T ijp IXzyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBALagun venponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAbo, mot ki@u moi trucng larig dong tram tich hien dai Evans et al, 1973, Re
Trang 2NHA XUAT BAN KHOA HOC V A KY THUA-T
PGS., TS Nguyen Van Tien
TS Luu Van Dieu
M
Trang 3Ml)C Ll)CzyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
Trang
D inh W in H uy, Trtin D ue Th(;m h,
D 6 D inh C hien, B ui V an V lifJng
2.ponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAAp dung mo hinh Sbeach tinh toan bien dang dia hinh day khu vue phia 23
nam dao Cat Hai
Trdn A nh t» ,D 6 D inh C hien, N guy€nThQ Stio
IUQngnude vinh Ha long
D 6 T rong B inh
bien moi truong vung bo tay vinh Blle Be)
Trdn D inh Ltin, Trtin V an D ien,
N guy€n V an Thao, D 6 Th? Thu edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA H u a n g
tir tai lieu vi~n tharn
Trdn V an D ien, N g u y e n V an Thao
seawifs va sv dung nghien cuu phan bo chlorophyll-a d vung bi~n Vi~t
Nam
Trtiti V an D ien, D anLing Tang, H iroshi K aw am ura
Phong
C ao Thu Trang, Luu van o u « P h< ;t:nV an L u o n g ,
V ii Th? Llju, N guy€n M ai A nh,
D u o n g Thanh N gh?, N guy€n x c a « Tuyeti
Cllu Hai (Thua Thien - Hue)
N guy€n nau ce. Trtin D ue Th(;m h,
N guy€n V ii Turin, N guy€n Th? K im A nh
bd
Trdn D ue Thanh, D 6 D inh C hien
N guy€n Th? P h u a n g H oa
308
Trang 4T u yln t~ p T a i n g u yen ,va M 6 i tru a n g b ien T ~ p IX
TAC DQNG CUA CON NGUOI Tal MOl TRUONG
1 M dDAU
H~ dftm pha Tam Giang - Cau Hai (TG - CH)' d tinh Thua Thien - Hue la
mot lagun ven bo nude 1<;1 IOn nhat trong s6 12 lagun tieu bi~u d ven bd rnien
Trung Viet Nam trong khoang 11° - 16°vy bac, vdi dien tich mat nude trung binh
vao khoang 216 km2 va cung thuoc loai IOn cua the gidi [3 - 6] Tai nguyen vung
bd bien, d~c biet la tai nguyen sinh v~t,t~p trung chu yeu d cac loai hinh thuy
vue ven bd trong do co lagun That vay, h~ dftm pha TG - CH chua dung ngudn
tai nguyen da dang va giau ti~m nang phat tri~n, co lich si'i khai thac lau d~i va
gift vi tri quan trong trong t6 chuc lanh th6 kinh te tinh Thua Thien - Hue, lien
quan true tiep tdi 5 huyen (Phong Dien, Quang Dien, Huong 'I'ra, Phu Vang va
Phu LQC)trong t6ng s6 8 huyen cua tinh
H~ dftm pha TG - CH Ia mot th~ dia chat hien dai tuong ung vdi mot ki~u
moi truong dia chat ddi bo, nhay earn bien dQng v~ tai nguyen va moi truong va
gay hau qua kinh te - xii hoi nang n~ nhu dii tung xay ra nhieu Iftn do tac dQng
cua cac qua trinh tv nhien cfmg nhu tac dong cua con nguoi dudi nhieu hinh thuc
khac nhau va quy mo khac nhau Tren cd songhien cuu cac d~c trung moi truong
dia chat h~ dftm pha TG - CH, bai viet nay nharn danh gia tac dQng cua con ngiroi
tdi h~ dftm pha thong qua cac hanh dQng ph at tri~n kinh te - xii hQi khu vue va
duoc hoan thanh vdi su h6 tro cua HQi d6ng Khoa h9C tv nhien nam 2002
Co sd tai lieu chu yeu xay dung bai viet nay la ket qua nghien cuu cua cac d~
