LOI NOI DAU thế, kỳ quan sinh thái, địa chất vùng biển, ven bờ và các đảo Việt Nam Trần Đức Thạnh, Trần Đình Lân, Nguyễn Hữu Cử, Lăng Văn Kẻn, Nguyễn Văn Quân, Dinh Van Huy Di sản địa
Trang 2VIỆN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
VIEN TAI NGUYEN VA MOI TRUONG BIEN
TUYEN TAP _ TAINGUYEN |
VA MOI TRUONG BIEN
TS Nguyễn Đức Cự, TS Lưu Văn Diệu
TS Trần Đình Lân, TS Đỗ Công Thung
TS Chu Văn Thuộc, PGS TS Nguyễn Văn Tiến
TS Nguyễn Huy Yết
NHÀ XUẤT BẢN KHOA HỌC TỰ NHIÊN VÀ CÔNG NGHỆ
Hà Nội, 2009
Trang 3LOI NOI DAU
thế, kỳ quan sinh thái, địa chất vùng biển, ven bờ và các đảo Việt Nam
Trần Đức Thạnh, Trần Đình Lân, Nguyễn Hữu Cử, Lăng Văn Kẻn, Nguyễn Văn Quân, Dinh Van Huy
Di sản địa chất trên bán đảo Đồ Sơn, Hải Phòng
Tạ Hoà Phương, Nguyễn Hữu Củ, Trần Đức Thạnh
Đề xuất một số giải pháp bảo vệ các dạng tài nguyên thiên nhiên có giá trị di sản ở vùng bờ biên Thừa Thiên Huê
Nguyên Hữu Cử, Nguyễn Thị Kim Anh, Hoàng Thị Chiến, Nguyễn
Mai Lựu Tài nguyên vị thế hệ thống vũng, vịnh ven bờ biển Việt Nam
Bùi Văn Vượng, Trần Đức Thạnh, Nguyễn Hữu Cử,
Nguyễn Thị Kim Anh, Hoàng Thị Chiến
Hướng tới phát triển du lịch bền vững ở vùng bờ biển Quảng Ninh -
Lưu Văn Diệu
Chuyển đổi tự động tần suất khối lượng sang tần suất xuất hiện trong
phân phối cấp hạt của trầm tích
Trang 4_ DISAN DJA CHAT
TREN BAN DAO DO SON HAI PHONG
Tạ Hoà Phương, Nguyễn Hữu Cử, Trần Đức Thạnh
I.MỞ ĐẦU P
Theo cách hiểu thông thường, Di sản địa chất trước hết là các tạo vật tự nhiên kỳ
thú, là sản phâm độc đáo của các quá trình địa chất, có giá trị di sản và cân được bảo vệ
Di sản địa chất biêu hiện ở những quy mô và nội dung khác nhau, có thê là Kỳ quan địa
chất (Geotope) - một phân bê mặt Trái Đât có quy mô đủ lớn, chứa đựng nhiêu giá trị di
sản khác nhau hay một Danh thăng địa chát (Geosite/Geoheritage site) có quy mô nhỏ
hơn Vì mục đích phục vụ đời sống, trên thê giới dạng tài nguyên đặc biệt này đã được
bảo vệ và khai thác hợp lý dưới dạng thiệt lập các Khu di san tu nhiên có giá trị địa chất 3
học (Geological nature heritage) hoặc phô biến hơn là xây dựng các Công viên địa chất
(Geopark) và phát triển loại hình du lịch địa chất (geotourism) Cho tới nay mạng lưới
toàn cầu các công viên địa chất đã được hình thành
Song song với quá trình xác định các Khu di sản tự nhiên có giá trị địa chất và xây
dựng các Công viên địa chất, một việc không thể bỏ qua là xác định và công nhận các
Ky quan địa chất và Danh thắng địa chất, như những đơn nguyên quan trọng tao nên
giá trị lớn của các di sản địa chất với tầm bao quát lớn hơn Thậm chí, xác định và công
nhận các Kỳ quan địa chất và Danh thắng địa chất cần được coi là việc tiên quyết, vì
nếu không được pháp luật bảo vệ, nhiều điểm di sản đã và đang bị ⁄âm hại, có những di
sản chưa được công nhận đã vĩnh viễn bị xóa số [5, 11, 12]
Kỳ quan địa chất là bộ phận xác định của địa quyên có tầm quan trọng đặc biệt về địa
chất, địa mạo hay địa sinh thái, là bằng chứng quan trọng về lịch sử Trái Đất và giải
đoán tiến hoá cảnh quan và khí hậu thời quá khứ (WG Protection of Geotopes, 2002)
Kỳ quan địa chất là bộ phận xác định của địa quyền có giá trị địa chất và địa mạo noi
bật cần được bảo vệ khỏi sự phá hủy vật chất, hình dáng và sự phát triển tự nhiên
(Sturm, 1994) Kỳ quan địa chât còn được hiểu là những đặc điểm địa chất của thê giới
