- Nhan đọc bài « Thử tìm đường hành quân của vua Trần trên đất Hải Phòng trong cuộc rút lui nghi binh thần tỉnh năm 1285 » ỳ KHÔI PHỤC HOÀN CẢNH CỒ ĐỊA LÝ KHU VỰC HUYỆN ĐỒ SỮN KHOẢ
Trang 1Nehién cửu :
CT
*% TIẾN TỚI ĐẠI HỘI ĐẢNG BỘ DANG CONG SAN VIET NAM
THÀNH PHỐ LẦN THỨ CHÍN
Awe
NHÀ XUẤT BẢN HẢI PHÒNG
Trang 2
MỤC LỤC
— Theo dòng lịch sử
` TIẾN TỚI ĐẠI HỘI ĐẲNG BỘ THÀNH PHỔ LẦN THỨ CHÍN: Những bài học trong
thực hiện nhiệm vụ phát triền nông nghiệp 5 năm qua (1981 — 1955):
— 'ĐOÀN DUY THÀNH: Hải Phòng xây dựng nông thôn đô thị hóa
— NGUYỄN LUẬN : Cây lúa Hải Phòng — lịch sử, thành tựu và triền vọng
— NGUYEN THUA HỶ — TRỊNH NGỌC VIỆN: Vài nét vẽ sự ra đời của thành phẩ
Hải Phòng
~ NGUYEN XUAN RỤ: Sự hình thành lãnh thd Hải Phòng
— THẾ DŨNG — TRƯỜNG SƠN: Thời điềm chuyền hóa của phong trào còng nhân
Hải Phòng từ ®tự phái” sang «tự giác»
HAI KE: Lai
àn về những làng Am ở Vĩnh Bảo
4 THANH SỞN — NGUYÊN ĐÌNH CỰ: Khôi phục hoàn cảnh cd dia ly khu vực huyện Đồ Sơn khoảng thé ky XII
— VĂN TẠO — ĐỖ THỊ HẢO: Từ thống nhất khái niệm đề khẳng định một phương
pháp luận viết địa chí thật đầy đủ, đứng đắn và xúc tích
— ĐOẦN TRƯỜNG SƠN: Đồng chỉ Nguyễn Thị Thuận,
+ Hải Phòng — qué khứ - hiện tại — tương lai
— NGUYEN MANA GUONG— LE DUY DAU: pai Pha Lids ~ một trung tâm nghiên
cứu khoa học khi tượng thủy văn hiện đại
+ Sưu tầm
— P.G.: Năm 1948, công an Hải Kiến ä lần đột nhập ga chính phá hỏng đầu máy xe
_lửa — Liên lạc viên Định Văn Thân mưu trí, đũng cảm hy sinh Lần thứ thai phá tau Jennette — Kênh Đình Vũ xẻ tử năm nào 3 — Sự ra đời cia ts bao “Courrier d” Haiphong®— Một tài năng trong nghề đóng tàu Việt Nam — Những ngày đầu của
xi nghiệp nước mắm Vạn Vân — Cách đây 100 năm, người ta bàn về lỗi ra vào Cảng Hải Phòng
+ Tìm hiều
— NGO DANG LOI: Dé ed Chan Kim
+ Yruyền thống ngành nghề * j— HUONG GIANG: Méy lien hgp cắt đột GDI3
— TUẤN ANfl: Nghe nhân Đào Xuân Dương
+ Tin hoạt động sử học
Biên tập chính: HỮU TRÍ — Biên tập: YỀN LAN ì
In 1.500 cudn, khd 19 X 27, tai xÍ nghiệp In Hải Phòng
Số XP 28/HP Sổ in I503 Nộp lưu chiều tháng 8-1986
Trang 3
- Nhan đọc bài « Thử tìm đường hành quân của vua Trần trên đất
Hải Phòng trong cuộc rút lui nghi binh thần tỉnh năm 1285 »
ỳ
KHÔI PHỤC HOÀN CẢNH CỒ ĐỊA LÝ KHU VỰC HUYỆN ĐỒ SỮN KHOẢNG THẾ KỶ XII
ya định lại vị trí địa lý của những
địa điềm liên quan với các sự kiện
lịch sử trong quá khứ là một việc
khó khăn vì tên của chúng bị thay đồi
qua cáo ghỉ đoạn và các sử sách cũ „
thường mô fÄ hết sức sơ lược bằng Hân
tự, Ở các vùng đất mới ven biển, công
việc này càng khó hơn vỉ cảnh quan
địa lý thay đồi rat nhanh theo thời gian
do biển động của các quá trình tự nhiên
và do tác động của con người Vì vậy,
đề xác định lại các địa danh ven biên,
phân tích cỗ địa lý cũng là một ng
việc hết sức cần thiết,
Sau khi dọc bài « Thử tìm đường hành
quan của 0ua Trần trên dất Hải Phong
trong cuộc rút lui nghĩ bịnh thần lình
năm 1385 » của Ngô Đăng Lợi trong tạp
chí «Nghiên cứu lịch sử Hải Phòng»
số 4 — 1985, chúng tôi tán thành cách đặt
và luận giải vấn đề của tác giả Ngoài
cơ sở sử liệu và địa danh học, chúng tôi
tiến hành khôi phục những nét cơ bản
