Đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra, đánh giá là hai hoạt động có liên quan chặt chẽ với nhau; đổi mới kiểm tra đánh giá là động lực đổi mới phương pháp dạy học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo đào tạo. Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực của người học, không giới hạn vào khả năng tái hiện tri thức mà chú trọng khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng trong việc giải quyết các nhiệm vụ học tập. Bài viết này trình bày thực trạng phương pháp kiểm tra, đánh giá hiện nay và đề xuất định hướng đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh theo định hướng phát triển năng lực của người học ở các Trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh.
Trang 1ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, THI, ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP MÔN HỌC GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH
Đại tá TS Cao Ngọc Báu 1
1 Đặt vấn đề
Chiến lược phát triển giáo dục 2011 – 2020 xác định: Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học
[4]
Giáo dục quốc phòng và an ninh cho học sinh, sinh viên là nội dung cơ bản trong việc xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân, là môn học chính khóa thuộc chương trình giáo dục của các cơ sở giáo dục Học sinh, sinh viên sau khi học xong chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh có hiểu biết cơ bản về chủ trương, đường lối quốc phòng, an ninh của Đảng, Nhà nước về xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân, yêu chủ nghĩa
xã hội Nắm được kiến thức cơ bản về công tác quốc phòng và an ninh trong tình hình mới Thành thạo điều lệnh đội ngũ từng người có súng, biết đội ngũ đơn vị; có hiểu biết chung về các quân binh chủng trong quân đội nhân dân Việt Nam; có hiểu biết ban đầu về bản đồ quân sự; biết cách phòng tránh địch tiến công hỏa lực bằng vũ khí công nghệ cao Thực hiện được kỹ năng cơ bản
về kỹ thuật chiến đấu bộ binh, chiến thuật từng người trong chiến đấu tiến công, phòng ngự và làm nhiệm vụ canh gác, biết sử dụng súng tiểu liên AK, lựu đạn [5]
Trong những năm qua, các cơ sở giáo dục đại học đã có nhiều nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học môn Giáo dục quốc phòng và an ninh nhằm đạt được mục tiêu và yêu cầu chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh, đặt ra Nhiều hình thức và phương pháp dạy học được triển khai như: hình thức dạy học theo nhóm, dạy học chuyên biệt; phương pháp dạy học nêu vấn đề; Dạy học theo tình huống có vấn đề… Mục tiêu nhằm phát huy tính
1 Phó Giám đốc thường trực Trung tâm GDQP&AN Trường Đại học Cần Thơ; Email: cnbau@ctu.edu.vn
Trang 2tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Những phương pháp và hình thức
tổ chức dạy học đó, trong quá trình thực hiện, đã góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và chất lượng học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh Tuy nhiên, phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập hiện nay chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Vì vậy để nâng cao hơn nữa chất lượng dạy học, bên cạnh đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học như trên thì việc đổi mới kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên là vấn đề cần thiết
2 Nội dung nghiên cứu
2.1 Thực trạng kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập tập môn giáo dục quốc phòng và an ninh
Kiểm tra, đánh giá là một khâu không thể thiếu trong quá trình dạy học Kiểm tra, đánh giá có mối liên hệ khăng khít với nhau, trong đó kiểm tra là phương tiện còn đánh giá là mục đích Không thể đánh giá mà không dựa vào kiểm tra Thi là một hình thức kiểm tra có tầm quan trọng đặc biệt và cho điểm là dạng đánh giá phổ biến xác định bằng định lượng trình độ của học sinh, sinh viên
