CHUYÊN ĐỀ: MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẢNG NGÃI TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG CHUYÊN ĐỀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG GV thực hiện NGUYỄN NGÔ CƯƠNG TỔ SINH – THỂ DỤ. MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNGMỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNGMỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNGMỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNGMỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNGMỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNGMỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẢNG NGÃI

TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG

CHUYÊN ĐỀ

MỘT SỐ KINH NGHIỆM DẠY THỰC HÀNH MÔN SINH HỌC

Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG

GV thực hiện: NGUYỄN NGÔ CƯƠNG

TỔ : SINH – THỂ DỤC- QUỐC PHÒNG

Năm học 2022 – 2023

CHƯƠNG 3 XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC THỰC HÀNH 12

III KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 20

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Dạy học là một công việc vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệthuật Do đó đòi hỏi người giáo viên cần có năng lực sư phạm vững vàng, phươngpháp giảng dạy phù hợp theo hướng tích cực giúp học sinh chủ động trong việcchiếm lĩnh kiến thức Việc tạo cho học sinh niềm hứng thú trong học tập hoàn toànphụ thuộc vào năng lực sư phạm của giáo viên

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 với định hướng là tích cực hóa hoạtđộng học tập của học sinh, khơi dậy và phát triển năng lực tự chủ và tự học nhằmhình thành cho học sinh tư duy tích cực, độc lập, sáng tạo, nâng cao năng lực pháthiện và giải quyết vấn đề, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tácđộng đến tình cảm đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh Thế nên, nănglực tự chủ và tự học có vị trí và vai trò rất quan trọng Nó là mục tiêu cơ bản củaquá trình dạy học Bồi dưỡng năng lực tự chủ và tự học là phương cách tốt nhất đểtạo ra động lực mạnh mẽ cho quá trình học tập Hơn thế nữa, tự học giúp cho mọingười có thể chủ động học tập suốt đời Tuy nhiên thực trạng dạy học môn Sinhhọc ở trường THPT còn tồn tại những vấn đề không nhỏ ảnh hưởng đến việc hìnhthành năng lực thực hành của học sinh và dẫn đến chất lượng bộ môn Sinh họcchưa cao Cùng một nội dung như nhau, nhưng bài học có để lại những dấu ấn sâuđậm trong tâm hồn các em hay không, có làm cho các em yêu thích những vấn đề

đã học và biết vận dụng chúng một cách năng động, sáng tạo để giải quyết các vấn

đề hay gặp trong cuộc sống hay không là tùy thuộc ở phương pháp hướng dẫn các

kỹ năng thực hành của người Thầy

Đặc biệt đối với môn Sinh học - Môn khoa học thực nghiệm, luôn luôn mới

và rất trừu tượng Mỗi một tiết học, một kiểu bài lên lớp đòi hỏi người Thầy phải

có những phương pháp khác nhau, phù hợp với mục tiêu yêu cầu của bài Làm sao

để phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

Đặc biệt hơn nữa là “Bài thực hành” trong chương trình sinh học phổ thông

là một vấn đề rất khó, để dạy thành công một bài thực hành đòi hỏi người giáo viênphải tìm tòi, nghiên cứu phương pháp phù hợp và qua thử nghiệm mới có thể thànhcông Tuy nhiên khả năng thành công của mỗi tiết dạy còn phụ thuộc vào nhiềuyếu tố Đích cuối cùng là làm thế nào để học sinh nhận thức và vận dụng tốt kiếnthức vào thực hành và thực tế cuộc sống

Để đạt được những mục tiêu trên thì phương pháp dạy học trong nhóm,phương pháp thực hành, các quy tắc yêu cầu trong quá trình thực hành có ý nghĩa

to lớn trong quá trình giảng dạy chương trình sinh học ở bậc THPT Một bộ mônkhoa học thực nghiệm Đặc biệt, phương pháp thí nghiệm thực hành của học sinhkhi nghiên cứu tài liệu mới đóng vai trò rất quan trọng Xuất phát từ những lý do

trên tôi mạnh dạn đề xuất chuyên đề “Một số kinh nghiệm dạy thực hành môn Sinh học ở Trường THPT Nguyễn Công Phương”

II NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ CHƯƠNG 1

MỘT SỐ KIẾN THỨC LIÊN QUAN ĐẾN THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM

Ngay khi bắt đầu một bài thực hành, giáo viên cần phải hướng dẫn cho họcsinh về qui tắc an toàn trong phòng thí nghiệm (Nội quy phòng thí nghiệm) Điềunày là hết sức cần thiết và phải làm ngay mỗi lần học sinh vào phòng thí nghiệm.Bên cạnh đó cũng cần phổ biến cách cấp cứu trong những trường hợp cần thiết nhưbỏng hóa chất, băng bó khi bị thương vv…

Để đảm bảo cho việc dạy và học thực hành được đảm bảo thì giáo viên vàhọc sinh cần tuân thủ những yêu cầu cơ bản sau:

1.1 Những quy định chung

- Những người không có nhiệm vụ không được vào phòng thí nghiệm

- Vật dụng cá nhân và giày dép phải để bên ngoài phòng thí nghiệm

- Không đem thức ăn, nuớc uống, thuốc hút vào phòng thí nghiệm

- Không sử dụng trang thiết bị trong phòng thí nghệm khi chưa được hướngdẫn cụ thể

- Khi rời phòng thí nghiệm phải tắt các thiết bị điện, khóa cửa cẩn thận

1.2 Những yêu cầu đối đối với giáo viên:

- Giáo viên sử dụng phòng phải báo trước cho Cán bộ phụ trách trước 04ngày để tiện việc sắp xếp Sau khi kết thúc tiết dạy, phải cập nhật các thông tin vao

Sổ theo dõi thiết bị, sổ thực hành

- Ghi và kiểm tra các đồ dùng trước khi cho học sinh thực hành

- Phải tiến hành thực hành và lấy ít nhất 02 số liệu mẫu để đinh hướng chobài thực hành

- Mặc đồ bảo hộ khi làm các bài thực hành có tính chất nguy hiểm cao

1.3 Những yêu cầu đối đối học sinh:

- Truớc khi đến phòng thí nghiệm, học sinh phải nắm vững nội dung bài thínghiệm sắp thực hiện

- Học sinh phải có mặt đầy đủ các buổi thí nghiệm, nếu vắng mặt mà không

có lý do chính đáng, học sinh sẽ không có điểm bài thí nghiệm đó

- Trong quá trình thực hành phải tuyệt đối giữ trật tự, chỉ trao đổi khi đượcphép của GVHD

- Khi nhận các thiết bị về nhóm, học sinh phải kiểm tra các thiết bị thínghiệm, nếu có gì không rõ thì phải đứng lên hỏi GVHD

- Học sinh phải làm đúng bài của nhóm mình Không đi qua nhóm kháctrong quá trình thí nghiệm

- Trong quá trình làm thí nghiệm, học sinh phải tuyệt đối tuân thủ các huớngdẫn của giáo viên và làm hết sức cẩn thận để tránh hư hỏng cho thiết bị Nếu xảy ra

hư hỏng, học sinh phải có trách nhiệm bồi thuờng

- Đối với các hóa chất, học sinh phải hỏi trước GVHD mới được sử dụng

- Để tránh tác dụng không mong muốn, khi dùng hóa chất tuyệt đối khôngdùng mũi để ngửi, không đùa giỡn để hóa chất tiếp xúc với da, mặt, mắt… Nếu cótrường hợp dính hóa chất lên da, vào mắt phải lập tức dùng nước để rửa chỗ tiếpxúc cho thật kỹ và đưa đi khám để theo dõi điều trị

- Sau khi thực hành xong, Lớp trưởng cử 4 bạn ở lại để vệ sinh phòng

CHƯƠNG 2 QUY TRÌNH THỰC HIỆN MỘT BÀI THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH1.1 Chuẩn bị dụng cụ và hóa chất

Giáo viên phải có kế hoạch đảm bảo chuẩn bị đầy đủ dụng cụ, hóa chất, mẫuvật và các điều kiện cần thiết khác để thí nghiệm thành công Có thể giao cho họcsinh chuẩn bị nhưng phải kiểm tra, đối các bài thí nghiệm theo dõi quá trình sinhtrưởng cần phải hướng dẫn cho học sinh chuẩn bị trước, đối với mẫu vật sống cầnchú ý đến quá trình lây lan dịch bệnh

