TÙNG THƯ VĂN HOÁ HÁN NÔM Đơn vị tổ chức: Viện Nghiên cứu Hán Nôm V ới sự phối hợp của Công ty TNHH Sách và Truyền thông VN Chủ trì: PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường Viện Nghiên cứu Hán Nôm Qu
Trang 2Hồi cố và triển vọng nghiên cứu Hán Nôm đầu thế kỷ XXI
Trang 3TÙNG THƯ VĂN HOÁ HÁN NÔM
Đơn vị tổ chức: Viện Nghiên cứu Hán Nôm
V ới sự phối hợp của Công ty TNHH Sách và Truyền thông VN
Chủ trì: PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường (Viện Nghiên cứu Hán Nôm)
Quyển 1: Quốc học vun bồi: Hồi cố và triển vọng nghiên cứu Hán Nôm đầu thế
k ỉ XXI (Nguyễn Tuấn Cường chủ biên, 2020)
Quyển 2: Cổ học điểm tô: Nghiên cứu Hán Nôm từ góc nhìn của các nhà khoa
h ọc trẻ (Nguyễn Tuấn Cường, Đỗ Thị Bích Tuyển chủ biên, 2020)
(còn nữa…)
Trang 4VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM
NGUYỄN TUẤN CƯỜNG (Chủ biên)
H ỒI CỐ VÀ TRIỂN VỌNG NGHIÊN C ỨU HÁN NÔM ĐẦU THẾ KỶ XXI
The Field of Sino-Nom Studies in the Early 21st Century:
Overviews and Prospects
21 世紀初葉漢喃研究的回顧與展望
NHÀ XUẤT BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI
Trang 5Chủ biên:
Nguyễn Tuấn Cường
Biên soạn:
Cao Việt Anh, Đào Phương Chi, Nguyễn Tuấn Cường, Nguyễn Xuân Diện, Trần Trọng Dương, Lã Minh Hằng, Vương Thị Hường, Nguyễn Tô Lan, Trịnh Khắc Mạnh- Nguyễn Văn Thanh, Nguyễn Kim Măng, Nguyễn Hữu Mùi, Nguyễn Thị Oanh, Đinh Khắc Thuân, Phạm Văn Tuấn,
Đỗ Thị Bích Tuyển, Nguyễn Công Việt, Phạm Thị Thuỳ Vinh
Tổ chức bản thảo:
Nguyễn Tuấn Cường (Trưởng ban)
Đỗ Thị Bích Tuyển (Thư kí)
Trần Trọng Dương
Vương Thị Hường
Trịnh Khắc Mạnh
Nguyễn Kim Măng
Nguyễn Hữu Mùi
Trang 6M ỤC LỤC 5
MỤC LỤC
Lời giới thiệu
PHẦN 1: TỔNG LUẬN
1 Nguyễn Tuấn Cường: “Lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm nhìn
PHẦN 2: TỔNG THUẬT NGHIÊN CỨU
2 Nguy ễn Tuấn Cường: “Nghiên cứu chữ vuông ở Việt Nam:
3 Đỗ Thị Bích Tuyển: “Một số vấn đề nghiên cứu văn tự Hán
4 Nguy ễn Hữu Mùi: “Hồi cố và triển vọng trong công tác sưu
5 Đào Phương Chi: “Hồi cố và triển vọng trọng nghiên cứu
và phiên dịch văn bản lịch sử - địa lý Hán Nôm giai đoạn
6 Nguy ễn Xuân Diện: “Nhìn lại việc nghiên cứu và phiên dịch
7 Cao Vi ệt Anh: “Khai thác văn bản Hán Nôm về luật và tôn
8 Nguy ễn Kim Măng: “Hồi cố và triển vọng trong nghiên cứu
9 Nguy ễn Tô Lan: “Nghiên cứu và phát hiện mới về văn bản
Hán Nôm diễn xướng Việt Nam trong những năm 2013 - 2018” 191
PHẦN 3: NGHIÊN CỨU CHUYÊN ĐỀ
10 Nguy ễn Tuấn Cường: “Nguồn tư liệu Hán Nôm tại Viện
Nghiên cứu Hán Nôm: quá trình hình thành, đặc điểm và khả
Trang 7M ỤC LỤC
6
11 Tr ần Trọng Dương: “Một số vấn đề trong nghiên cứu biển
12 Đinh Khắc Thuân: “Di sản Hán Nôm vùng biên viễn phía Bắc
nước ta và tư vấn chính sách bảo tồn, phát huy giá trị di sản” 258