Thực hiện Chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh trong trường trung cấp sư phạm, cao đẳng sư phạm và cơ sở giáo dục đại học theo Thông
tư số 03/2017/TT-BGDĐT ngày 13 tháng 01 năm 2017 và được thay thế bằng Thông tư số 05/2020/TT-BGDĐT ngày 18 tháng 3 năm 2020 của Bộ giáo dục
và đào tạo Công tác kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh được thực hiện theo Thông tư liên tịch số: 18/2015/TTLT-BLĐTBXH ngày 8 tháng 9 năm 2015 về Quy định tổ chức dạy học và đánh giá kết quả học tập môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cơ sở giáo dục đại học [6] Trong những năm qua, các cơ sở giáo dục đại học đã áp dụng nhiều hình thức,
Trang 3phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập như: tự luận, vấn đáp, trắc nghiệm và thực hành, v.v…
Kết quả nghiên cứu thực trạng dạy học môn Giáo dục quốc phòng và an ninh tại các Trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh thuộc các cơ sở giáo dục đại học cho thấy, hiện nay các phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh được thực hiện như: 80% giảng viên thường xuyên sử dụng phương pháp trắc nghiệm; 35% giảng viên thường xuyên sử dụng phương pháp vấn đáp; 35% giảng viên thường xuyên
sử dụng phương pháp thực hành; 5% giảng viên thường xuyên sử dụng phương pháp tự luận Trong khi đó phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực không có giảng viên nào thường xuyên hay thỉnh thoảng sử dụng mà chỉ là 5% giảng viên hiếm khi sử dụng [1]
Quan sát, nghiên cứu sản phẩm hoạt động dạy học cho thấy: các phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập hiện nay có hiện tượng thiên về kiểm tra, đánh giá kiến thức lý thuyết, khả năng ghi nhớ (nhận biết, tái hiện),
ít đặt ra yêu cầu kiểm tra, đánh giá mức độ thông hiểu và kiểm tra, đánh giá
kỹ năng vận dụng tri thức, ít đòi hỏi sinh viên phân tích, suy luận, khái quát Cách kiểm tra, thi, đánh giá đó gây nên tình trạng học tủ, học vẹt, ghi nhớ máy móc dẫn đến không nắm vững bản chất vấn đề, thiếu kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn Việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập còn chưa có tác dụng mạnh mẽ kích thích, động viên sinh viên nỗ lực học tập Kiểm tra, đánh giá mới chỉ tập trung vào việc giảng viên đánh giá sinh viên, ít tạo điều kiện cho sinh viên tự đánh giá mình, đánh giá bạn thông qua những chỉ số đánh giá mà giảng viên cung cấp Để bổ khuyết cho vấn đề này, cho thấy cần phải kết hợp linh hoạt nhiều phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá đặc biệt là phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên
2.2 Kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học
Trang 4Năng lực là khả năng thực hiện thành công các hoạt động, giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề trong các tình huống xác định cũng như các tình huống thay đổi, trên cơ sở vận dụng kiến thức, kỹ năng, động cơ, ý chí, suy nghĩ thấu đáo và ứng xử có trách nhiệm của cá nhân [3]
Đánh giá theo định hướng phát triển năng lực là việc đánh giá kết quả học tập không lấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm của việc đánh giá Đánh giá kết quả học tập cần chú trọng khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau [2]
Với khái niệm trên, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực cần chú trọng vào khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau Hay nói cách khác, đánh giá theo năng lực là đánh giá kiến thức, kỹ năng và thái độ trong những bối cảnh có ý nghĩa Đánh giá kết quả học tập của sinh viên đối với các môn học và hoạt động giáo dục theo quá trình hay ở mỗi giai đoạn học tập chính là biện pháp chủ yếu nhằm xác định mức độ thực hiện mục tiêu dạy học về kiến thức, kỹ năng, thái độ và năng lực, đồng thời có vai trò quan trọng trong việc cải thiện kết quả học tập của sinh viên Xét về bản chất thì không có mâu thuẫn giữa đánh giá năng lực
