở Việt Nam xưa 55
2.5 Tăng bổ nội dung Tam tự kinh ở Việt Nam 75
a Thêm 2 câu “Nhất thái cực, Nhị âm dương” 75
b Thêm 24 câu (bản AB.279) 76
2.6 Thay đổi trật tự nội dung Tam tự kinh ở Việt Nam 79
a Thay đổi trật tự “thập nghĩa” 79
b Thay đổi trật tự “ngũ kinh” 79
c Thay đổi trật tự các tấm gương ham học 80
Trang 46
Chương 3: Lịch sử chú giải và phiên dịch Tam tự kinh tại Việt Nam 83
3.1 Chú giải Tam tự kinh tại Việt Nam 83
a Tiết lược chú giải của Trung Quốc 83
b Sáng tạo chú giải của Việt Nam 89
3.2 Phiên dịch Tam tự kinh tại Việt Nam 92
a Dịch ra tiếng Việt (dùng chữ Nôm) 92
b Dịch ra tiếng Pháp 107
c Dịch ra tiếng Việt (dùng chữ Quốc ngữ) 110
Chương 4: Ảnh hưởng của Tam tự kinh trong thư tịch cổ Việt Nam 113
4.1 Ảnh hưởng về văn thể: lối thơ ba chữ 113
4.2 Ảnh hưởng về nội dung 122
a Nội dung khuyến học 122
b Nội dung tri thức 125
Chương 5: Tam tự kinh với giáo dục tiểu học ở Việt Nam 133
5.1 Giáo dục tiểu học ở Việt Nam theo các học giả hiện đại 134
5.2 Ghi chép về giáo dục tiểu học của những “người trong cuộc” 135
5.3 Ghi chép về giáo dục tiểu học của những “người giao thời” 142
5.4 Độ tuổi đi học và học liệu 149
5.5 Biên soạn tài liệu giảng dạy Tam tự kinh 149
a Tài liệu chú giải 149
b Tài liệu phiên dịch 149
c Tài liệu văn mẫu 150
5.6 Cách thức tiến hành buổi học Tam tự kinh 151
5.7 Hiệu quả giáo dục của Tam tự kinh 152
Kết luận 157
Danh mục tài liệu tham khảo 163
Sách dẫn (Index) 175
Phụ lục 1: Phiên âm và đối chiếu 4 dịch phẩm thơ Nôm sách Tam tự kinh 181
Phụ lục 2: Nguyên bản Tam tự thư tân vựng (AB.279) 235
Phụ lục 3: Nguyên bản Tam tự kinh lục bát diễn âm (R.129) 264
Phụ lục 4: Nguyên bản Tam tự kinh thích nghĩa (Nhật Bản) 281
Trang 5LỜI TỰA 7
LỜI TỰA
Sách Trung dung 中庸 của nhà Nho xưa viết rằng: “Đạo của người
quân tử, ví như đi xa ắt phải từ chỗ gần, ví như lên cao ắt phải từ chỗ thấp” (君子之道，譬如行遠必自邇，譬如登高必自卑) Đạo của việc học cũng vậy, muốn vươn lên những bậc cao trên nấc thang tri thức thì ắt phải đi những bước chập chững vỡ lòng
Việc nghiên cứu lịch sử giáo dục tiểu học ở Việt Nam hiện nay thường tập trung vào giai đoạn hiện đại, ít quan tâm đến thời kì truyền thống gắn với giáo dục khoa cử Nho học và giáo dục ngữ văn Hán Nôm
Để bổ khuyết vấn đề ấy, chúng ta cần nỗ lực để hòa nhịp với giới học thuật Đông Á và thế giới về mặt phương pháp nghiên cứu, sử dụng tài liệu
nguyên cấp (primary source) bằng chữ Hán và chữ Nôm, phối hợp với ghi
chép của những người đã trực tiếp trải qua con đường khoa cử thời xưa,
từ đó tạo dựng một hệ thống tư liệu khả tín nhất phục vụ nghiên cứu Trên
cơ sở tư liệu đó, chúng ta cần tìm hiểu giáo dục bậc tiểu học truyền thống
ở các góc độ khác nhau, từ ngôn ngữ văn tự đến hệ thống học liệu, chương trình học, độ tuổi học, quá trình học, học phí, trường học, bài thi… Có như vậy, chúng ta mới có thể hình dung rõ hơn về diện mạo của một nền khoa