vô sinh cung cấp thông tin về sự phát triển Trái Đất hoặc của sự sống trong quá khứ [5]
Nó bao gồm những điểm lộ của đá, đặc biệt những điểm lộ hóa thạch và khoáng vật có
ý nghĩa đặc biệt, thực vật và động vật hóa thạch, cũng như các hiện tượng tự nhiên độc
đáo và đặc điểm tự nhiên nổi bật về cảnh quan Kỳ quan địa chất có giá trị bảo tồn tự
nhiên được định nghĩa là kỳ quan có ý nghĩa địa chất đặc biệt, hiếm, độc nhất và đẹp, có
giá trị đặc biệt cho khoa học, nghiên cứu và giảng dạy, hoặc cho lịch sử và địa lý
Áp dụng vào điều kiện thực tế của Việt Nam, có thể thấy bán đảo Đồ Sơn của Hải
Phòng hội tụ đủ những tiêu chí để được công nhận là một kỳ quan địa chất Bài viết này
bước đầu xác định và giới thiệu những di sản địa chất quy mô vừa và nhỏ trên bán đảo
Đồ Sơn, Hải Phòng
Il KY QUAN DIA CHAT BAN DAO DO SON
Bán đảo Đề Sơn, tính cả Hòn Dấu, ở phía đông nam thành phố Hải Phòng trong ô toa
độ vào khoảng 20239 59”- 20” 43`30 B ÿà 1060 46 30-1060 48 58” Ð Độ cao lớn
nhất tới 126m và diện tích khoảng 7 km” (hình 1) Khu vực thuộc kiểu địa hệ Bán đảo
và đảo, các tiêu chí kỳ quan đề nghị xếp hạng: Mỹ học, cổ sinh vật và cô sinh thái
ad)
Trang 5Tạ Hoà Phương, Nguyễn Hữu Cử, Trần Đức Thạnh
2.1 Các giá trị địa chất nỗi bật của di sản
2.1.1 Giá trị da dạng địa chất
*_ Đa dạng về thành phan vat chất
- Thach hoc: Bán đảo chủ yếu cấu tạo bởi các đá trầm tích lục nguyên của hệ tầng Đồ Son (Dds), g6m nhiéu loại đá xen lớp: Cát kết, cát kết dạng quaczit, bột kết, đá phiến
sét, sỏi kết, sạn kết Đá của hệ tầng có nhiều màu, từ màu tím gụ, nâu, xám lục nhạt đến trắng Ngoài ra trên đảo còn có các thành tạo Đệ tứ (sườn tích, bồi tích, gồm các trầm tích bở rời có nguồn gốc chủ yếu hình thành từ sản phẩm phong hoá của hệ tầng) -_ Cổ sinh vật: Trong đá của hệ tầng Đồ Sơn cho đến nay đã phát hiện được nhiều di
tích sinh vật Devon, có ý nghĩa địa tầng và cổ sinh thái Cụ thê, di tích sinh vật thuộc
6 nhóm sau đã được phát hiện: Rhynocarcinosoma dosonensis, Hyghmilleria sp (hoa
thạch Giáp xác); Schizodus (?) sp., Ptychopteria (Actinopteria) hunanensis, Goniophora sp (hoa thach Chan riu); Vietnamaspis trii, Briagalepis sp., Bothriolepis '
sp (cf Bothriolepis gigantea, Yunnanolepidoid (hoá thạch Cá cổ); Bergeria hay Knorria (cf Lepidodendropsis sp.) (hoá thạch Thực vật c6), Lingula sp (hoa thach
Tay cuộn) và đốt thân Crinoidea (Huệ biên) [1-3, 4, 6-10, 13]
Ngoài ra, tại các vách đá và một số vét lộ ven bán đảo còn lưu lại nhiều dấu vết hoạt động sống của sinh vật, có thể gặp rất nhiều di tích hang hốc của sinh vật cổ, sống cách
nay gần 400 triệu năm Những dấu vết này được chia thành hai loại ehủ yếu: một loại định hướng theo chiều ngang, một loại theo chiều thằng đứng (xem chỉ tiết trong phần mô tả
các điểm di sản Vách đá Giọt Mưa và Bờ biển khu đền Bà Đề) (hình 11-14, 21-24) :
* Đa dạng về địa hình - địa mạo và kiến trúc, cầu tạo: Đồ Sơn là một bán đảo độc đáo bậc nhất về điều kiện hình thành, gồm một chuỗi khoảng một chục đảo ban đầu, sau
nhờ các doi cát nối đảo mà kết liền thành một dải Riêng đảo Hòn Dấu ở phía đông nam
hiện còn bị cô lập
Địa hình tiêu biểu ở bán đảo là đồi và núi thấp, cao trung bình 50-60m, đỉnh cao nhất
đạt 125,5m thuộc nhánh nam của núi Ngọc Xuyên Ban đầu chúng chính là những hòn