và đánh giá kiến thức, kỹ năng Đánh giá năng lực được coi là bước phát triển cao hơn so với đánh giá kiến thức, kỹ năng để chứng minh người học có năng lực ở một mức độ nào đó, phải tạo cơ hội cho sinh viên được giải quyết vấn
đề trong tình huống mang tính thực tiễn Khi đó người học vừa phải vận dụng những kiến thức, kỹ năng đã được học ở nhà trường, vừa sử dụng những kinh nghiệm của bản thân thu được từ những trải nghiệm bên ngoài nhà trường (gia đình, cộng đồng và xã hội) để giải quyết vấn đề của thực tiễn Như vậy, thông qua việc hoàn thành một nhiệm vụ trong bối cảnh thực, người ta có thể đồng thời đánh giá được cả khả năng nhận thức, kỹ năng thực hiện và những giá trị, tình cảm của người học Mặt khác, đánh giá năng lực không hoàn toàn phải dựa vào chương trình giáo dục của từng môn học như đánh giá kiến thức,
kỹ năng, bởi năng lực là tổng thể kết tinh kiến thức, kỹ năng, thái độ, tình
Trang 5cảm, giá trị, chuẩn mực đạo đức… được hình thành từ nhiều môn học, lĩnh vực học tập khác nhau, và từ sự phát triển tự nhiên về mặt xã hội của một con người
Có thể tổng hợp một số dấu hiệu khác biệt cơ bản giữa đánh giá năng lực người học và đánh giá kiến thức, kỹ năng của sinh viên như sau:
Bảng 2.1 Một số điểm khác nhau giữa đánh giá nội dung
và đánh giá tiếp cận năng lực
TT Đánh giá theo nội dung Đánh giá theo năng lực
1
Các bài kiểm tra trên giấy
được thực hiện vào cuối một
chủ đề, một chương, một học
kỳ
Nhiều bài kiểm tra đa dạng (giấy, thực hành, sản phẩm dự án, cá nhân, nhóm…) trong suốt quá trình học tập
2 Nhấn mạnh sự cạnh tranh Nhấn mạnh sự hợp tác
3
Quan tâm đến mục tiêu cuối
cùng của việc dạy học
Quan tâm đến đến phương pháp học tập, phương pháp rèn luyện của sinh viên
4
Chú trọng vào điểm số Chú trọng vào quá trình tạo ra sản
phẩm, chú ý đến ý tưởng sáng tạo, đến các chi tiết của sản phẩm để nhận xét
5 Tập trung vào kiến thức hàn
lâm
Tập trung vào năng lực thực tế và sáng tạo
6
Đánh giá được thực hiện bởi
các cấp quản lí và do giảng viên
là chủ yếu, còn tự đánh giá của
sinh viên không hoặc ít được
công nhận
Giảng viên và sinh viên chủ động trong đánh giá, khuyến khích tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng của sinh viên
Trang 6TT Đánh giá theo nội dung Đánh giá theo năng lực
7
Đánh giá đạo đức sinh viên
chú trọng đến việc chấp hành
nội quy nhà trường, tham gia
phong trào thi đua…
Đánh giá phẩm chất của sinh viên toàn diện, chú trọng đến năng lực cá nhân, khuyến khích học sinh thể hiện
cá tính và năng lực bản thân
2.3 Quan hệ giữa năng lực với kiến thức, kỹ năng và thái độ
Với quan niệm về năng lực như đã nêu trên, trong quá trình học tập để hình thành và phát triển được các năng lực, người học cần chuyển hóa những kiến thức, kỹ năng, thái độ có được vào giải quyết những tình huống mới và xảy ra trong môi trường mới Như vậy, có thể nói kiến thức là cơ sở để hình thành năng lực, là nguồn lực giúp cho sinh viên tìm được các giải pháp tối ưu
để thực hiện nhiệm vụ hoặc có cách ứng xử phù hợp trong bối cảnh phức tạp Khả năng đáp ứng phù hợp với bối của thực tiễn cuộc sống là đặc trưng quan trọng nhất của năng lực, khả năng đó có được dựa trên sự đồng hóa và sử dụng có cân nhắc những kiến thức, kỹ năng cần thiết trong từng hoàn cảnh cụ thể Những kiến thức là cơ sở để hình thành và rèn luyện năng lực phải được tạo nên do chính sinh viên chủ động nghiên cứu, tìm hiểu hoặc được hướng dẫn nghiên cứu tìm hiểu và từ đó kiến tạo nên
Kỹ năng theo nghĩa hẹp là những thao tác, những cách thức thực hành, vận dụng kiến thức, kinh nghiệm đã có để thực hiện một hoạt động nào đó trong một môi trường quen thuộc Kỹ năng hiểu theo nghĩa rộng, bao hàm những kiến thức, những hiểu biết và trải nghiệm, giúp cá nhân có thể thích ứng khi hoàn cảnh thay đổi