Đây là khâu quan trọng để mang lại thành công cho tiết thực hành Khâu nàynên cho học sinh tham gia chuẩn bị mẫu vật cùng, qua đó phần nào học sinh xácđịnh được đối tượng thực hành và làm quen với mẫu vật, khắc phục tình trạng sợsệt vật mẫu hoặc lóng ngóng khi thao tác với mẫu vật

Công việc chuẩn bị muốn đạt kết quả tốt cần dặn dò học sinh kĩ lưỡng từ bàitrước Vì vậy, giáo viên cần giới thiệu để học sinh nhận dạng đúng mẫu vật hoặcgiới thiệu mẫu vật thay thế

Ví dụ: Chuẩn bị bài thực hành : Nhân giống vô tính ở cây trồng

Thiết bị dụng cụ: dao ghép, chiết cây, bao nilon, xơ dừa, rễ bèo tây, chậunhựa, giá thể là đất mùn

Hoá chất: dung dịch cồn sát khuẩn

Mẫu vật: Cây con được chọn làm gốc ghép được trồng trong các chậu dễmang đi, mắt ghép, cành ghép có năng suất chất lượng tốt

1.2 Các bước tiến hành một bài thí nghiệm.

Bước 1 Xác định mục tiêu (cho giáo viên và cho học sinh) Yêu cầu củabước này là học sinh phải nhận thức được và phát biểu rõ mục tiêu (trả lời câu hỏi:

để làm gì?)

- Giáo viên nêu mục tiêu thí nghiệm (hoặc hướng dẫn học sinh phát biểu

mục tiêu thực hành), phải đảm bảo mỗi học sinh nhận thức rõ mục tiêu làm thínghiệm để làm gì?

- Ở bước này Giáo Viên làm nảy sinh vấn đề, xác định yêu cầu và kĩ năngchính Giáo viên nên đưa ra vấn đề một cách sát thực, nhẹ nhàng, thú vị và dễ ghinhớ, xuất phát từ những hiện tượng thực tế gần gũi với đời sống

- Đặc biệt hiệu quả nếu như giáo viên quay lại được các hiện tượng thực tếhọc sinh chưa giải thích được rồi trình chiếu trên lớp để làm nảy sinh vấn đề

- Từ đó, học sinh xác định được cần giải quyết vấn đề đó chính là yêu cầucủa bài thực hành Giáo viên chốt lại các yêu cầu và nhấn mạnh vào kĩ năng chínhtrong bài

Ví dụ: Đối với bài Thực hành nhân giống vô tính ở thực vật

+ Giáo viên có thể mở đầu bằng một đoạn video tham quan một vườn giốnghoa hồng

? Giáo viên đưa ra các câu hỏi:

+ Hoa hồng có những những hình thức sinh sản nào?

+ Hình thức sinh sản nào có phép nhân giống nhanh hơn?

 Từ các câu trả lời của học sinh giáo viên đi vào trọng tâm bài thực hành

là: Nhân giống cây trồng bằng phương pháp nhân giống vô tính.

Bước 2 Kiểm tra kiến thức cơ sở khoa học và kiểm tra sự chuẩn bị thựchành

* Ở bước này chủ yếu GV thuyết trình hoặc gọi học sinh nhắc lại kiến thức

cơ bản liên quan đến bài thực hành

Bước 3 Xác định nội dung tiến hành (trả lời câu hỏi: làm như thế nào?)

* Giáo viên hướng dẫn học sinh cách tiến hành thí nghiệm, phải đảm bảomỗi học sinh nhận thức rõ làm thí nghiệm như thế nào? Bằng cách nào?

* Học sinh có thể tự đọc qui trình thí nghiệm (nếu có sẵn trong bài thựchành) hoặc giáo viên giới thiệu cho học sinh Sau đó học sinh tự kiểm tra các loạihóa chất thiết bị, mẫu vật xem có đáp ứng được với yêu cầu bài thực hành hay

* Mô tả kết quả thí nghiệm Học sinh viết ra (hoặc nói ra) các kết quả

mà học sinh quan sát thấy trong quá trình làm thí nghiệm

* Học sinh xử lý số liệu và viết báo cáo thí nghiệm nộp cho giáo viên.