đảo, trước khi được các doi cát nối liền Trên bán đáo hiện có nhiều vách đá dốc đứng (cliÐ, nhiều mũi đá lao ra biển cả ở phía bờ đông và bờ tây Những chỗ bờ biển lõm vào hình cánh cung thường hình thành những bãi biển cát Các bãi tắm truyền thống được chia
thành ba khu là khu 1, khu 2 và khu 3 Tuy nhiên nước biển vùng bán đảo thường đục,
màu hồng, do lẫn nhiều phù sa đổ ra từ các sông Văn Úc, Lạch Tray và Bạch Đăng Phía
sau đèn thờ Nam Hải Đại Vương ở đảo Hòn Dấu có một bãi cuội sôi dài, uốn lượn quanh
co, là dạng địa hình hiếm gặp ở vùng biển phía bắc Dưới chân các vách đá ven biên
thường có thềm mài mòn hiện đại, tiêu biểu là thềm mài mòn ở khu vực đền Bà Đề
Các lớp đá của hệ tầng Đồ Sơn nhìn chung có thế nằm rất thoải, độ đốc thường 10-
20° Đá phân lớp từ mỏng đến dày, nhiều chỗ lớp đá dạng nêm, dạng thấu kính, mặt lớp
hình lượn sóng, nhiều lớp cát kết có cầu tạo phân lớp xiên chéo Một số đứt gẫy địa chất nhỏ có thể quan sát trong các vết lộ tự nhiên và nhân tạo
* Đa dạng về môi trường địa chất: Đá của hệ tầng Đồ Sơn nhìn chung được hình
thành trong môi trường biển gần bờ, hoặc cửa sông ven biển Có thể quan sát sự thay
đôi tướng trầm tích từ tướng biển nông, tương đối yên tĩnh (thể hiện bởi các lớp sét, bột
kết phân lớp mỏng) sang tướng châu thổ, ven bờ (đá cát kết hạt thô, lẫn sạn sỏi, phân
Trang 6Tuyển tập Tài nguyên và Môi trường biển Tập XIV
lớp xiên chéo điển hình) tại ranh giới hai tập 1 và 2 của hệ tầng ở một số nơi (hình 2) Trong đá của hệ tầng Đồ Sơn thẻ hiện pho bién tinh phân lớp xiên chéo, dạng nêm, dấu vết hoạt động của động vật chui rúc nơi bãi triều Điều đó chứng tỏ chúng đã hình
thành trong trong môi trường cửa sông, ven biển, trong đới triều lên xuống Riêng dấu
vét hoạt động của động vật chui rúc chỉ được hình thành nơi bãi triều, có thời gian dải
dat ven biển được phơi ra giữa 2 đợt triều lên Dấu vết các giọt mưa để lại trên trần hang
đá tại vách đá Giọt Mưa cũng được hình thành trong điều kiện tương tự (hình 25-26) + Da dạng về quá trình và lịch sử tiễn hoá địa chất: Thành phần vật chất (trầm tích lục nguyên) cũng như các dấu tích hữu sinh và vô sinh trong môi trường biển nông, bãi triều, cửa sông, châu thô tại bán đảo làm phong phú thêm hiểu biết của chúng ta về một kiểu mặt cắt địa chất kéo dài gần hết kỷ Devon trên bán đảo Điều kiện môi trường trầm tích nơi đây
có những đặc điểm khác biệt với mọi nơi khác trên lãnh thổ nước ta cùng thời kỳ
2.1.2 Giá trị mỹ học
+ Giá trị cảnh quan thiên nhiên: Ban đảo Đồ Sơn có địa hình đổi núi nhấp nhô như được gắn vào dải đồng bằng ven biển Hải Phòng, tạo nên một cảnh quan lạ so với khu vực xung quanh Trên bán đảo có những bãi biển, vách đá, rừng thông, thềm mài mòn đẹp, với nhiều vết tích kỳ thú của các hiện tượng thiên nhiên, trong đó có dấu vết sự sống của các sinh vật đã có trên dưới 400 triệu năm tuổi
¢ Gia tri du lịch địa chất và giải trí: Bán đảo Đồ Sơn cùng đảo Hòn Dấu là đặc ân
của Tạo hóa ban cho thành phố Hải Phòng, là điểm du lịch thuận tiện và lý thú đối với nhân dân các tỉnh đồng bằng Bắc bộ, trong đó có các thành phố lớn: Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương và đối với cả khách du lịch quốc tế Các em học sinh, sinh viên có thể tìm hiểu tại đây các quá trình địa chất tạo nên vách đá và thềm mài mòn Đặc biệt lý thú nếu các em quan tâm đến vô vàn dấu tích hoạt động sống của các động vật sông chui rúc trong đới triêu lên xuống, dấu tích các giọt mưa cổ có từ thời kỳ cách nay đến gần 400 triệu năm Hằng năm vẫn có các đoàn sinh viên địa chất và các lĩnh vực khác của Trường Đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội đến nơi đây thực tập giáo học