điều kiện cồ địa lý khu vực huyện Đồ
Sơn vào khoảng thế kỷ XI đề góp phần
khôi phục lại hành trình lui quân của
- hai vua Trần vào năm 1285
Những nét chủ yếu về lịch sử phát
triền địa chất va cd địa lý huyện Đồ
Trần Đức Thạnh Mguyễn Thanh Sơn Nguyễn Đình Cự
Sơn đã được đề cập trong bai «Qua
trình hình thành vd phát triền nàng đất Hải Phòng » trong tạp chí «Nghiên cứu lịch sử Hải Phòng » số 2~ 1985 Theo quan
điềm của bài viết này, vào khoảng thế kỷ
XI, lãnh thô huyện Đồ Sơn đã trải qua
giai đoạn thứ ba trong quá trình hình
thành và phát triền đồng bằng châu thô
hiện đại Hải Phòng Giai đoạn thứ ba này được đánh dấu bằng sự hình thành cñc cồn cát và bãi cao tạo thành một
dải Bàng La, Đại Hợp, Đoàn Xá, v.v
Các cồn cát và bãi cao ở Đoàn Xá, Đại
Hợp, Bàng La, Tú Sơn nối các đồi lục
nguyên ở thi tran DO Son với phần
đồng bằng châu thổ đã nồi cao phía
trong Cũng chính yao giai đoạn này
«đảo Đồ Sơn » trước đó đã trở thành bán -
đảo Đồ Sơn như hiện nay Lượng phù
sa tải chênh lệch giữa các sông và đặc
điềm phân bố, tích tụ với mức độ không
đồng đều đã làm cho phần phía tây nam
Đồ Sơn tiến ra biền nhanh hơn, nồi cao hơn, còn phần đông bắc vẫn trũng thấp
và là một bộ phận của một vụng bién
cỗ (Lagun) Bán đảo Đồ Sơn, các cồn bãi cao Bàng La, Đoàn Xá, Đại Hợp đã chắn ngoài và góp phần che chắn cho
vụng cồ đó Hiện nay, địa phận các xã
4L
Trang 4
Hợp Đức, Hòa Nghĩa, phân lớn xã Tân
Phong và một phần diện tích cac xa
Minh lân, Đại Đồng, Đông Phương
Hưng Đạo, Anh Dũng là nằm tronổ phạm
vi của vụng biên này, Hiện nay, những
nơi này là những chỗ thấp trũng nhất
huyện, có độ cao tuyệt đối thường
không quá fm và đây chính là những
nơi đất chua mặn nhất của huyện Đồ
Sơn cũng như của thành phố Hải Phòng
Tính chất thấp trũng, chua mặn là săn
phầm kế thừa của môi trường vụng
biền cồ đã từng tồn tại trong quá khứ
Như vậy, vào khoảng thế kỷ XIH
lình thồ tự nhiên huyện Đồ Sơn gồm
có 3 dạng rõ rệt: các đồi núi thấp (ở
_ bán đảo Đồ Sơn và ở huyện ly bây giờ),
đồng bằng dà được bồi đắp cao có các
khu dân cư và phần vụng biên mới được
bồi lấp một phần còn trũng thấp, lầy
lội, hoang vắng, ngập mênh mông như
biền cả khi triều lên, Khi ấy, một phần
đáng kề diện tích của vụng vẫn còn
nằm dưới mực biền trung bình Quá
trình bồi lấp vụng vẫn cứ tiếp tục xảy
_„ Ta với tốc độ chậm chap cho dén tan
đầu thế kỷ này, khi các hệ thống đê
điều, đường sá ngăn cách hẳn phần vụng
biền cồ thuộc huyện Đồ Sơn với biền
Phần vụng cồ thuộc huyện Đồ Sơn
vào khoảng thế kỷ XII nhận nước dồ
vào từ các sông Đa Độ wà Lạch Tray
Hiện nay, sông Đa Độ uốn khúc rất
mạnh và đồ vào sông Văn Úc Trước
` đây, con,sông này lớn hơn nhiều và đã
nhiều lần đôi dòng, chuyền cửa và dỗ
vào khu vực vụng biền nằm sau xã Đại
Bàng Khi ấy, phần tiếp tục của sông
trong vụng biền tồn tại đưới dạng một
lạch triều lớn và sau này biến thành sông
Sang Khi vung bién cỗ bị lấp khá cạn,
cửa Đại Bàng bị thoái hóa, nước sông
Đa Độ không kịp thoát theo lỗi sông
Sàng nên đã đôi dòng và đồi lối chảy
mới vào sông Văn Úc Sông Lạch Tray
cũng đã từng là nhánh chính của
42
sông Cấm Trong Eich triều hiến chường
loại chí (quyền Dia dw chi), Phan Huy
Chú viết: « Đồng sông (sông Cấm) từ ngà