Kiến thức, kỹ năng là cơ sở cần thiết để hình thành năng lực trong một lĩnh vực hoạt động nào đó Tuy nhiên, nếu chỉ có kiến thức, kỹ năng trong một lĩnh vực nào đó thì chưa chắc đã được coi là có năng lực, mà còn cần đến việc sử dụng hiệu quả các nguồn kiến thức, kỹ năng cùng với thái độ, giá trị,
Trang 7trách nhiệm bản thân để thực hiện thành công các nhiệm vụ và giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn khi điều kiện và bối cảnh thay đổi
2.4 Đổi mới phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá môn giáo dục quốc phòng và an ninh theo định hướng phát triển năng lực
2.4.1 Định hướng kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh
Thứ nhất, chuyển từ chủ yếu đánh giá kết quả học tập cuối môn học, khóa
học nhằm mục đích xếp hạng, phân loại sang sử dụng các loại hình thức đánh giá thường xuyên, đánh giá định kỳ sau từng chủ đề, từng học phần nhằm mục đích phản hồi điều chỉnh quá trình dạy học (đánh giá quá trình);
Thứ hai, chuyển từ chủ yếu đánh giá kiến thức, kỹ năng sang đánh giá
năng lực của sinh viên Tức là chuyển trọng tâm đánh giá chủ yếu từ ghi nhớ, hiểu kiến thức… sang đánh giá năng lực vận dụng, giải quyết những vấn đề của thực tiễn, đặc biệt chú trọng đánh giá các năng lực tư duy bậc cao như tư duy sáng tạo của sinh viên;
Thứ ba, chuyển đánh giá từ một hoạt động gần như độc lập với quá trình
dạy học sang việc tích hợp đánh giá vào quá trình dạy học, xem đánh giá như
là một phương pháp dạy học Tăng cường sử dụng công nghệ thông tin trong kiểm tra, thi, đánh giá: sử dụng các phần mềm thẩm định các đặc tính đo lường của công cụ (độ tin cậy, độ khó, độ phân biệt, độ giá trị) và sử dụng các
mô hình thống kê vào xử lý phân tích, lý giải kết quả đánh giá
Với những định hướng trên, phương pháp kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh hiện nay ở các cơ sở giáo dục đại học cần phải:
Một là: Dựa vào cứ vào chuẩn kiến thức, kỹ năng (theo định hướng tiếp
cận năng lực) từng học phần, hoạt động giáo dục của môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh; yêu cầu cơ bản cần đạt về kiến thức, kỹ năng, thái độ (theo định hướng tiếp cận năng lực) của sinh viên của cấp học
Trang 8Hai là: Phối hợp chặt chẽ giữa đánh giá thường xuyên và đánh giá định
kỳ, giữa đánh giá của giảng viên và tự đánh giá của sinh viên
Ba là: Kết hợp giữa hình thức đánh giá bằng trắc nghiệm khách quan, tự
luận, quan sát nhằm phát huy những ưu điểm của mỗi hình thức đánh giá này
Bốn là: Có công cụ đánh giá thích hợp nhằm đánh giá toàn diện, công
bằng, trung thực, có khả năng phân loại, giúp giảng viên và sinh viên điều chỉnh kịp thời việc dạy và học
2.4.2 Quy trình biên soạn câu hỏi, bài tập đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực môn giáo dục quốc phòng và an ninh
Trong kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập, cần hướng vào mục tiêu tìm được nội dung nào sinh viên đã nắm vững, nội dung nào sinh viên còn mơ
hồ và mức độ đạt chuẩn kiến thức, kỹ năng đã được qui định trong chương trình Giáo dục quốc phòng và an ninh, giảng dạy đến đâu Qui trình biên soạn gồm có:
Bước 1: Xây dựng các chủ đề của môn học đáp ứng yêu cầu tổ chức hoạt
động dạy học tích cực theo định hướng phát triển năng lực người học
Bước 2: Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ của chủ đề theo
chương trình hiện hành trên quan điểm mới là định hướng phát triển năng lực người học
Bước 3: Xác định các loại câu hỏi, bài tập theo hướng đánh giá năng lực
(kiến thức, kỹ năng, thái độ) của sinh viên trong học phần theo đặc thù của bộ môn Mô tả các mức yêu cầu cần đạt theo hướng chú trọng đánh giá kỹ năng thực hiện của người học
Bước 4: Biên soạn câu hỏi, bài tập theo các mức độ đã mô tả Với mỗi
mức độ, loại câu hỏi, bài tập cần biên soạn nhiều câu hỏi, bài tập Sắp xếp câu hỏi của đề theo nội dung, hình thức và mức độ khó tăng dần