2.1.3 Giá trị độc đáo, đặc sắc và kỳ vĩ
+ Hiểm, độc đáo: Ở nước ta môi trường địa chất cửa sông ven biển ở kỷ Devon với những dấu hiệu cụ thể, độc đáo, đáng tin cậy như mô tả trên đây chỉ gặp duy nhất ở Đồ Sơn Riêng dấu tích giọt mưa từ kỷ Devon được phát hiện tại vách đá Giọt Mưa (xem phần giới thiệu danh thắng địa chất vách đá Giọt Mưa) thì thật hiểm hoi, kể cả trên thế giới, và đây là điểm duy nhất ở Việt Nam
+ Tiêu biểu, đặc sắc: Đôi với môi trường cửa sông ven biển, thì các dấu hiệu phân lớp xiên chéo, vết giọt mưa, các di tích hoạt động sông của động vật chui rúc ở khu vực vách đá Giọt Mưa, đền Bà Đề v.v là tiêu biểu và đặc sac
* Quy mô không gian: Vừa
+ Tâm cỡ đại diện: Quốc gia và khu vực
2.1.4 Các giá trị đi kèm
« Giá trị văn hoá: Đồ Sơn là vùng đất còn ghỉ dấu lịch sử hào dùng của dân tộc, có
những di tích lich str cap Quoc gia quan trong
Nơi đây có di tích lịch sử từ đời Lý là tháp Tường Long do Lý Thánh Tông cho xây
Trang 7Ta Hoa Phuong, Nguyễn Hữu Cử, Trần Đức Thạnh,
dựng từ thế kỷ XI khi nhà vua đi thị sát nơi đây để bảo vệ bờ cõi Tại bến Nghiêng, có
tắm bia ghi rõ chính tại nơi đây những tên lính Pháp cuối cùng đã rút khỏi Việt Nam sau thắng lợi hoàn toàn của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến 9 năm gian khổ Ngay cạnh đó còn phê tích một lô cốt kiên cố của quân Pháp Bến Nghiêng do người Pháp cho
xây bằng xi măng cốt thép, cho đến nay vẫn được bản tồn nguyên vẹn và sử dụng,
không cần sửa chữa
Hòn Dấu là hải đảo duy nhất nằm gần chóp cuối bán đảo Trên đảo có rừng nguyên
sinh Đặc biệt, còn có ngọn hải đăng được xây dựng từ năm 1884, bị bom Mỹ đánh sập,
rồi được xây dựng lại vào năm 1967 Ngọn hải đăng không ngừng phát sáng, soi đường cho tàu bè vào cảng Hải Phòng bất chấp 116 trận oanh kích của không quân Mỹ trong
chiến tranh phá hoại miền Bắc, `
Bến Nghiêng và đảo Hòn Dấu kiên cường gần đây đã được Nhà nước công nhận là
Hang đá có dấu tích giọt mưa cổ tại vách đá Giọt Mưa ở kề cận bến Nghiêng cũng chính là một hang được khoét vào vách đá để canh giữ, bảo vệ bờ biển trong kháng chiến chống Mỹ xâm lược, thời kỳ 1966-1972 Do vậy, ngoài giá trị khoa học, hang còn
giúp hun đúc thêm lòng yêu nước và tự hào về truyền thống chống giặc ngoại xâm
Một số đền miếu trong khu vực được coi là linh thiêng, gắn liền với những truyền thuyết cảm động và lễ hội hàng năm: Đền Bà Dé & Đồ Sơn, lễ hội đảo Dấu gắn liền với
đền thờ Nam Hải Thần Vương ở Hòn Dất*vào các ngày 8 9 và T0 tháng 2 hằng năm
Tại Đồ Sơn còn có lễ hội Chọi Trâu độc đáo và nỗi tiếng khắp nước, chung kết vào ngày 9-8 4m lich hàng năm
+ Giá trị da dạng sinh học: Trên 10 dạng cỗ sinh vật tuổi Devon được phát hiện
trong đá của hệ tầng Đồ Sơn, trong đó có những loài đặc hữu (Rynocarcinosoma
dosonensis, Vietnamaspis trii) cho thay tinh da dang sinh hoc cua hé sinh vat Devon tai
bán đảo này Đó là chưa kể các di tích hang chui rúc của động vật kỷ Devon (theo hướng ngang và hướng dọc) gần gũi với các dang Planolites sp và Skolithos? được phát
hiện tại một số nơi trên đảo, là hiện tượng độc nhất vô nhị ở Việt Nam Ngoài ra, tại
điểm hoá thạch ở phía bắc núi Ngọc Xuyên (vách đá phía trong Điểm khai báo tạm trú