tai khac nhau do Phan vien Hai duong h9C tai Hal Phong C;hu tri thuc hien trong
nhfmg narn 90 cua the ky truce ma tac giatruc tiep tham gia [5, 13, 14, 16]
Trang 5T u yin tifp edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA T a i n g u yen v a M 6 i t.ruim g b ie n T ifp IXzyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
Bai viet nay duoc thuc hien tren co sd phuong phap luan tiep can h~ thong
dong luc rnoi truong dia chat, trong d6 c6 dong luc nhan sinh, va phuong phap
phan tich logic tac dong' cua 'con nguoi tdi cac yeu to ~oi truong dia chat va d§.n
suat hai: qua cua n6 [7, 10]
•.•• ",? ",'" "',, ,,'" ,
3 DAC DIEM MOl TRUONG DIA CHAT HE DAM PHATAM GIANG
8 1 1 C ii'u tru e th & n g d itn g
Cac thanh t9-0 m6ng cung cua moi truong dia chat khu vue d<lm pha TG
-CH trong a toa dQ van khoang 16°14' - 16°42' vy b~c va 107°22' - 107°57' kinh
dong bao g 6 m cac da filit, quaczit, cuoi ket, da hoa, da phien mica, da phien set,
da phien luc va porfiroid thuoc h~ t<lng A Vuong (E - Olav), lQ ra d phia nam va
tay nam; cac thanh t9-0 vu n luc nguyen, phun trao thuoc h~ tang Long Dai (0 -S
ld), lQ ra chu yeu d phia tay; da phien set, da voi, bot ket va cat ket thuoc he t~ng
Tan Lam (D1 ~'2 tl), lQ ra d phia tay va phia narn ; da voi thuoc h~ t<lng Co Bai (D2.3
cb), lQ han che' d phia tay; cac d~ granit dang gnai, gr anodiorit thuoc phuc h~ D9-i
LQc (y2 dl), lQ ra d phia tay; gabro - olivin va gabronorit thuoc phuc h~ Nui Chua
(v3nc), lQ ra d phia tay d<lm Cau Hai; granit biotit va granit hai mica thuoc phuc
h~ Hai Van (y34 hv), lQ ra d phia nam d<lm Cau Hai; gabro - diorit, granodiorit va
granit thuoc phuc h~ Ban Giang - Que Sdn(8l
'l - y14 bq), lQ ra d phia tay; cac dagranosienit, sienit va granit, thuoc phuc h~ Ban Chieng (yc3" be), lQ ra d phia tay.
Phan m6ng g~n ket yeu gom cac da set ket, cat ket va cuoi - S9-n ket thui)c h~
t<lng'Dong Hdi (N dh) va mot phan khong dang k~ cac tram tich song, song - bi~n
tu6i Plioxen sdm
Cac thanh t9 - 0 bb rdi cua moi truong dia chat h~ d<lm pha TG - CH gom cac
tr<lm tich song, song - bi~n tuoiPleixtoxen giira - muon (a, am QIl Ill), 19 han che
d ria phia tay dong bang; tram tich song - bi~n, bien tu6i Pleixtoxen muon (am m
QIll); tr arn tich bien, song - bi~n tu6i Ho1oxen sc.n - gifia (m , am QI/·2) va tram
tich song - bien, bi~n - gi6 va bi~n tu6i Holoxene mudn (am, mv, m Q[/)
Cac thanh t9-0 dia chat g~n ket va bd roi n6i tren aa t9-0 nen h~ d<lm pha
TG - CH voi bon don vi cau true nhu hinh 1 [5] I!o m : vue nude, de cat chan, cua
va bd sau
]04
Trang 6, ,kjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
•
«1'-,
o 2 4 6 ~ 10 an
I II I II , I I" I II
A.edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA v a c n uoc :LD tio n g dcing sdu t.o= t z.o » clia b 6 " n
ti~ h t~ h~ ?n dqi icing ti.9119 iriim (tC n song-bfen. vabl~n.
B D c c o t chon: 2 _H ~ th O n g coirot!n V a b a t b ie n h iin s a ) ,
2 0 ' g o m lra m fic n ail m du vcing nhal , tra n g o l.:lc (m vG ,v 3 ).