cử truyền thống, nhìn thấy đời sống sinh động của hệ thống giáo dục Việt Nam thời trung đại
Bằng cách đặt vấn đề như vậy, chuyên khảo này là một nghiên cứu
trường hợp (case study) đối với sách Tam tự kinh 三字經 - một trong những
cuốn sách giáo khoa tiểu học quan trọng bậc nhất trong giáo dục khoa cử Nho giáo ở Việt Nam xưa nói riêng và ở khu vực Đông Á nói chung Chuyên khảo này mong muốn thông qua việc đi sâu nghiên cứu một cuốn sách giáo khoa để cung cấp một góc nhìn chi tiết, cụ thể về lịch sử giáo dục khoa cử bậc tiểu học, tránh cái nhìn chung chung, phiếm luận Nguyên ủy của chuyên khảo bắt đầu từ đề tài nghiên cứu khoa học
cấp cơ sở Giáo dục Hán văn bậc tiểu học tại Việt Nam thời xưa qua trường hợp
Trang 68
sách Tam tự kinh do tác giả Nguyễn Tuấn Cường thực hiện năm 2015 tại
Viện Nghiên cứu Hán Nôm (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), với kết quả là một bản thảo dài 50 trang khổ A4, tổng cộng 24.000 chữ Nội dung của đề tài đó gồm một phần của Chương 2 và Chương 5 trong cuốn chuyên khảo này Đến năm 2017, chúng tôi được Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia Việt Nam (NAFOSTED) tài trợ thực
hiện đề tài nghiên cứu khoa học cấp Quốc gia nhan đề Nghiên cứu giáo dục ngôn ngữ và văn tự Hán Nôm bậc tiểu học ở Việt Nam trước năm 1919 qua nguồn tư liệu Hán Nôm Trong số sản phẩm của đề tài này có sản phẩm phụ
là một chuyên khảo, chính là cuốn sách mà quý vị đang đọc, được Quỹ NAFOSTED tài trợ để bổ sung, hoàn thiện bản thảo và xuất bản trên cơ sở
đề tài của Viện Nghiên cứu Hán Nôm kể trên
Từ đề tài năm 2015 đến chuyên khảo này đã có sự bổ sung và sửa chữa đáng kể Số chữ tăng 3,5 lần, số trang tăng khoảng 4 - 5 lần Từ 2 chương tăng lên 5 chương, trong đó viết mới 3 chương, viết lại và bổ sung
2 chương, bổ sung toàn bộ các Phụ lục Công việc sửa chữa, bổ sung và hoàn thiện chuyên khảo này do hai tác giả Nguyễn Tuấn Cường (PGS.TS, Viện Nghiên cứu Hán Nôm) và Nguyễn Thị Tú Mai (TS, Trường Đại học
Sư phạm Hà Nội) cùng thực hiện từ năm 2018 và kết thúc vào đầu năm
2020 Trong cuốn sách hẳn còn sai sót, nhầm lẫn, nhóm tác giả mong nhận được góp ý của quý vị độc giả, chúng tôi xin cám ơn và sẽ sửa chữa nếu
có dịp tái bản cuốn sách
Để cuốn sách được ra đời, nhóm tác giả trân trọng cảm ơn Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã đầu tư kinh phí thực hiện đề tài cấp cơ sở năm
2015 - tiền thân của cuốn sách Trân trọng cảm ơn Quỹ NAFOSTED đã tạo điều kiện để chúng tôi bổ sung và hoàn thiện chuyên khảo Trân trọng cảm ơn quý vị đồng nghiệp trong nước và quốc tế đã cung cấp tài liệu, trao đổi khoa học và động viên chúng tôi trong quá trình làm việc Cuối cùng, cuốn sách này là món quà nhỏ để chúng tôi tri ân Bố, Mẹ, Chị Gái của mình - những người là hậu phương vững chắc và luôn hết mình ủng
hộ chúng tôi theo đuổi con đường học thuật
Hà Nội, tháng 7 năm 2020
Nguyễn Tuấn Cường, Nguyễn Thị Tú Mai