tô Dân phố 7, Công an phường Ngọc Xuyên) đã phát hiện được nhiều hoá thạch: Cá cổ
và động vật Giáp xác Trong sưu tập hoá thạch có tuổi cổ nhất tại bán đảo (tuổi Devon sớm, thậm chí có yếu tố cổ hơn, từ Silur) có mặt các di tích các con Bọ cạp cánh rộng (Eurypterida), nhện cổ, côn trùng cổ v.v Theo ý kiến của nhà cổ sinh Pháp Ph Janvier,
đây còn là một điểm hóa thạch có đa dạng sinh học lớn nhất Việt Nam về các sinh vật
thuộc ngành Chân khớp [1, 7, 9] ”
2.1.5 Phân cấp kỳ quan địa chất: Quốc gia và khu vực
2.2 Định hướng phát huy giá trị và quản lý, bảo tồn
2.2.1 Hiện trạng quản lý và bảo vệ, bảo tần tự nhiên
Hiện chưa có quyết định nào về việc quản lý, bảo vệ các di sản địa chất trên bán đảo
Đồ Sơn Do vậy có những điểm di sản quý giá đã từng bị xoá số đo hoạt động kinh tê, xây dựng hạ tầng cơ sở, mở mang du lịch v.v Ví dụ điểm hoá thạch cá Bothriolepis rat
phong phú nằm ở bờ biển phía tây núi Rừng Đại đã bị san lấp khi làm đường ôtô hai
chiêu đi qua khu vực này Điểm thực vật tại bờ tây nam núi Ba Vì cũng bị xâm hại khi
Trang 8Tuyển tập Tài nguyên và Môi trường biển Tập XIV
san lấp, mở mang xây dựng khu du lịch giáp kề Thm mài mòn bên vách đá Giọt Mưa
với nhiều dâu vết hữu sinh và vô sinh phong phú từ kỷ Devon để lại, hiện đã bị san lap
một phần, ngăn cách với biển, trở thành một bộ phận của Khu du lịch Hòn Dấu Resort
(Hon Dau Resort) Rất may, vách đá Giọt Mưa vẫn được bảo tồn cùng một phần của
thềm mài mòn, còn lưu giữ được những dấu tích hoạt động của động vật chui rúc, nhất
là hang đá với vết tích các giọt mưa cô quý giá (hình 25-26)
2.2.2 Những đe doa
¢ De doạ từ con người: Các di sản địa chất trên bán đảo Đồ Sơn đã và có thê sẽ còn
bị xâm hại, phá huỷ do các hoạt động kinh tế, dân sinh Những điểm di sản còn lại hy vọng sẽ được bảo tồn, gìn giữ phục vụ tham quan, du lịch, nghiên cứu khoa học và đào tạo
* De doa từ tự nhiên: Một sô vách đá cao có thê bị sập đỗ từng phần khi có giông bão Nước dâng cũng có thể phương hại đến di sản, nhưng đó là vấn đề toàn cầu, lâu dài
2.2.3 Định hướng phát huy giá trị
« Kinh tế: Cần có biện pháp hữu hiệu bảo vệ các di sản địa chất trên bán đảo Đồ Sơn và
sử dụng chúng như một loạt điểm dừng lý thú trong các tour du lịch sinh thái — van hoá
« Văn hoá: : Nên có biện pháp hữu hiệu bảo vệ các di sản địa chất trên bán đảo Đồ Sơn
và sử dụng chúng như một loạt điểm dừng lý thú trong các tour du lịch sinh thái — văn hoá
¢ Khoa hoc va giáo dục: Đã và sẽ là điểm dừng trong hành trình thực tập ngoài trời đối với sinh viên các chuyên ngành thuộc Khoa học về Trái Đất (địa chất, địa lý) và sinh
vật học của Đại học Quốc gia Hà Nội
2.1.4 Xác định hình thức và cấp độ bảo vệ, bảo ton
+ Bảo vệ, bảo tôn chuyên biệt: Loại hình bảo tồn Kỳ quan địa chất (geotope) ở cấp
Quốc gia và khu vực
+ Bảo vệ, bảo tôn kết hợp: với bảo tồn các danh thắng về văn hóa và cảnh quan môi trường,
2.1.5.Các giải pháp bảo vệ, bảo tồn
+ Thể chế, chính sách: Cần được công nhận là Kỳ quan địa chất (Geotope)
+ Tổ chức, quản lý, quy hoạch: cấp quản lý: TP Hải Phòng
+ Thông tin, tuyên truyền và giáo dục: Nên có cuốn sách nhỏ “Hướng dẫn du lịch Đô Sơn”, trong đó giới thiệu kỹ kỳ quan địa chất nay
+ Liên kết sự tham gia của cộng đồng: Liên kết quản lý với các Công ty du lịch hoạt động trong địa bàn bán đảo Đồ Sơn để bảo vệ và khai thác hợp lý di sản