c _(?ta : 3 D enio tri;u iin giim cot !rung- t ile , w ing nhat din
xci,;""(m Q N 3),4 _D erua triw xuonq, gem c a t truno.Ln»,
V lin g nhal ( m Q / v 3 ) ,
-( ) B o - sau, 5.B a ; b iiith ilp 9 o m col , b o l, (am Q ,,3 ) 6.S a i
b o 'j C C L O v a d o n g b a n g IItn b iJ ,g o m ca::t,.Q J n tiCJ: c a t, bdt
} t [ (a ab.am T nQ J, 7.C O n ou ven hi" o o m ail n h o , ,rlt
lr:.lng.m ciu ~{ng m u o L ( m ( v ) G ''I '· 'J 8 : C oe lh t in r Lao
Cau true ngang rnoi truong dia chat khu vue d~m pha TG - CH phan ddi doc
theo bo bi~n dinh huang tay bac dong nam, phan biet thanh 3 he: h~ moi trucng
dia chat (MTDC) bi~n, he MTDC bo bi~n va h~ MTDC luc dia (hinh 2)
H~ MTDC bo bien g6m hai kieu: ki~u MTDC c6n - dun va bai bi~n va ki~u
MTDC lagun ven bo Kj~u MTDC c6n - dun va bai bi~n tuong ling vdi de cat chan
lagun, phu ki~u bai b6i lagun, phu ki~u long chao lagun va phu kiJu cua song
chau th6 lagun Phu kiJu MTDC cua lagun di[tctrung bci dong luc dong chay, c6
Phu kiJu MTDC bai b6i lagun g6m hai dang: bai b6i cao dang them lagun, dac
Trang 7T uyin tiJp T ai nguyen va M 6i t edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA r u a n g bie'n T iip IXzyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
nho, bai boi thap dang bai trieu vdi che' dQ tich tu tr~m tich nho heat dQng cua
quy mo ldn nhat, chiern phan ldn khong gian MTDC pha Tam Giang, d~m Sam
-An Truyen, Thuy Tu va darn C~u Hai Dac trung cho phu ki~u nay la qua trinh
lang dong tr arn tich hat min dQ uct cao tuong lagun thuc thu va min dan theo dQ
sau Tram tich hat min d day c6 dQ udt rat cao, dat tdi 81,8% d pha Tam Giang,
song Huong va cua song Truoi - D9-i Giang, dac trung bdi uu fhe' dong' luc song,
tri6n qua trinh Jliy h6a vdi vai tro dang k~ cua thuc vat thuy sinh
o 2 8 10
'''''~
IBIEN80N G _
H 2 6 He MTOC 00 bi~n: 2 - Ki~u MTOC
Iacun yen t-O J - Phy kiell cita iagun.
~ - ~hu kle:J b5, b6 iJ'-:lun, 5 - Phu kieu
lonq c:dlo laqun 6 - 0hu kleu ora song
7 - }\lcu f\\TPC 06ng h~ng 'lien bien,
S - Kieu MTDC dc":: va nut "tr'lap.
Trang 8T u yin tijp T a i n g u yen va M 6 i t ru irn g b ii'n T ijp IXzyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
Lagun venponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAbo, mot ki@u moi trucng larig dong tram tich hien dai (Evans et
al, 1973, Reineck and Singh, 1975[5]), phat tri@n phan di thanh cac phu ki~u
tuong ling vdi cac phu ki@u MTDC (bang 1)
tram tich
Cira s6ng Huong Phu kieu chau th6 lagun vat chat hiruca d¢ Hat cao (>60%) rnoi
Cira s6ng Trudi - Dai Giang twang tram tich khir yell
Phu kieu cira lagun vo sinh vat d¢ uot rhap, m6i twang tram richCira Thuan An oxy h6a, phat trien delta trieu len 0 cira TII
Hien delta trieu xuong 6 cira Thuan An Lang dong tram tich hat vira (cat nho, bot), H¢ thong bai boi yen bo Phil kieu bai boi lagun d¢ 1I0t thap, tao thanh biii boi cao dang them
ngap IG ve mua mira, bai boi thap dang bai trieu, m6i tnrong tram tich khir trung blnh
Dam Thuy 'ru Phil kieu long chao lagun (>60%), phan di co h9C min dan theo do sau,
N g u o n : Nguyen Hii'u ce. 1996 [5] c6 b6 sung.
