NGẬP LỤT VÀ SỰ THÍCH ỨNG VỚI NGẬP LỤT CỦA HỘ GIA ĐÌNH Ở KHU VỰC ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINHTRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA HÀN QUỐC HỌC bboo0ooaa BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ MÔN XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG NGẬP LỤT VÀ SỰ THÍCH ỨNG VỚI N

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA HÀN QUỐC HỌC

bboo0ooaa

BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ MÔN XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG

NGẬP LỤT VÀ SỰ THÍCH ỨNG VỚI

NGẬP LỤT CỦA HỘ GIA ĐÌNH Ở KHU VỰC

ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Sinh viên thực hiện: Lê Minh Thư - 2056200201 Giảng viên hướng dẫn: Bùi Thị Minh Hà

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 7 năm 2022

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU 2

1 Tên đề tài 2

2 Lý do lựa chọn đề tài 2

3 Những cơ sở lý thuyết và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 3

3.1 Khái niệm liên quan 3

3.2 Cơ sở lý luận của vấn đề 3

3.3 Cơ sở phương pháp và dữ liệu 4

CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 5

1 Tình hình ngập lụt và thích ứng của người dân ở thành phố Hồ Chí Minh 5

2 Nguyên nhân xảy ra ngập lụt ở khu vực Thành phố Hồ Chí Minh 7

2.1 Nguyên nhân khách quan 8

2.2 Nguyên nhân chủ quan 9

3 Giải pháp ứng phó với tình trạng ngập lụt của các hộ gia đình ở Thành phố Hồ Chí Minh 13

CHƯƠNG 3: KẾT LUẬN 15

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU

1 Tên đề tài

Ngập lụt và sự thích ứng với ngập lụt của hộ gia đình ở khu vực đô thị Thành phố Hồ Chí Minh

2 Lý do lựa chọn đề tài

Với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên tương đối thuận lợi, TP.HCM được xác định

là trung tâm kinh tế, trung tâm giao dịch quốc tế và du lịch của nước ta và là đầu mối giao thông thuận lợi để giao lưu khu vực phía nam, trong nước và quốc tế

Tuy nhiên với quá trình đô thị hóa nhanh kéo theo nhiều hệ lụy về cơ sở hạ tầng, TP.HCM đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng trong đó ngập lụt đô thị là một trong những vấn đề nhức nhốigây ảnh hưởng tới môi trường, và phát triển kinh

tế-xã hội Hệ quả của ngập lụt đô thị không chỉ đe dọa nguy cơ thành phố bị nhấn chìm, thiệt hại kinh tế mà còn dẫn đến ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến cuộc sống và sức khỏe người dân đô thị Ngập lụt đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của chính quyền và cộng đồng dân cư TPHCM

Mặc dù đã có các chương trình, hành động nhằm cải thiện, giảm thiểu ảnh hưởng tiêu cực của ngập lụt như: Dự án vệ sinh môi trường TPHCM - Lưu vực kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè (Ngân hàng Thế giới hỗ trợ từ năm 2002); Dự án cải thiện môi trường nước TPHCM - lưu vực kênh Tàu Hủ - Bến Nghé - Đôi -Tẻ (vốn vay ODA của Chính phủ Nhật Bản (JICA) và nguồn vốn đối ứng từ ngân sách thành phố năm 2008); Quy hoạch tổng thể hệ thống thoát nước TPHCM đến năm 2020 (Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2001 - hay còn gọi là Quy hoạch 752) Phần lớn các dự án trên không đo lường được hết các mức độ rủi ro ngập lụt xảy ra Do vậy, những dự án, quy hoạch này điển hình như Quy hoạch 752 đến nay đã gần hết thời hạn quy hoạch và không còn phù hợp với thực tế (Trịnh Công Vấn, 2017)

Mặc dù đã có khá nhiều hành động, chương trình, song cho đến nay việc giải quyết ngập lụt tại TPHCM vẫn chưa đạt được kết quả mong muốn Ngập lụt vẫn tồn tại

và có nguy cơ gia tăng ở một số khu vực Theo một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB, 2010), dường như TPHCM đang thiếu các biện pháp mềm hay giải pháp

từ góc độ xã hội như quản trị đô thị, quản lý ngập lụt Trong tình hình đó, bài nghiên cứu này nhằm mô tả thực trạng; giải thích nguyên nhân, yếu tố tác động và đưa ra khuyến nghị về vấn đề ngập lụt sự thích ứng với ngập lụt của hộ gia đình ở khu vực đô thị TP.HCM