Cuối buổi giáo viên có thể đưa ra các tình huống khác với thí nghiệm để học sinhsuy ngẫm và tìm cách lý giải

* Giải thích các hiện tượng quan sát được: đây là giai đoạn có nhiềuthuận lợi để tổ chức học sinh học theo phương pháp tích cực Giáo viên có thểdùng hệ thống câu hỏi dẫn dắt theo kiểu nêu vấn đề giúp học sinh tự giải thích cáckết quả

* Rút ra kết luận cần thiết: Giáo viên yêu cầu học sinh căn cứ vào mụctiêu ban đầu trước khi làm thí nghiệm để đánh giá công việc đã làm

Bước 5 Giải thích và trình bày kết quả, rút ra kết luận Viết báo cáo thựchành

Bước 6 Các hoạt động tham quan đến cơ sở thực nghiệm sản xuất kinhdoanh

Mô hình trường học gắn với thực tiễn sản xuất, kinh doanh đã tạo ra môitrường học tập thân thiện; giúp các em hiểu giá trị của lao động, chia sẻ với nhữngkhó nhọc của bà con nông dân; tạo được không khí học tập thoải mái, phát huyđược tính sáng tạo, tích cực của học sinh, gắn những lý thuyết đã học với thực tiễnlao động, sản xuất; giúp học sinh phát triển toàn diện, nâng cao kiến thức kỹ năngsống, bổ sung về kiến thức thực tế, vốn sống Thông qua hoạt động mô hình trườnghọc gắn với thực tiễn sản xuất, kinh doanh, các em học sinh còn được phát triểnkhả năng sáng tạo của mỗi cá nhân trong tập thể, phát triển khả năng hợp tác, làmviệc nhóm, làm việc với cộng đồng Qua đó cũng đồng thời phát huy năng lựcchuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ quản lí và giáo viên, góp phần thực

hiện thành công việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thầnNghị quyết số 29-NQ/TW.

Trong các nội dung bài thực hành có liên quan đến các cơ sở sản xuất giốngcây trồng tại địa phương Giáo viên hướng dẫn học sinh tham quan theo từng nhómnhỏ để tới cơ ở sản xuất để tìm hiểu các phương pháp nhân giống quy trình nhângiống cây trồng Thông qua các buổi tham quan học sinh làm sang tỏ, củng cố kiếnthức lý thuyết đã học tại lớp học và định hướng nghề nghiệp

Ví dụ minh họa

Trường THPT Nguyễn Công Phương nằm tại huyện Trung du là nơi có các

cơ sở kinh doanh liên quan đến sản xuất giống cây trồng như: Cơ sở giâm keohom, cở sở thực nghiệm cây giống vật nuôi Xuân An Hành Thuận, Các nhà vườntrồng mai ở làng nghề Xuân Vinh, Các cơ sở kinh doanh cây ăn quả, Nông trườngchăn nuôi bò sữa Vinamilk Xã Hành Thịnh, Nghĩa Hành, Quảng Ngãi), là vùngtrọng điểm trồng cây ăn quả hiện nay

Có thể hướng dẫn học sinh tự chia nhóm để tiến hành tham quan để thu thậpkiến thức liên quan đến bài học

CHƯƠNG 3 XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC THỰC HÀNH

Nhân giống vô tính ở thực vật bằng giâm, chiết, ghép (Sinh học 11-CB NXBGiáo dục)

Áp dụng kinh nghiệm dạy học thực hành vào bài thực hành: Nhân giống vô tính

ở thực vật bằng giâm, chiết, ghép (Sinh học 11-CB NXB Giáo dục)

THỰC HÀNH NHÂN GIỐNG VÔ TÍNH Ở THỰC VẬT BẰNG GIÂM, CHIẾT, GHÉP

3 Nêu được lợi ích của phương pháp nhân giống sinh dưỡng

4 Rèn cho học sinh tính cẩn thận, tỉ mỉ, an toàn trong thao tác thí nghiệm

5 Định hướng nghề nghiệm sản xuất kinh doanh lĩnh vực nông lâm

II THIẾT BỊ – HÓA CHẤT- MẪU VẬT

- Thiết bị dụng cụ: dao ghép, chiết cây, kiềm bấm cây, bao nilon, xơ dừa, rễ bèo tây, chậu nhựa, giá thể là đất mùn

- Hoá chất: dung dịch cồn sát khuẩn

- Mẫu vật: Cây con được chọn làm gốc ghép được trồng trong các chậu dễ mang đi, mắt ghép, cành ghép có năng suất chất lượng tốt

III CƠ SỞ KHOA HỌC

* Giâm (cành, lá, rễ) là hình thức sinh sản sinh dưỡng tạo cây mới từ một đoạnthân, cành (mía, dâu tằm, sắn, khoai tây), một đoạn rễ (rau diếp) hay mảnh lá (thu

hải đường) Trong hình thức sinh sản này có thể dùng chất kích thích cho sự ra rễ nhanh chóng hơn.