H~ MTDC luc dia g6m hai ki@u: ki@u MTDC d6ng bang ven bi@n va ki@u
MTDC d6i va mii thap Ki@u MTDC dong bang ven bi@n dac trung bdi Illng dong
tram tich aluvi lap d~y cac dang dia hinh trung thap t6n tai tU truce Holoxen
muon, trong d6 c6 h~ thong cac lagun c6, trong pha ~ theo nguyen ly phat tri@n
d6ng bang ven bien cua Strickland (1926) [5] d noi giau b6i tich cat va cac dang
tich tu cat Qua trinh nay vAn con tiep tuc boi heat dong dia chat cua cac song d6
VaG dam pha Ki~u MTDC d6i va nui thap phat tri~n dac trung qua trinh xarn
thuc b6c men va r-lia troi be mat cac thanh tao dia chat truce D~ tu, mot mat
hinh thanh ph6 bien cac th@ tich tu deluvi, proluvi, bib b6i ven song nhirng mat
khac cung cap mot lucng IOn b6i tich cho d~m pha va bi@n
3 2 1 D ( m g iu c n 9 i sin h
Moi truong dia chat he d~m pha TG - CH chiu a nh huong cua che' d9 nang
ke" thua va nang phan di phuc tap Ki@u MTDC c6n - dun va bai bi@n, lagun ven
Trang 9T uyln tij,p T eii n g u yen vei M 6i t ru irn g bien T ij,p IXzyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
bd va d6ng bang yen bi~n phat tri~n tren ddi sut ha tuong doi trong D~ tU vdi toe
d9 nang trung binh 0,12 - 0,15mm/nam (Le Due An va Ma Kong CQ, 1979 [5]) ben
canh khoi nang tay Hue' (toe d9 van dorig 0,3mm/nam) va khoi nang Bach Ma (toe
d9 van d9ng 0,5mm/nam).ponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBAd phia nam H~ MTDC bi~n phia ngoai phat tri~n tren
ddi cang gian (Le Nhu Lai, 1995 [5]) chuyen tiep vdi ddi rift song H6ng Toan b9
cac thanh tao dia chat khu vue bi pha huy manh bdi cac h~ dirt gay hien dai ph at
sinh tU h~ dirt gay sau A Ludi, cac dut gay phat sinh cue b9 va cac dirt gay thuoc
h~ dut gay Hili Vap - Son Tr a [12] Phat sinh tU h~ dirt gay sau A Ludi, e6 cac h~
dut gay Pho Trach, h~ dirt gay Hue', h~ dirt gay Rao Trang, Day la cac h~ dut gay
truot phai, dinh huang a vy tuyen (hinh 3),
~~ -;C -: ~ -:'::::"' -~~ ~"'::":\60
142' ,
lV '
VlNMc:I'~ 1%bWl
123i567
I.edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA V d i 1'1ong U in H i;; f? D /d d i s ,II h 9 tU d n g d o i
Iron9 D ' I e i',2.B iflg a y phim nh anh: Iii'h ~ dtit
gay ,au -H lid; va h u d n g D icn I l'r ld l, x a c c in h /
d L /d o a lJ ,3 D !ilg o y phalsi";' cueba va htJdng
djch I r u d i X I ic G inn /D L /d o c in 4 _ B w t hij.nvan
d { m g n a n g c u C bg d a n g vom 5_ T rungL ivnruitdli/ d g 1'/' \
vtihddngciW daow akh< niIl,6.cnanlizm 1!ong ao rra \
o u a th w N D H < IJ H tfU e V v O T D L im 1995. ,'LO \/
Tam Giang - Cllu HaiTrong cac dirt gay phat sinh cue b9, di~n hinh la h~ dirt gay song Ta Trach,
truot phai va dinh huang a kinh tuyen (BTB - NDN) e~t qua pha Tam Giang, h~
dut gay song Hiru Tr ach bieu hien truot trai, dinh huang DB - TN e~t qua d~m
Thuy Tu Thuoc he dut gay Hili Van - Son 'I'ra, cac dirt gay chinh e6 bi~u hien
108
Trang 10T u yln tg p T a i n g u yen va M 6 i tr edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA u a n g b iin T g p IXzyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
truot phai, dinh huang TB - DN chia cat khci Bach Mil va d§.m Cau Hai Van
dong nang va heat dong cua cac h~ dut gay pha huy hien dai dil lam xuat hien
d§.m pha, nhu vorn nang Phu Yang, vorn nang Thuy Thanh
3 2 2 D i}n g 1 1 /cn g o a i sin h
H~ darn pha TG - CH la b6n hQi luu cua h§.u het cac h~ thong song 'I'hira
Thien : Hue (tru h~ thong song Xe Xap d mien tay), hang narn tiep nhan t6ng
trao ' d6i voi bien Qua trmh san bang dia hinh dong b~ng ven bi~n va lip d§.y
lagun ven bo di~n ra lien tuc thong qua cac co che: tich tu bai b6i chau th6 lagun
pha vdi t6c dQ van khoang 2, 17 n~m/nam [14] nho hoan luu noi tai va trao d6i
nude giira bi~n va d§.m pha, va co che' san bang bo cua bien vdi luong xuat chuyen
b6i tich doc bo do s6ng van khoang 3,5 trieu ta'n/nam, trong d6 uu the ve phia