3 Những cơ sở lý thuyết và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

3.1 Khái niệm liên quan

Lũ lụt

Là hiện tượng nước sông dâng cao trong một khoảng thời gian hất định, sau đó giảm dần Lũ lụt có thể do nước từ các sông, hồ tràn ra khu vực lân cận khi nước vượt quá sức chứa hay do nước từ các sông tràn ra các cùng lân cận khi cường độ dòng nước quá lớn Hiện tường này thường xảy ra tại các đoạn phân nhánh sống hay những đoạn sông quanh co

Ngập lụt

Là hiện tượng ngập nước của một cùng lãnh thổ do lũ hoặc mưa lớn gây

ra Nhập lụt có thể do hệ thống thoát nước bị quá tải hay mực nước sông dâng cao thoát nước không kịp Nếu thời gian ngập úng dài có thể làm hại, gây hư hỏng hay sập đổ hoàn toàn các công trình giao thông như cầu, cống, đường tài, hệ thống thoát nước, nhà cửa,… Ảnh hưởng đến đời sống của người dân, giao thông ùn tắc, gây ô nhiễm môi trường

Ngập lụt đô thị

Là vấn đề được bàn luận nhiều trong những năm gần đây Đây là hiện tượng ngập tàn nước trong khu vực đô thị Hiện tượng này đang ngày càng xuất hiện nhiều tại các đô thị lớn Với sự tập trung đông dân và ngành nghề

đa dạng, ngập lụt đô thị luôn gây ra những hậu quả nặng nề

3.2 Cơ sở lý luận của vấn đề

Vấn đề ngập lụt ở khu vực đô thị Thành phố Hồ Chí Minh vừa là một vấn đề nghiêm trọng đối với dân cư đô thị vừa là vấn đề nan giải đối với cơ

quan chính quyền trong việc tìm kiếm giải pháp Vì vậy có nhiều bài nghiên cứu liên quan đến vấn đề ngập lụt của Thành phố Hồ Chí Minh và đã mang lại những phát hiện chuyên môn và giải pháp phù hợp cho việc thích nghi, hạn chế thiệt hại ngập lụt trên địa bàn

Bài “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp chống ngập lụt đô thị tại thành phố Hồ Chí Minh” - Trần Hữu Tuấn (2013), đã nghiên cứu đầy đủ các đối tượng hiện trạng, diễn biến, phạm vi ảnh hưởng ngập lụt đô thị và cơ

sở khoa học trong công tác quản lý chống ngập lụt đô thị

Bài “Đánh giá của người dân về tình trạng ngập lụt và ứng phó với ngập lụt ở thành phố Hồ Chí Minh” - Bùi Thị Minh Hà (2021), bài viết phân tích, đánh giá của người dân về ngập lụt và ứng phó với ngập lụt, chỉ ra những tồn tại của hoạt động ứng phó rủi ro ngập lụt và đi sâu tìm hiểu, phát hiện những yếu tố

tác động tới nhận thức và hành động ứng phó với ngập lụt của người dân.

Cùng với các bài báo điện tử và những nghiên cứu khác, đây sẽ là cơ sở

lý luận cho việc bàn về ngập lụt và sự thích ứng với ngập lụt của hộ gia đình

ở khu vực Thành phố Hồ Chí Minh

3.3 Cơ sở phương pháp và dữ liệu

Để hoàn thiện bài nghiên cứu, chúng tôi sử dụng một số phương pháp như sau:

Phương pháp thu thập, tổng hợp các tài liệu có liên quan như: Thu thập các bài báo cáo, các tài liệu của các nhà khoa học trong lĩnh vực phòng, chống ngập lụt đô thị; thu thập các số liệu thống kê của trung tâm điều hành chống ngập nước thành phó; thu thập các tài liệu trong và ngoài nước về các giải pháp chống ngập lụt đô thị; thu thập tài liệu về xu hướng phát triển và các định hướng về bảo vệ môi trường trong tương lai

Phương pháp khảo sát điều tra thông qua bảng hỏi, bài khảo sát người dân địa phương nhằm thu thập thông tin từ người dân về các vấn đề liên quan

đến ngập lụt Thu nhập những dữ liệu về tình hình, nguyên nhân ngập lũ cũng như thiệt hại của hộ gia đình

Áp dụng một số lý thuyết và kiên thức đã học để làm rõ các vấn đề trong bài nghiên cứu

CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Tình hình ngập lụt và thích ứng của người dân ở thành phố Hồ Chí Minh.