13 Ph ạm Văn Tuấn: “Một số vấn đề trong nghiên cứu văn bản
14 Tr ịnh Khắc Mạnh, Nguyễn Văn Thanh: “Một số vấn đề trong
15 Lã Minh H ằng: "Di sản Hán Nôm Công giáo: Trữ lượng và giá trị” 331
16 Tr ịnh Khắc Mạnh: “Một số vấn đề trong nghiên cứu thư tịch
17 Ph ạm Thị Thùy Vinh: “Văn bia thời Tây Sơn - những giá trị
18 Nguy ễn Công Việt: “Một số vấn đề trong khảo sát và bước
19 Vương Thị Hường: “Một số vấn đề trong nghiên cứu văn bản
20 Nguy ễn Hữu Mùi: “Một số vấn đề về văn bản đối với thư tịch
21 Nguy ễn Hữu Mùi: “Một số vấn đề trong nghiên cứu văn bản
22 Nguy ễn Công Việt: “Những vấn đề lịch sử trong hệ thống
chính quyền địa phương triều Minh Mệnh (1820 - 1840) tiếp
23 Ph ạm Thị Thùy Vinh: “Một số vấn đề về nghiên cứu địa danh
Hán Nôm: Trường hợp các địa danh thuộc Thăng Long - Hà Nội” 465
24 Nguy ễn Thị Oanh: “Ngành Hán Nôm Việt Nam nhìn từ kinh
Trang 8Lời giới thiệu 7
LỜI GIỚI THIỆU
Chúng ta thường hình dung rằng, di sản Hán Nôm bao gồm toàn
bộ tài liệu viết bằng chữ Hán và chữ Nôm được tạo tác ở Việt Nam trong thời trung đại và cận đại, vẫn còn tồn tại đến ngày nay trong các thư viện, cơ quan lưu trữ hay sưu tập tư nhân Đến nay, thiết nghĩ, cần mở rộng khái niệm “Hán Nôm” ra một nội hàm rộng hơn, bao
quát các di s ản thành văn của Việt Nam, mà cụ thể là toàn bộ những tài
liệu được ghi chép bằng cả ba loại hình văn tự từng tồn tại ở Việt Nam, trong đó cái lõi là các văn bản theo loại hình chữ Hán (gồm chữ Hán
và các loại chữ Nôm); tiếp đến là các văn bản theo loại hình chữ Phạn; cuối cùng là các văn bản bằng chữ cái La-tinh có niên đại sớm (thế kỷ XVII - XIX)
Từ đó có thể thấy, ngành Hán Nôm là một ngành đặc thù của Việt Nam, có tính chất của một ngành khoa học lấy đối tượng nghiên cứu
(di s ản thành văn) làm bản vị Về mặt phương pháp tiếp cận, khoa học
Hán Nôm xuất phát từ “ngữ văn học” (philology) theo kiểu phương Tây, hoặc “văn hiến học” (文獻學) theo kiểu phương Đông, từ đó mở rộng ra các khoa học chuyên ngành (văn, ngữ, sử, triết…), rồi đến liên ngành, đa ngành, tùy theo đặc thù của những tài liệu được nghiên cứu, cũng như tùy vào năng lực và cách thức triển khai của từng nhà khoa học trong từng công trình cụ thể
Cơ quan nhà nước quan trọng nhất trong lĩnh vực Hán Nôm là Viện Nghiên cứu Hán Nôm Đây là một tổ chức nghiên cứu khoa học cấp Vụ, trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (cấp Bộ),
có ba chức năng chủ yếu là nghiên cứu khoa học, tư vấn chính sách
và tham gia đào tạo nguồn nhân lực sau đại học trong lĩnh vực Hán Nôm Về chuyên môn, Viện có nhiệm vụ nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, phục chế, nhân bản, phiên dịch, khai thác và xuất bản di sản Hán Nôm của dân tộc
