TIẾT 21 THỰC HÀNH VỀ THÀNH NGỮ, ĐIỂN CỐ

TIẾT 21 THỰC HÀNH VỀ THÀNH NGỮ, ĐIỂN CỐ I Mục tiêu cần đạt 1 Kiến thức Củng cố và nâng cao hiểu biết về thành ngữ và điển cố, về tác dụng biểu đạt của chúng, nhất là trong các văn bản văn chương nghệ.

TIẾT 21

THỰC HÀNH VỀ THÀNH NGỮ, ĐIỂN CỐ

I Mục tiêu cần đạt:

1 Kiến thức

-Củng cố và nâng cao hiểu biết về thành ngữ và điển cố, về tác dụng biểu đạt của chúng, nhất là trong các văn bản văn chương nghệ thuật

-Cảm nhận được giá trị thành ngữ và điển cố

-Nhận diện và chỉ ra sự hợp lí , nét đặc sắc của các cách phân tích trong văn bản

2 Năng lực

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến thành ngữ và điển cố

- Năng lực đọc – hiểu các văn bản có sử dụng thành ngữ, điển cố

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về ý nghĩa của thành ngữ, điển cố

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về các sử dụng thành ngữ, điển cố hợp lí trong tiếng Việt

- Năng lực phân tích, so sánh sự khác nhau khi dùng thành ngữ, điển cố

3 Phẩm chất

- Hình thành thói quen: sử dụng thành ngữ, điển cố khi tạo lập văn bản;

- Hình thành tính cách: tự tin khi trình bày kiến thức hiểu biết về thành ngữ, điển cố;

-Hình thành nhân cách: có tinh thần tự hào về sáng tạo thành ngữ của cha ông và tiếp thu điển cố của người xưa

II Chuẩn bị của GV và HS

1 Thầy: - SGK, SGV, Tài liệu tham khảo, phương pháp, kĩ thuật dạy

học…

2 Trò: Đọc kĩ bài học, soạn bài, các nhiệm vụ chuẩn bị bài khác được

giao, bài tập, sản phẩm

III.Tiến trình dạy học:

Hoạt động khởi động ( …phút)

- Phương pháp: nêu vấn đề

- Kĩ thuật kĩ thuật động não…

- GV giao nhiệm vụ:

Điền vào chỗ trống các

câu sau:

+ Thắt buộc

+ Mèo gà

- HS thực hiện nhiệm vụ:

- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ:

- GV nhận xét và dẫn vào bài mới:

Thành ngữ gắn với cụm từ cố định còn tục ngữ gắn với câu, thường được cấu tạo dài hơn và có logic nội tại Cả thành ngữ và điển cố đều là cụm từ cố định nhưng cấu tọ của điển cố không cấu tạo chặt chẽ như thành ngữ Nhìn chung thành ngữ và điển cố đều có sức biểu cảm và khái quát Ngoài ra điển cố còn giúp ta hiểu biết về xã hội, về lịch sử văn học Vậy cụ thể thế nào, ta tìm hiểu bài học.

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức (……phút)

- Phương pháp : PP nêu vấn đề, vấn đáp, thảo luận, nghiên cứu tình huống

- Kĩ thuật : Chia nhóm ( nhóm ngẫu nhiên, nhóm hỗ trợ…), trình bày 1 phút,

đặt câu hỏi, kĩ thuật động não…

Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung cần đạt

Giao nhiệm vụ

Phân nhóm cho các

nhóm thảo luận

Nhóm 1:Bài tập 1

- Cho học sinh đọc và

tìm hiểu các thành

ngữ trong hai câu thơ

của Tú Xương

- Cho Hs giải nghĩa

từng thành ngữ

- GV nhận xét và

giảng giải thêm

- Cho HS nhận xét về

dặc điểm, cấu tạo, ý

nghĩa của thành ngữ

Hs thực hiện nhiệm vụ

Thảo luận nhóm ,đại diện nhóm trả lời

- Đọc hai câu thơ của

Tú Xương và tìn các thành ngữ

+ Một duyên hai nợ + Năm nắng mười mưa

- Giải nghĩa

- Cấu tạo

- ý nghĩa

1 Bài tập 1 :

- Có hai thành ngữ được sử dụng

+ Một duyên hai nợ : Lời

than nói lên một mình phải đảm đang công việc gia đình

+ Năm nắng mười mưa : Sự

vất vả cực nhọc, chịu đựng của con người

- Đặc điểm cấu tạo : Đây là những cụm từ cố định

- Ý nghĩa : hàm súc, cô đọng

Nhóm 2: bài 2

- Tìm hiểu ý nghĩa

của những thành ngữ

trên

- Phân tích ngắn gọn

giá trị nghệ thuật của

các thành ngữ

- Đọc các câu thơ Sgk, chú ý các cụm từ in đậm :

+ Đầu trâu mặt ngựa + Cá chậu chim lồng + Đội trời đạp đất

BT 2:

+ Đầu trâu mặt ngựa : hung

ác

+ Cá chậu chim lồng: tù

túng , chật hẹp, mất tự do

+ Đội trời đạp đất : khí phách

ngang tàng, hành động tự do

: Nhóm 3: bài 3

Cho HS đọc phần

trích Sgk và chú thích

ở bài “ Khóc Dương

- Đọc các câu thơ Sgk, chú ý các từ in đậm :

+ Giường kia + Đàn kia

- Phát biểu khái niệm

BT 3:

* Khái niệm:

- Điển cố là những sự việc trước đây hay câu chữ trong sách đời trước được dẫn ra và

Khuê” NK

- Gợi ý cho HS tìm

các điển cố, nêu khái

niệm về điển cố

- Nêu vài nét về điển

cố:

+ Giường kia

+ Đàn kia

về điển cố sử dụng lồng ghép vào bài

văn, lời nói để nói về những điều tương tự

+ Giường kia : Trần Phồn

dành giường riêng cho Từ Trĩ

+ Đàn kia: Chung Tử Kỳ

nghe đàn của Bá Nha, khi Tử

Kỳ chết Bá Nha không gãy đàn nữa

Nhóm 4: bài 4Cho

HS đọc các câu thơ

Sgk 67

- Tìm các điển cố

trong các từ in đậm

trong các câu thơ

+ Ba thu

+ Chín chữ cù lao

+ Liễu Chương Đài

+ Mắt xanh

Gv :yêu cầu hs nhận

xét

Gv nhận xét ,bổ sung

- Đọc các câu thơ Sgk, chú ý các từ in đậm :

- Giải thích các điển cố

+ Ba thu + Chín chữ cù lao + Liễu Chương Đài + Mắt xanh

BT 4:

+ Ba thu: ( ba mùa thu )s/s sự

mong nhớ “một ngày không thấy như ba năm không gặp”

+ Chín chữ cù lao : Kinh

thi kể công lao cha mẹ đối với

con cái là : sinh, cúc, phủ, súc, trưởng, dục, cố , phục, phúc

- Kiều nghĩ đến công lao cha mẹ

+ Liễu Chương Đài: Gợi

chuyện xưa của người đi làm quan ở xa viết thư vừ thăm vợ… Kiều mường tượng khi Kim Trọng trở lại thì mình đã thuộc về người khác mất rồi

+ Mắt xanh: Nguyễn Tích

đời Tấn quý ai tiếp bằng mắt xanh( lòng đen) không ưa ai tiếp bằng mắt trắng( lòng trắng) Từ Hải hỏi dò Thúy Kiếu

Giao nhiệm vụ - Đọc các câu thơ Sgk, BT 5:

Làm việc theo cá

nhân

Bài 5.6

Cho HS đọc VB Sgk

- Gợi ý cho HS giải

thích các thành ngữ

- Có thể thay thế

thành ngữ trên bằng

các cụm từ nào ? Nêu

nhân xét và kết luận

+ Ma cũ bắt ma mới

+ Chân ướt chân

ráo

+ Cưỡi ngựa xem hoa

chú ý các thành ngữ

+ Ma cũ bắt ma mới + Chân ướt chân ráo + Cưỡi ngựa xem hoa

* Thảo luận nhóm

- Phát biểu có thể thay

thế

+ Bắt nạt người mới + Người mới đến + Làm việc qua loa Mỗi nhóm cử1 HS phát biểu, cả lớp góp

ý bổ sung hoàn chỉnh

+ Ma cũ bắt ma mới : người

cũ bắt nạt, uy hiếp người mới

+ Chân ướt chân ráo : người

mới đến còn lạ lẫm

+ Cưỡi ngựa xem hoa : chỉ

người làm việc qua loa, không sâu sát

* Nhận xét : Nếu thay thế bằng từ ngữ thông thường tương đương thì :

- Biểu hiện được phần nghĩa

cơ bản nhưng mất đi sắc thái biểu cảm, tính hình tượng diễn đạt dài dòng

BT 6 :

Cho HS đọc các thành

ngữ Sgk

- Gợi ý cho HS giải

thích các thành ngữ rõ

ràng

- Cho Hs thực hành

đặt câu với các thành

ngữ

+ Đi guốc trong

bụng

+Mẹ tròn con vuông

- Đọc các thành ngữ Sgk

- Tự đặt câu với các thành ngữ

+ Đi guốc trong bụng +Mẹ tròn con vuông + Con nhà lính, tính nhà quan

+ Đi guốc trong bụng +Mẹ tròn con vuông + Lòng lang dạ thú + Con nhà lính, tính

BT 6: Một số mẫu câu: + Nó là người chuyên đi guốc trong bụng người khác ấy mà!