II CÁC DANH THẮNG ĐỊA CHÁT TRÊN BẢN ĐẢO ĐỎ SƠN
Danh thắng địa chất (geological site/geosite) chỉ đối tượng cung cấp thông tin về tiến hóa, cấu trúc và đặc điểm của vỏ Trái Dat [5] Bat ky một điểm địa chất hay địa hình chứa đựng một hợp phần đa dạng địa chất có ý nghĩa biểu thị giá trị di sản địa chất cao có thể được coi là một danh thắng địa chất
Như vậy, sự khác nhau giữa k} quan địa chất và danh thắng địa chất thé hiện ở quy
mô không gian là chủ yêu Chỉ một đối tượng córgiá trị di sản cũng có thể là một danh thăng địa chất, trong khi một kỳ quan địa chất thường là một tổ hợp các đối tượng có giá trị di sản, tương ứng với một phần bề mặt Trái Đất có đa dạng địa chất cao hơn, quy mô không gian lớn hơn và thời gian địa chất dài hơn
Trang 9Tạ Hoà Phương, Nguyễn Hữu Cử, Trần Đức Thạnh
Áp dụng vào điều kiện thực tế của Việt Nam, chúng tôi thấy trên bán đảo Đồ Sơn của
Hải Phòng có những điểm địa chất sau đây hội tụ đủ những tiêu chí để được công nhận
là một danh thắng địa chất (geosite): Vách đá Giọt Mưa, Dải bờ biển khu đền Bà Đề và Điểm hóa thạch thực vật Devon Dưới đây là những nội dung cơ bản của các di sản đó 3.1 Vách đá Giọt Mưa
Vách đá ven biển nằm ở phía bắc núi Đầu Nở, giáp kề bến Nghiêng, thuộc phường Van Hương, quận Đồ Sơn, Tp Hải Phòng Toạ độ địa lý điểm tại vách đá: 20°40°56”’
B, 106°48'11'' Ð) Độ cao: 0-20m Diện tích: Khoảng 500m? (hình 17-18)
Vách đá thuộc kiểu địa hệ: vách đá và thêm mài mòn và đạt tiêu chí kỳ quan về mỹ học, độc đáo và cổ sinh thải
3.1.1 Các giá trị địa chất nỗi bật của di sản
a Giá trị đa dạng địa chất
* Da dạng về thành phân vật chất
-_ Thạch học: Dải bờ cấu tạo bởi các đá trầm tích lục nguyên của hệ tầng Đồ Sơn (Dds), gom nhiéu loai đá xen lớp: cát kết, cát kết dạng quaczit, bột kết, đá phiến sét, sỏi kết, sạn kết Đá của hệ tầng Đồ Sơn có nhiều màu, từ màu tím gụ, nâu, xám lục nhạt đến trắng
- Cổ sinh vật: Tại vách đá và phần thềm biển gidp kề còn lưu lại phong phú dấu vết hoạt động sống của sinh vật Tại đây có thê gặp rất nhiều di tích hang hốc của sinh vật cổ, sống cách nay khoảng gần 400 triệu năm Những dấu vết này được cha thành hai loại:
Trong một số lớp sét, bột kết chứa nhiều di tích hang chui rúc theo hướng ngang là chủ yếu của những sinh vật chưa rõ vị trí phân loại, có đường kính I-5cm Các di tích
hang đào này có thể cắt chéo nhau, thường có vị trí ở gân mặt lớp (đến độ sâu 10-
15cm) Những dấu vết như vậy có nhiều nét gần gũi VỚI các dấu vết sinh vật được đặt tên là Planolites sp gặp trong | tram tich Frasni (D3fr) o nén Nga [6]
Dau vét hang đào theo chiều thẳng đứng (vuông góc với mặt lớp) của một loại sinh
vật có kích thước nhỏ hơn (đường kính 0,5-1cm) gặp phổ biến trong một số lớp sét bột kết Ngoại lệ cũng có những dấu vết hang đào dạng này theo chiêu nằm ngang hoặc xiên Độ dài của các hang quan sát được không quá 20cm (hình 11-14, 21 -24) Những
dấu vết như vậy rất giống với các dâu vết được mô tả dưới tén Skolithos? có tuổi Frasni
(D3fr) 6 Truong Devon, nền Nga [6]
+ Đa dạng về địa hình - địa mạo và kiến trúc, cầu tạo: Địa hình tiêu biểu ở di sản địa chất này là vách đá (clif) va thém mài mòn Bờ đá nơi đây cấu tạo từ những lớp trằm tích lục
nguyên, bề dày không ô ồn định (5-10-80cm), đôi khi có những lớp vát mỏng dạng nêm (hình