Cuốn sách này là tập hợp có chọn lọc một số chuyên đề thực hiện trong 3 năm 2017, 2018 và 2019 của các nhà khoa học công tác tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm Đây chủ yếu là những chuyên đề được Viện
Trang 9NGUYỄN TUẤN CƯỜNG
8
trưởng “đặt hàng” các nhà khoa học trong Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Hán Nôm nhiệm kì 2016 - 2020, bao gồm 15 thành viên: PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường (Chủ tịch Hội đồng), PGS.TS Nguyễn Công Việt (Phó Chủ tịch), TS Đỗ Thị Bích Tuyển (Thư kí), TS Cao Việt Anh, TS Đào Phương Chi, TS Nguyễn Xuân Diện, TS Trần Trọng Dương, PGS.TS Lã Minh Hằng, PGS.TS Vương Thị Hường, TS Nguyễn Tô Lan, PGS.TS Trịnh Khắc Mạnh, TS Nguyễn Hữu Mùi, PGS.TS Nguyễn Thị Oanh, GS.TS Đinh Khắc Thuân, PGS.TS Phạm Thị Thuỳ Vinh Ngoài ra, Viện trưởng còn mời thêm một số nhà nghiên cứu khác như TS Nguyễn Kim Măng, TS Phạm Văn Tuấn, mỗi người viết một chuyên đề; CN Nguyễn Văn Thanh được PGS.TS Trịnh Khắc Mạnh mời cùng hoàn thành một chuyên đề Tổng cộng gồm có 21 chuyên đề “đặt hàng” được lựa chọn, cùng với 3 bài viết
do Viện trưởng thực hiện bổ sung (không phải các chuyên đề đặt hàng) thành 24 bài viết của 18 tác giả
Cấu trúc của cuốn sách gồm 3 phần Phần 1 là Tổng luận, gồm 1 bài nghiên cứu tổng luận về lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm nhìn từ bối cảnh đầu thế kỷ XXI Phần 2 là Tổng thuật nghiên cứu, gồm 8 bài viết tổng thuật nghiên cứu Hán Nôm trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI trên một số lĩnh vực: văn tự học, công tác sưu tầm và bảo quản, nghiên cứu và phiên dịch văn bản Hán Nôm về sử địa, văn học, luật, tôn giáo, văn bia, diễn xướng Phần 3 là Nghiên cứu chuyên đề, bao gồm 15 bài viết trải rộng trên các vấn đề nghiên cứu cụ thể, gồm: nguồn tư liệu Hán Nôm, nghiên cứu biển đảo qua tư liệu Hán Nôm,
di sản Hán Nôm ở khu vực biên giới phía Bắc, văn bản Hán Nôm Phật giáo Việt Nam, nghiên cứu kinh Phật chữ Nôm, di sản Hán Nôm Công giáo, tài liệu Hán Nôm của các dân tộc thiểu số, văn bia thời Tây Sơn, mộc bản học, văn bản thần tích, gia phả, ấn chương hành chính, địa danh Hán Nôm, và một nghiên cứu nhìn từ kinh nghiệm Nhật Bản
Mặc dù một số bài viết có nội dung khác với hình dung ban đầu của người đặt hàng, cả về nội dung khoa học và hình thức trình bày, nhưng quan điểm riêng của từng tác giả đã được ưu tiên tôn trọng Trong quá trình biên tập, Ban Biên tập cũng ưu tiên tôn trọng sự khác biệt về phong cách hành văn và cách thức tổ chức bài nghiên cứu của
Trang 10Lời giới thiệu 9
mỗi tác giả Các tác giả chịu trách nhiệm về bài viết của mình, chủ động lựa chọn cách thể hiện nội dung và trình bày hình thức văn bản khoa học của họ