+ Ai cũng cầu mong cho chị

ấy sinh nở được mẹ tròn con vuông

+ Đó là người lòng lang dạ thú, hãm hại người vô tội đến

chết đi sống lại

+ Nhà thì nghè, nhưng lại

quen thói con nhà lính, tính

+ Lòng lang dạ thú

+ Con nhà lính, tính

nhà quan

BT 7 :

Cho HS đọc các điển

cố Sgk 67 và giải

nghĩa các điển cố

+ Gót chân A- Sin

+ Nợ như chúa

Chổm

+ Đẽo cày giữa

đường

+Gã Sở Khanh

+ Sức trai Phù

Đổng

- Đọc các điển cố Sgk

Thảo luận nhóm

- Giải thích các điển cố

+ Gót chân A- Sin + Nợ như chúa Chổm

+ Đẽo cày giữa đường

+Gã Sở Khanh + Sức trai Phù Đổng Mỗi nhóm cử1 HS phát biểu, cả lớp góp

ý bổ sung hoàn chỉnh

BT 7: Một số mẫu câu : + Chỗ ấy chính là cái gót chân A- Sin của đối phương

đấy

+ Dạo này nó nợ như chúa Chổm

+ Con người phải có bản lĩnh

tránh việc đẽo cày giữa đường

+ Ở thời buổi này thiếu gì

những gã Sở Khanh chuyên

lừa gạt phụ nữ thật thà, cả tin

+ Làm công nhân cầu đường

phải có sức khỏe như sức trai Phù Đổng

Hoạt động 3 : Luyện tập (….phút)

- Phương pháp: nêu vấn đề

- Kĩ thuật kĩ thuật động não…

Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung,yêu cầu cần đạt

GV giao nhiệm vụ:

Giải thích nghĩa đen

và nghĩa bóng của

các thành ngữ sau:

-Nhân vô thập

- HS thực hiện nhiệm vụ:

- HS báo cáo kết

-Nhân vô thập toàn': con người không thể không có lỗi lầm/

NB: nhìn nhận và đánh giá con người một cách độ lượng, bao dung

-Vô danh tiểu

tốt:

-Hữu danh vô

thực:

-Hữu dũng vô

mưu:

quả thực hiện nhiệm vụ:

-Vô danh tiểu tốt: tên lính nhỏ không có tên tuổi gì

/NB: thân phận thấp hèn

-Hữu danh vô thực: có cái danh (hão) nhưng không có thực tài hoặc thực quyền/NB: háo danh một cách mù quáng,

tự biến mình thành một thằng hề làm trò cười cho thiên hạ

-Hữu dũng vô mưu: có sức khoẻ mà không có mưu kế/NB: hành động một cách mù quáng, mê muội; thường phải trả giá đắt

Hoạt động 4: Vận dụng (….phút)

-Phương pháp: hoạt động nhóm

- Kĩ thuật: Trình bày 1 phút

Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung,yêu cầu cần đạt

GV giao nhiệm vụ: Xác

định thành ngữ và giải

thích thành ngữ được

dùng trong bài thơ sau:

Cảm ơn bà biếu gói cam,

Nhận thì không đúng, từ

làm sao đây!

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,

Phải chăng khổ tận đến

ngày cam lai

Tháng 1 năm 1946

- HS thực hiện nhiệm vụ:

- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ:

Thành ngữ: Khổ tận cam lai

- Giải thích:

- Đây là câu thành ngữ Hán Việt.

Khổ: nghĩa là đắng, khốn khổ (như từ "thống khổ" tức đau khổ) Tận: nghĩa là hết, đến tận cùng Cam: nghĩa là ngọt (như từ "cam thảo" tức cỏ ngọt)

Lai: nghĩa là đến, tới (như từ

"tương lai" tức sắp đến, sắp tới) Khổ tận cam lai nghĩa là Đắng hết ngọt đến, khổ cực hết thì vui tươi đến

Hồ Chí Minh

Hoạt động 5: Tìm tòi mở rộng (….phút)

-Phương pháp hoạt động nhóm,

- Kĩ thuật : phiếu học tập

Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung,yêu cầu cần đạt

GV giao nhiệm vụ:

+Sưu tầm 4 dẫn

chứng thơ, văn xuôi

có sử dụng thành ngữ,

điển số Giải thích ý

nghĩa của các thành

ngữ, điển cố đó

-HS thực hiện nhiệm vụ:

- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ:

-HS tìm kiến kiến thức trên mạng, sách giáo khoa Ngữ văn

-Giải thích đúng ý nghĩa thành ngữ, điển cố đã tìm

IV, Hướng dẫn HS học bài, chuẩn bị bài ở nhà

1 Củng cố:

- Thế nào là thành ngữ, điển cố? - Chúng có giá trị gì trong diễn đạt?

2 Dặn dò

* Học bài:

- Vận dụng thành ngữ, điển cố khi làm bài văn nghị luận

- Phân tích giá trị một số thành ngữ quen thuộc

* Chuẩn bị CHIẾU CẦU HIỀN

- Nắm kiến thức đọc hiểu

- Ôn các bài đọc văn đã học

V Rút kinh nghiệm