19), căm thoải về hướng bờ (hướng dốc 210-230°, góc đốc 10-15°) Vách đá cao khoảng 20m, - dài khoảng 40m Thềm mài mòn giáp ké dai khoảng 50m, rộng 20-25m Mặt thềm chính là mặt các lớp đá nghiêng về phía trong bờ Bề mặt thêm dưới tác động của các quá trình ngoại sinh nên có hệ thống khe nứt đa dạng Đặc biệt các hệ thống khe nứt được khoáng chất thứ sinh lấp đầy, đã hình thành vật chất có màu sắc và độ bền vững khác với đá vây quanh, tạo nên những bức tranh thiên nhiên kỳ thú (hình 20) Cấu tạo phân lớp xiên chéo thê hiện rõ nét
trên các tảng đá lớn nằm rải rác trong khu vực
* Đa đụng về môi trường địa chất: Đá ở khu vực vách đá Giọt Mưa mang đầy đủ
những dấu ấn chứng tỏ chúng được thành tạo trong môi trường cửa sông, ven biển điển
hình: có mặt phân lớp xiên chéo, dạng nêm, dấu vết hoạt động của động chui rúc nơi bãi
Trang 10Tuyển tập Tài nguyên và Môi trường biển Tập XIV
triều Tất cả các loại dấu vết hoạt động sóng của động vật kể trên đã được hình thành
trong điều kiện cửa sông, ven biển, trong đới triều lên xuống Chỉ trong điều kiện như
vậy, khi dải ven biên phơi ra giữa 2 đợt triều lên, các sinh vật mới hoạt động náo nhiệt và
để lại hang hôc để nếu gặp điều kiện thuận lợi sẽ có cơ may trở thành hoá thạch Ngoài ra,
điều đặc biệt lý thú là trên trần của một chiếc hang do dân quân khoét vào vách đá nhằm canh giữ bở biển trong thời chiến còn lại vết tích phong phú của các giọt mưa thời nguyên thuỷ, cùng những dấu tích hang đào của động vật chui rúc Các dấu tích giọt mưa nơi đây
đã được phân tích trong bài báo khoa học của chúng tôi [6] (hình 25-26) Chúng cũng
chứng tỏ các lớp đá trầm tích nơi này từng được hình thành trong dải bãi triều, ven biển
¢ Đa dạng về quá trình và lịch sử tiến hoá địa chất
Các dấu tích về môi trường sống cổ xưa tại khu vực vách đá Giọt Mưa làm phong phú thêm hiểu biệt của chúng ta về thời kỳ Givet-Frasni (D2g-D3fr), mot giai doan ngan
trong lịch sử tiến hóa địa chất, trên lãnh thổ Việt Nam
b.Giá trị mỹ học
+ Giá trị cảnh quan thiên nhiên: Vách đá Giọt Mưa và thềm mài mòn giáp kể là
một cảnh quan đẹp Có thềm biển thoải với đá gốc bằng phẳng, có nhiều bức tranh thiên nhiên kỳ thú như được chạm khắc trên mặt đá thềm biển Và điểm nhấn Ấn tượng nhất
của cảnh quan là vách đá (cliÐ màu tím gụ cao vút, tạo thành góc vuông so với thềm
mài mòn và mặt nước kế cận
+ Giá trị cho du lịch địa chất và giải trí: Những vách đá tự nhiễn (cliÐ luôn là điểm
thu hút du khách đến thăm Chốn này hiện nằm trong phạm vi Khu du lịch Hòn Dấu, do
CTy Cỏ phan du lịch Quốc tế Hòn Dấu đầu tư, khai thác Các em học sinh, sinh viên có thể tìm hiểu tại đây các quá trình địa chất tạo nên vách đá và thềm mài mòn Đặc biệt lý
thú nếu các em quan tâm đến vô vàn dấu tích hoạt động sống của các động vật sống
chui rúc trong đới triều lên xuống, dấu tích các giọt mưa cô có thừ thời kỳ cách nay đến
350 triệu năm Hằng năm vẫn có các đoàn sinh viên địa chất và các lĩnh vực khác của
trường Đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội đến nơi đây thực tập giáo học
e Giá trị độc đáo, đặc sắc và kỳ vĩ
+ Hiểm, độc đáo-Õ nước ta môi trường địa chất cửa sông ven biển Devon với những
dấu hiệu cụ thé, độc đáo, đáng tin cậy như mô tả trên đây chỉ gặp duy nhất ở Đồ Sơn
Riêng dấu tích giọt mưa từ kỷ Devon thì thật hiếm hoi, kể cả trên thế giới, và đây là điểm duy nhất ở Việt Nam phát hiện thấy Do vậy chúng tôi đặt tên vách đá không tên
này là vách đá Giọt Mưa