Cuốn sách này là một ấn phẩm khoa học kế tục cuốn sách nhan
đề Nhìn lại Hán Nôm học thế kỷ XX, do Viện Nghiên cứu Hán Nôm
biên soạn (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003) Đọc hai cuốn sách này, chúng ta có thể hình dung một cách tương đối toàn diện về những lĩnh vực then chốt trong ngành Hán Nôm trong hơn một thế
kỷ qua
Ở một chiều cạnh khác, song song với cuốn sách này, Viện Nghiên cứu Hán Nôm còn tổ chức xuất bản một cuốn sách với tựa đề
Cổ học điểm tô: Nghiên cứu Hán Nôm từ góc nhìn của các nhà khoa học trẻ
(Nguyễn Tuấn Cường, Đỗ Thị Bích Tuyển chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2020) Quốc học vun bồi và Cổ học điểm tô là bộ đôi ấn phẩm thể hiện những quan điểm thống nhất trong đa dạng của hai thế hệ các nhà nghiên cứu đang công tác tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm Cả hai cuốn sách đều được bắt đầu tổ chức biên soạn từ năm
2016 để có thể xuất bản năm 2020, chào mừng kỉ niệm 50 năm thành lập Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 1970 - 2020
Ngành Hán Nôm là nhịp cầu trung chuyển giữa quá khứ, hiện tại
và tương lai của dân tộc Việt Nam, là một bộ phận quan trọng của nền Quốc học Việt Nam Cuốn sách này xin được coi như một sự
“vun bồi” cho nền Quốc học từ nỗ lực của những người đã được nền Quốc học đó “vun bồi”, đào tạo thành Đó là nguyên nhân khiến cuốn
sách được đặt tiêu đề là Quốc học vun bồi
Hà Nội, mùa Thu năm Canh Tí, 2020
PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường
Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm
Trang 11NHÀ XUẤT BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI
26 Lý Thường Kiệt - Hoàn Kiếm - Hà Nội ĐT: 024.39719073 - Fax: 024.39719073 Website: http://nxbkhxh.vass.gov.vn Email: nxbkhxh@gmail.com
Chi nhánh Nhà xuất bản Khoa học xã hội
57 Sương Nguyệt Ánh - Phường Bến Thành - Quận 1 - TP Hồ Chí Minh
ĐT: 028.38394948 - Fax: 028.38394948
Chịu trách nhiệm xuất bản
PGS.TS PHẠM MINH PHÚC
Chịu trách nhiệm nội dung
TS LÊ HỮU THÀNH Biên tập nội dung:
Kỹ thuật vi tính:
Sửa bản in:
Trình bày bìa:
QUẾ THỊ MAI HƯƠNG KHÁNH AN
KHÁNH AN NGUYỄN TUẤN CƯỜNG
-ĐỖ KIM CƠ
In 600 cuốn, khổ 16 x 24 cm, tại: Công ty TNHH in Thanh Bình
Địa chỉ: Số nhà 432, đường K2, phường Cầu Diễn, quận Nam Từ Liêm, TP Hà Nội
Số đăng ký xuất bản: 4430-2020/CXBIPH/9-264/KHXH
Quyết định xuất bản số: 275/QĐ NXB KHXH Hà Nội, ngày 27 tháng 11 năm 2020
In xong và nộp lưu chiểu năm 2020
ISBN: 978 604 308 184-8
Đối tác liên kết
CÔNG TY TNHH SÁCH VÀ TRUYỀN THÔNG VIỆT NAM Đc: Số 3, hẻm 6/12/5 phố Đội Nhân, P.Vĩnh Phúc -
Q Ba Đình - Hà Nội ĐT: 024 6293.2066 - 0988.913.083 NGUY ỄN TUẤN CƯỜNG ( Chủ biên)