Theo Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật (Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh), năm 2022, thành phố còn 15 tuyến đường có thể bị ngập sau mưa,

24 tuyến đường có thể ngập trong mưa và 9 tuyến đường bị ngập do ảnh hưởng của triều cường

Từ đầu năm 2022 đến nay, trên địa bàn thành phố có 36 trận mưa, lượng mưa cao nhất ghi nhận được trên 100mm Mưa lớn khiến nhiều tuyến đường

ở khu vực các quận vùng ven bị ngập, tập trung ở thành phố Thủ Đức, Quận

12, quận Gò Vấp Nguyên nhân là do cường độ mưa lớn trong thời gian ngắn kết hợp địa hình trũng thấp cục bộ

Hình 2: Tình hình ngập lụt ở Thành phố Hồ Chí Minh

Thành phố Hồ Chí Minh hiện tại có đến 66 điểm ngập nước trên địa bàn Đặc biệt, tình trạng ngập nặng thường rơi vào các trục đường chính nơi xe qua lại đông đúc, gây cản trở giao thông và ảnh hưởng không nhỏ đến cuộc sống của người dân

Trung bình mực nước ngập cao khoảng 0.2m, chính vì vậy, việc xe tắc máy khi chạy qua các đoạn ngập nước này hoàn toàn là điều có thể xảy ra Thông thường, hướng Bắc của địa bàn thành phố thường sẽ ít ngập lụt hơn đổ dần về hướng Nam Khu vực Nam TPHCM là vùng đầm lầy, vùng trũng nên khi mưa xuống thì nước đọng ở khu vực này nhiều hơn gây ra tình trạng ngập lụt nặng.Đặc biệt, nhiều nhà dân tại con hẻm nhỏ trên đường Chu Văn An (quận Bình Thạnh) bị nước ngập kèm rác tràn vào nhà sau cơn mưa Theo người dân, mỗi lần mưa ngập nước tràn vào nhà đến 2-3 tiếng mới rút khiến sinh hoạt của họ bị đảo lộn

Với tình trạng ngập lụt phân bố hầu hết các khu vực với mức độ ngày càng nghiêm trọng, việc giải quyết vấn đề này là điều cấp thiết

Ngập lụt ảnh hưởng trực tiếp tới người dân, nhà ở, tài sản, sinh hoạt của

hộ gia đình, do vậy cần thực hiện các hành động ngăn ngừa, giảm thiểu các thiệt hại này Mặt khác, ngập nước được coi như một loại rủi ro cần có các kế Hình 3: Bản đồ ngập lụt Thành phố Hồ Chí Minh 2022

hoạch quản lý rủi ro ngập lụt Ví dụ, người dân có thể lên danh sách những rủi ro do ngập lụt có thể xảy ra, các việc cần chuẩn bị nhằm giảm thiểu những rủi ro này như: khơi thông cống rãnh, làm gác xép, chuyển đồ đạc lên chỗ cao hay kê cao đồ đạc, đặc biệt với các thiết bị điện - điện tử như ti vi, tủ lạnh nhằm tránh bị điện giật do ngập nước hay hỏng hóc đồ đạc, chuẩn bị các dụng cụ, đồ đạc có thể phòng chống hay thích ứng trong môi trường ngập nước Kết quả phỏng vấn sâu cho thấy, hầu như người dân khá bị động, đối phó với ngập đều chỉ diễn ra sau khi ngập xảy ra

“Chỉ khi nào thấy mây đen kéo tới, mưa rơi thì mới ở đâu thì vội vàng chạy về nhà lo di chuyển đồ đạc lên cao, còn không kịp coi như đồ đạc chịu ướt Chị cho biết, không nhận được thông tin về khi nào thì sẽ bị ngập, triều cường dâng hay khi nào mưa ở khu vực Chị cũng bận, không có thời gian coi tivi thường xuyên nên không nắm được thông tin về các cơn mưa lớn hay khi nào triều cường dâng Chị cũng không biết, không được ai chỉ cho việc

sử dụng hay mua ở đâu các thiết bị, dụng cụ thích ứng được môi trường nước hoặc có khi các thiết bị này đắt tiền, mình cũng không đủ khả năng để mua.”