* Ở cây ăn quả nếu gieo từ hạt để tạo thành cây mới và thu hoạch quả phải đợithời gian khá lâu Trồng cây ăn quả bằng chiết cành, rút ngắn thời gian sinh trưởng, sớm thu hoạch và biết trước đặc tính của quả

* Khi chiết cành chọn cây khỏe, mập, gọt lớp vỏ, bọc đất mùn quanh lớp vỏ bóc hay ghim giữ phần vỏ bóc xuống lớp đất mặt, đợi khi ra rễ cắt rời cành đem trồng

* Ghép là phương pháp nhân giống lợi dụng tính chất tốt của một đoạn thân, cành, chồi (cành ghép) của một cây này ghép lên thân hay gốc của một cây khác (gốc ghép), sao cho phần vỏ có các mô tượng đồng tiếp xúc và ăn khớp với nhau Chỗ ghép sẽ liền lại và chất dinh dưỡng của gốc ghép sẽ nuôi cành ghép

* Hai cây cùng ghép có thể cùng loài, cùng giống, chỉ khác nhau một số đặc tính mong muốn ở gốc ghép (chịu lạnh, nóng, mặn, chống sâu bệnh, năng suất cao vàphẩm chất hoa quả ngon)

* Có nhiều kiểu ghép: ghép áp, ghép nêm, ghép dưới vỏ, ghép mắt, ghép cửa

sổ, ghép chữ T, …

* Dựa trên nguyên lí cơ bản về sinh sản sinh dưỡng là mọi cơ thể thực vật (cũng như động vật) đều gồm các tế bào, là các đơn vị cơ bản của sự sống cùng mang một lượng thông tin di truyền đủ để mã hóa cho sự hình thành một cơ thể mới

Do đó, trong môi trường thích hợp và cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng có thể nuôi cấy mô để tạo nên cây hoàn chỉnh

* Phương pháp này góp phần tạo nhanh giống mới, sạch bệnh, có hiệu quả kinh tế cao (cây ăn quả, cây nhập nội…)

IV TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM

1 Giáo viên hướng dẫn mẫu cho học sinh các bước tiến hành thí nghiệm

a Giâm cành.

- Cắt cành thành từng đoạn (10 -15cm), có số lượng chồi mắt bằng nhau

- Cắm nghiêng vào đất ẩm, một phần hom ở trên mặt đất

- Theo dõi sự nảy chồi và tốc độ sinh trưởng của cây mới sinh từ các hom (theo bảng ở sgk -168)

- Thí nghiệm này chỉ làm tập, học sinh về nhà làm lại và theo dõi để báo cáo kết quả vào lần thực hành sau

Hình 4 Quy trình giâm cành

b Chiết cành.

- Học sinh xem và nghe giáo viên hướng dẫn

- Dao sắc cắt vát gon, sạch gốc ghép và cành ghép để cho bề mặt tiếp xúc thật

áp sát

- Cắt bỏ lá có trên cành ghép và 1/3 số lá trên gốc ghép

- Buộc chặt cành ghép với gốc ghép.

Hình 5 Quy trình chiết cây

c Ghép cành.

- Rạch vỏ gốc ghép hình chữ T (ở đoạn thân muốn ghép) dài 2cm

- Chon chồi ngủ làm chồi ghép, dùng dao cắt gon lớp vỏ kèm theo một phần

gỗ ở chân mắt ghép đặt mắt ghép vào chỗ đã nạy vỏ (cho vỏ gốc ghép phủ lên vỏ mắt ghép)

- Buộc chặt (chú ý: không buộc đè lên mắt ghép)

Hình 6 Quy trình ghép cây

2 Học sinh làm việc theo nhóm