Dựa trên các bậc nhận thức và chú ý đến đặc điểm của học tập định hướng phát triển năng lực, có thể xây dựng bài tập theo các dạng:
Trang 9(1) Các bài tập dạng tái hiện: Yêu cầu sự hiểu và tái hiện tri thức Bài tập
tái hiện không phải trọng tâm của bài tập định hướng phát triển năng lực người học
(2) Các bài tập vận dung: Các bài tập vận dụng những kiến thức trong các
tình huống không thay đổi Các bài tập này nhằm củng cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng cơ bản, chưa đòi hỏi sáng tạo
(3) Các bài tập giải quyết vấn đề: Các bài tập này đòi hỏi sự phân tích,
tổng hợp, đánh giá, vận dụng kiến thức vào những tình huống thay đổi, giải quyết vấn đề Dạng bài tập này đòi hỏi sự sáng tạo của người học
(4) Các bài tập gắn với bối cảnh, tình huống thực tiễn: Các bài tập vận
dụng và giải quyết vấn đề gắn các vấn đề với các bối cảnh và tình huống thực tiễn Những bài tập này là những bài tập mở, tạo cơ hội cho nhiều cách tiếp cận, nhiều con đường giải quyết khác nhau
Bước 5 Xây dựng hướng dẫn chấm thi (đáp án) và thang điểm: việc xây
dựng đáp án và hướng dẫn chấm thi, thang điểm đối với bài kiểm tra cần đảm bảo các yêu cầu:
(1) Nội dung: khoa học và chính xác;
(2) Cách trình bày: cụ thể, chi tiết nhưng ngắn gọn và dễ hiểu;
(3) Phù hợp với ma trận đề kiểm tra
3 Kết luận
Kiểm tra, thi, đánh giá là một phần không thể thiếu được của quá trình dạy học nhằm giúp sinh viên tiến bộ Kiểm tra, thi, đánh giá vì sự tiến bộ nghĩa là quá trình kiểm tra, đánh giá phải cung cấp những thông tin phản hồi giúp sinh viên biết mình tiến bộ đến đâu, những mảng kiến thức, kỹ năng nào
có sự tiến bộ, mảng kiến thức, kỹ năng nào còn yếu để điều chỉnh quá trình dạy và học Không chỉ giảng viên biết cách thức, các kỹ thuật đánh giá sinh viên mà quan trọng không kém là sinh viên phải học được cách đánh giá của giảng viên, phải biết đánh giá lẫn nhau và biết tự đánh giá kết quả học tập rèn luyện của chính mình Có như vậy, sinh viên mới tự phản hồi với bản thân
Trang 10xem kết quả học tập, rèn luyện của mình đạt mức nào và đến đâu so với yêu cầu, tốt hay chưa tốt như thế nào Với cách hiểu đánh giá ấy mới giúp hình thành năng lực của sinh viên, tạo cơ hội cho sinh viên phát triển kỹ năng tự đánh giá, giúp sinh viên nhận ra sự tiến bộ của mình, khuyến khích động viên việc học tập
Trên đây là một số ý kiến chia sẽ cùng quý đồng nghiệp để chúng ta trao đổi nhau làm tốt hơn nữa khâu kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh
Thời gian đầu tư nghiên cứu có hạn nên bài tham luận có thể còn nhiều hạn chế Với tinh thần cầu thị học hỏi rất mong quý lãnh đạo, nhà khoa học và đồng nghiệp cùng trao đổi, góp ý cho bài tham luận hoàn thiện hơn và có tính khả thi hơn để có thể vận dụng kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng và an ninh theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả môn học
Xin trân trọng cảm ơn!
Tài liệu tham khảo
1 Cao Ngọc Báu và Nguyễn Văn Tuấn (2018) Thực trạng dạy học môn Giáo dục
quốc phòng và an ninh, nguyên nhân và giải pháp Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ 54(3C): 186-192.
2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014) Tài liệu tập huấn đổi mới kiểm tra đánh giá theo
hướng tiếp cận năng lực học sinh các môn học.
3 Nguyễn Văn Cường - Bernd meier (2015) Lí luận dạy học hiện đại, cơ sở đổi mới mục tiêu và phương pháp dạy học Nxb Đại học sư phạm Hà Nội.
4 Chính phủ (2012) Chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 (Ban hành kèm theo Quyết định số: 711/QĐ-TTg ngày 13 tháng 6 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ)
5 Bộ Giáo dục và Đào tạo: Chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh trong trường trung cấp sư phạm, cao đẳng sư phạm và sở giáo dục đại học Thông tư
số: 05/2020/TT-BGDĐT ngày 18/03/2020.