- (PVS một phụ nữ ở Hiệp Bình Chánh, Thủ Đức), “Đánh giá của người dân

về tình trạng ngập lụt và ứng phó với ngập lụt ở thành phố Hồ Chí Minh”, Bùi Thị Minh Hà (2021)

2 Nguyên nhân xảy ra ngập lụt ở khu vực Thành phố Hồ Chí Minh

Theo các chuyên gia nghiên cứu ngành nước thì có 2 nguyên nhân cơ bản gây ra ngập lụt Thứ nhất: Tình trạng ngập lụt do đặc điểm tự nhiên, địa hình, thủy triều, mưa và lũ thượng nguồn, đặc biệt tác động của biến đổi khí hậu Thứ hai là do con người gây ra như do yếu kém trong công tác quy hoạch, quản lý phát triển đô thị, năng lực quản lý và ý thức của người dân…

2.1 Nguyên nhân khách quan

Khu vực của TP.HCM có mặt đất tự nhiên thấp khoảng 75% diện tích có cao

độ dưới 2 m, lại nằm trong vùng ảnh hưởng mạnh bởi thủy triều biển Đông, nên hoàn toàn có thể bị ngập khi gặp đỉnh triều cao Do biến đổi khí hậu, nước biển ngày càng dâng cao gây hậu quả tăng nguy cơ gây ngập cho khu vực TP.HCM, cả về tần suất và mức độ

Theo các chuyên gia nghiên cứu ngành nước thì có 2 nguyên nhân cơ bản gây ra ngập úng Thứ nhất: Tình trạng ngập lụt do đặc điểm tự nhiên, địa hình, thủy triều, mưa và lũ thượng nguồn, đặc biệt tác động của biến đổi khí hậu Thứ hai là do con người gây ra như do yếu kém trong công tác quy hoạch, quản lý phát triển đô thị, năng lực quản lý và ý thức của người dân… Còn theo ông Vũ Hải – Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Nước và môi trường TP.HCM, việc ngập úng có nhiều nguyên nhân, trong đó có mấy nguyên nhân chính: Ngập úng do triều cường; ngập do mưa và lũ; do biến đổi khí hậu; sụt lún lãnh thổ; do phát triển đô thị quá nhanh, hạ tầng không theo kịp; do bê tông hóa quá mức; do quản lý yếu kém nên bùn làm tắc cống, kênh rạch; do thiết kế không đúng… “Các giải pháp chống ngập mà TP.HCM đang thực hiện chưa phù hợp, có nhiều nhược điểm, giá thành quá cao, nếu thực hiện sẽ không giải quyết được vấn đề, gây lãng phí”, ông Hải nói

Từ thực tế trên cho thấy, ngập úng nặng tại TP HCM không chỉ xảy ra trong trường hợp tổ hợp bất lợi “lũ cao, triều cường, mưa lớn”, mà có thể còn xảy

ra ngay trong trường hợp lũ và triều cường bình thường nhưng gặp siêu mưa

có lượng mưa ngấp nghé hoặc vượt xa lượng mưa thiết kế hệ thống cống thoát nước độ thị của thành phố hiện tại (200mm/trận trong vài giờ)

Giả sử chúng ta đã hoàn thành siêu dự án “Xây dựng hệ thống đê và cống ngăn triều” đang được thực hiện dở dang hoặc xây dựng xong “Dự án đê biển Gò Công-Vũng Tàu” liệu có giải quyết được trình trạng ngập úng thành

phố do các trận siêu mưa gây ra ngay trong điều kiện lũ, triều chỉ ở mức rất bình thường? Đặc biệt, số liệu thống kê gần đây cho thấy không những mưa càng ngày càng lớn, mà số lượng trận mưa lớn cũng ngày càng nhiều hơn so với trước