nam 0,5 tr'ieu ta'n/nam, d~n den trang thai va vi tri cua d§.m pha khong 6n dinh
[5, 14, 15, 17]
Trai qua lich s~ phat trien dia chat khu vue lau dai trudc Holoxen (giai
dean tien lagun) va Holoxen (giai dean thanh tao lagun) tren ddi sut ha tuong d6i
su kien md cua thu hai tai lang Hoa Duan van nam 1404, va h~d§.m pha TG
-CH dang phat tri~n d giai doan trucng' thanh [5] Tu khi mo cua Hoa Duan, cua
trd nen khong 6n dinh, moi truong lang dong tram tich lagun ph an di manh giira
Luc mdi hinh thanh, h~ d§.m pha TG - CH rong hon Qay gid nhieu (Le Quy
Don, 1976 [5]) va trong su6t giai doan phat tri~n tre, chi t.6n tai mot.cua Tu Hien
tdi Ha Trung Ngoai bai b6i dang them, can xuat hien hili b6i dang dao d cu6i
darn Thuy 'I'u c6 ca'u true hinh thai delta rfft di~n hinh (khu Ba C6n) Phat tri~n
Tu Hien chiu anh huong cua thuy trieu c6 bien dQ cao hdn' thiiy trieu d cira
Thuan An nguon nuoi b6i tich cho bai b6i ven bd d§.m Thuy Tu va bai b6idljlng
Trang 11T u yin t~ p T a i n g u yen va M 6 i tr edcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA u a n g b iin T ~ p IXponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
(
•zyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
dao d phia cuoi khong con dang k~ Thay VaG d6 la su IOn nhanh cua bai b6i chau
th6 song Huong Iffn tien vg phia cua Thuan An Cac dac trirng ly h6a khoi nude
d~m pha cang giarn nhanh tinh chat d6ng nhat gifta cac ti~u vung cua song chau
th6 lagun, gifia cac cua va th~m chi giira cac bQ phan khac nhau (Tam Giang,
Thuy Tu, C~u Hai) cua long chao lagun
Lagun ven bo, mot b6n tich tu hien dai, tfft yeu trai qua cac giai dean phat
tri~n tre, trucng thanh va suy tan d~ hoan thien cau true hinh thai d6ng bang
ven bi~n nhu da tung xay ra trong lich stt phat tri~n dia chat d6ng bang ven bi~n
mien Trung Vi~t Nam [3] Ngoai cac qua trinh dQng luc tu nhien, cac lagun ven
bd hien nay n6i chung va h~ d~m pha TG - CH n6i rieng con chiu tac dQng manh
cua con nguoi ngay cang gia tang (dQng luc nhan sinh) dudi nhieu hinh thuc khac
nhau Vi vay, khorig th~ du bao khoang thoi gian suy tan cua h~ d~m pha TG
-CH khi chi udc dinh toc dQ bing dong tram tich nhu hien nay ngoai viec cho rang
h~ d~m pha TG - CH tiep tuc phat tri~n phan di manh trong thoi gian du dai
trong digu kien dang cao muc nude dai duong the gioi
Tam Giang - ciiu Hai
3 3 1 T iL i n g tiyen
Tai nguyen MTDC khuvuc d~m pha TG - CH duoc dg cap tdi trong pham vi
ki~u MTDC c6n - dun va bai bien, ki~u MTDC lagun ven bo va ki~u MTDC d6ng
bang' ven bien Theo quy luat chung, tiern nang tai nguyen vung be bi~n tap
trung chu yeu d cac loai hinh thuy vue ven bo, trong d6 c6 lagun, va uu the tiem
nang tai nguyen sinh vat Doi vdi vung bo bi~n mien trung Viet Nam, noi c6 dieu
kien tu nhien khac nghiet va tai nguyen thien nhien ngheo kiet, tiern riang tai
nguyen va gia tri stt dung cua cac thuy vue ven bo, trong d6 c6 h~ thong d:1m pha,
cang c6 y nghia va c6 vai tro quan trong trong quy hoach phat tri~n kinh te - xa
hQi khu vue [6] C6 th~ khai quat cac dang tai nguyen thien nhien lien quan tdi
cac don vi cau true MTDC khu vue d:1m pha tren bang 2 vdi gia trj tai nguyen ldn
nhat, ca tai nguyen sinh vat va phi sinh vat, thuoc vg ki~u MTDC lagun ven bo
Mac du gia tri stt dung ldn nhung tiern nang khai thac chi c6 han dinh d~ duy tri
su 6n dinh co cau tai nguyen va phat tri~n cac gia trj tai nguyen, d~ han che' nay
sinh cac van dg dia chat moi truong
3 3 2 T a i b itn
Tai bien MTDC vung bo bi~n luon la van dg dia chat moi truong' birc xuc,
anh hudng toan dien toi su phat tri~n kinh te - xa hoi vung bo bien Tai bien
MTDC vung bo bi~n Thua Thien - Hue chu yeu la cac dang tai bien dia chat
ngoai sinh, duoc trinh bay khai quat tren bang 3 theo each phan tich logic d~n
110