+ Tiêu biểu, đặc sắc: Xét về môi trường cửa sông ven biển, thì các dấu hiệu phân lớp xiên chéo, dấu vết giọt mưa, các di tích hoạt động sống của động vật chui rúc như
mô tả trên đây là tiêu biêu và đặc sắc
* Quy mô không gian: Nhỏ
+ Tâm cỡ đại diện: Quốc gia và khu vực
d Các giá trị đi kèm
+ Giá trị văn hoá: Hang đá có dấu tích giọt mưa cổ chính là một hang được khoét
vào vách đá để quân dân ta canh giữ, bảo vệ bờ biển trong kháng chiến chống Mỹ xâm lược, thời kỳ 1966-1975 Do vậy, ngoài giá trị khoa học, hang đá này còn giúp hun đúc lòng yêu nước và tự hào về truyền thống chống ngoại xâm của nhân dân ta
Trang 11
Tạ Hoà Phương, Nguyễn Hữu Cử, Trần Đức Thạnh
+ Giá trị đa dạng sinh học: Thêm những hình loại hoá thạch mới trong nghiên cứu địa tầng Devon của Việt Nam: Các di tích hang chui rúc (theo hướng ngang và hướng dọc) gần gũi với Planolites sp va Skolithos? gap trong trầm tích Frasni (Dsfr) 6 Truong Devon, nén Nga
* Phân cấp di sản địa chất: Quốc gia và khu vực
3.1.2 Định hướng phát huy giá trị và quản lý, bảo tồn
a Hiện trạng quản lý và bảo vệ, bảo tần tự nhiên
Hiện vách đá và thềm mài mòn nằm trong khuôn viên của Khu du lịch Hòn Dấu,
vùng biển giáp kể đã bị san lắp, cải tạo thành bể bơi nước ngọt Tuy nhiên vách đá vẫn
được bảo tôn cùng một phần của thêm mài mòn, còn lưu giữ được những dầu tích hoạt động của động vật chui rúc, nhất là hang đá với vêt tích các giọt mưa cổ quý giá
* De doa tit con ngudi : Như trên đã nói, di sản địa chất này đã bị san lắp một phần trong ` quá trình thi công Khu du lịch Hòn Dấu, làm mắt đi tính toàn vẹn của di sản và cô lập nó với '
biên Những gì còn sót lại của di sản hy vọng sẽ được bảo tôn, gìn giữ phục vụ tham quan, du
lịch, nghiên cứu khoa học và đào tạo Đặc biệt chú ý trong quá trình cải tạo xây dựng không làm phương hại đên hang đá với dày đặc vết tích giọt mưa trên trân (hình 17-18)
_* De doa từ tự nhiên: Với tình trạng hiện tại, nằm trong khuôn viên Khu du lịch Hòn
Dâu, cách biệt với biên, vách đá Giọt Mưa ít có nguy cơ bị phá huỷ trong thời gian dài
c Định hướng phát huy giá trị 7
+ Kinh tế: Nên sử dụng như một điểm du lịch lý thú trong tour du lịch sinh thái — văn hoá
+ Văn hoá- Nên sử dụng như một điểm du lịch lý thú trong tour du lịch sinh thai — văn hoá
* Khoa hoc và giáo dục: Đã và sẽ là điểm được Sử dụng trong hành trình thực tập ngoài
trời đôi với các chuyên ngành thuộc Khoa học về Trái Đất (dia chat, dia ly) va sinh vật học
d Xác định hình thức và cấp độ bảo vệ, bảo tồn
+ Bảo vệ, bảo tần chuyên biệt:
- Loai hình: Danh thắng địa chất
- Cap: Quéc gia
* Bao vé, bdo tén két hop
- Bao ton két hợp với bảo vệ rừng đặc dụng Đồ Sơn
e Các giải pháp bảo vệ, bảo tần
+ Thể chế, chính sách: Cần được công nhận là Danh thắng địa chất (Geosite)
* Tổ chức, quản ý, quy hoạch: Cấp quan ly: TP Hải Phòng
+ Thông tin, tuyên truyền và giáo dục: Nên có cuốn sách nhỏ “Hướng dẫn du lịch Đồ
Sơn”, trong đó giới thiệu kỹ danh thăng này
* Liên kết sự tham gia của cộng đồng: Liên kết quản lý với Công ty cổ phần Du lịch
‘ A
quôc tế Hòn Dấu, đơn vị hiện được giao sử dụng mảnh đất có di tích
3.2 Dải bờ biển khu Đền Bà Đế
Dải bờ khu đền Bà Đế, nằm ở mỏm cực đông bắc bán đảo Đồ Sơn, thuộc phường
Ngọc Hải, quận Đô Sơn, TP Hải Phòng Toạ độ địa lý điểm đền Bà Dé: B 2043'21”, D106°48°04’ Độ cao: 0-20m Diện tích: Khoảng 2000m”, kéo dài từ đến Bà Đề ở cực