2.2 Nguyên nhân chủ quan

Xả rác bừa bãi, kênh rạch bị lấn chiếm : Tình trạng người dân xả rác xuống hệ thống thoát nước (miệng thu hầm ga, kênh rạch) còn phổ biến Nên khi mưa lớn, áp lực nước cao sẽ cuốn rác vào lưới chắn, cản trở dòng chảy

“Trước khi xuất hiện mưa, chúng tôi đã triển khai vớt rác trước miệng thu nước và bố trí người trực những nơi có khả năng gây ngập nhưng cũng chỉ hạn chế được một phần”, đại diện Trung tâm chống ngập cho biết

Tình trạng lấn chiếm hệ thống thoát nước, cửa xả, kênh rạch còn phổ biến nhưng việc xử lý còn quá chậm dù chính quyền thành phố đã chỉ đạo xử

lý nhiều lần Trong chuyến khảo sát các tuyến kênh thoát nước cho sân bay Tân Sơn Nhất mới đây của Chủ tịch UBND TP HCM Nguyễn Thành Phong, đoàn đã ghi nhận hàng loạt công trình nhà dân xây lấn chiếm bờ kênh Dưới lòng kênh cũng có lượng lớn rác thải và vật liệu xây dựng nằm ngổn ngang, chắn ngang dòng chảy, bít kín cửa thoát nước khiến nước tù đọng, bốc mùi khó chịu

Chưa thực hiện các dự án hỗ trợ thoát nước: Dù đã được quy hoạch từ lâu, song các dự án hỗ trợ thoát nước trong điều kiện ảnh hưởng biến đổi khí hậu, diễn biến thủy văn phức tạp tại thành phố đã được Thủ tướng phê duyệt

8 năm trước chưa thể triển khai thi công Hiện, chỉ mới xây dựng được một trong 10 cống kiểm soát triều (Nhiêu Lộc – Thị Nghè) và hơn 40% hệ thống

đê bao (60 km đê bao trong tổng số 149 km)

“Chậm trễ là do thiếu vốn Để triển khai các quy hoạch chống ngập cần

số tiền lên đến hàng trăm nghìn tỷ đồng nhưng thực tế thành phố mới đầu tư được 25.000 tỷ, nên khối lượng công việc còn rất hạn chế Bên cạnh đó, việc giải phóng mặt bằng quá chậm cũng ảnh hưởng đến tiến độ thi công các dự

án chống ngập”, báo cáo của UBND TP HCM cho biết

Dự án thoát nước đang triển khai ngăn dòng chảy: Một số công trình thoát nước đang thi công cũng được cho là một trong những nguyên nhân làm ảnh hưởng đến khả năng thoát nước của tuyến cống hiện hữu Ngoài ra, theo Trung tâm chống ngập, có những tuyến đường đã xử lý ngập bằng giải pháp tạm (đấu nối mở thêm hướng thoát nước mới, cải tạo miệng thu…) trong khi chờ các dự án lớn triển khai đã xuất hiện ngập khi mưa to

Hệ thống sông rạch, ao hồ bị lấn chiếm, thu hẹp dần: Trong tiêu thoát nước đô thị, hệ thống sông, rạch (nguồn tiếp nhận nước tiêu và truyền dẫn ra

bể tiêu chính), ao hồ (điểm tiếp nhận và lưu trữ tạm thời nguồn nước tiêu) là rất quan trọng

Về nguyên tắc, tổng khả năng tiếp nhận và vận chuyển của hệ thống này phải bằng hoặc lớn hơn khả năng thoát của tất cả các hệ thống tiêu nội vùng Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, không những một số sông, rạch bị lấn chiếm, thu hẹp và biến mất, mà còn nhiều diện tích ao hồ, đầm lầy, vùng trũng ngập nước ở TP.HCM cũng bị san lấp

Đặc biệt, khu vực Quận 7 là nơi trũng thấp, mật độ sông rạch cao, đóng vai trò rất quan trạng đối với khả năng tiêu thoát nước cho toàn thành phố, nhưng hiện đã dành phần lớn diện tích cho phát triển đô thị, san lấp và lấn chiếm nhiều đoạn sông, rạch, ao hồ, đầm lầy… Đến nay, đã có khoảng 30%