-ba sông Hoàng Lâu chảy xuống chia một đòng về phia nam giáp huyện Nghỉ Dương, một dòng chảy sìng phía bắc giáp huyện Thủy Đường rồi chỉy cả về
phía đông ra cửa biền Nam Xương »-
Đồng về phía nam ở đây chính là sông
Tam Bac và đoạn dưới của sông Lạch Tray
Vung bién c6 bj lấp gần đầy vào thế
kỷ XHI nằm phía trong bàn đảo Đồ Sơn
và các cồn chắn Bàng La, Đại Hợp, Đoàn Xá có các bãi triệu lầy phát triền
rất phong phú thực vật ngập mặn đo có những điều kiện thuậ lợi như biên độ
triều lớn, động lực yên tĩnh nền day
bùn sét giàu chất dinh dưỡng Phân
tách che bai triều — rừng ngập mặn là
cáo lạch triều ở các cấp khác nhau Phần tiếp tục của các sông Lạch Tray, Đà Độ
trong vụng biền là những lạch triều cấp lớn nhất Sông Riêng, sông He là những lạch triều cấp nhỏ hơn và bản thân chúng lại chia nhanh thành các lạch triều cấp nhồ hơn nữa Các lạch này tạo thành một mạng lưới chẳng chịt, ngang dọc trên mặt vụng biền
Các lạch triều lớn bao giờ cũng có lối thông ra biền Lõi thông ấy thường
nằm giữa hai đải cồn cát chắn ngoài
Cửa lạch nối vụng biên phía ngoài được
gọi là cửa vụng biên -(ví dụ như cửa
Thuận An và Tử Hiền ở nam Bình Trị
'Thiên hiện nay) Cửa thong vung bién
cồ đông bắc Đồ Sơn với biên phía ngoài
vào khoảng thẻ kỷ XHI chính là cửa
Đại Bàng nằm tại ranh giới giữa hai
xã Bang La va Dai Hợp hiện nay Nước
triều đà ra vào vụng biên qua cửa này
và khi quả trình bôi tự đã lấp đầy vụng
biền phía trong thì cửa cũng bị thoái hóa dần Tuy nhiên, như tác giả: Ngô Đăng Lợi đã phân tích, vào dầu thẻ kỷ này tuy eửa vụng biền đã bị suy tân
Trang 5
Sơ đồ cồ địa lý khu vực
Tỷ lệ : 1J100.000 huyện Đồ Sơn vào khoảng thế kỷ XHI
77772
`_ Chủ thích:
: f8 bu oe
Vùng đồng bằng đã được bồi tụ nồi cao,
bình! 1.5m
Các cồn 'cát và bãi cao ven bờ chin ngoài vụng biền cồ,
đối hiện nay trung bình 1,5~ 2m
Đồi núi
| Song
Lạch triều
độ cao tuyệt đối hiện nay trung
độ cao tuyệt
Trang 6
nhưng thuyền buồm lớn vẫn còn qua
lại được
Như vậy, sử liệu, địa danh học và cỗ
địa lý đã cho phép chúng ta khẳng định
được sự tồn tại và vị trí của cửa biền
Đại Bàng (nói đúng hơn là cửa vụng
biển) và cửa này hoàn toàn không phải
là cửa Văn Úc Có nhiêu lý do để nghĩ
rằng khi hình thành các cồn, cât duyên
hải ở Đoàn Xá, Bàng La, Dai Hop khong
có cửa Họng hoặc nếu có thì cửa này
cố vai trò rất phụ so với cửa Đại Bàng
Các cồn bãi cát ven biền HHÃi Phòng
nói chung, ở khu vực ne nói riêng
thường được hinh vào những
thời gian :có xuất hiện cae dòng bồi
tích dọe bờ mạnh từ các cửa sống phía
narn đưa lên Khi xuất hiện dòng bôi
tích như vậy, quá trình « bồi tụ lấp góc »
phải xảy ra ở vị trí cửa Họng bây giờ
do đó sẽ không có cửa Họng hoặc nếu
có thi đó chỉ là một lạch rất hẹp Cửa
Họng hiện đang tồn tại là do hiện nay
- Không eó quả trình bồi tụ lấp góc vì
không có đồng bồi tích tử phía nam đi
lên và do cửa Dại Bàng đã bị thoái hóa
và bị đắp chặn lại
Khoảng 5 — 7 thế kỷ trở lại đây, nếu
như đường bờ biền đông bắc Đồ Sơn
~ eó xu hướng lấn vào lục địa đường bờ
biên phía tây nam cửa Văn Úc có xu
hướng lấn ra biền thì đoạn đường bờ
biền nằm giữa bán đảo Đồ Sơn và cứa
Văn Úc có xu hướng bị chững lại thậm
chí hơi bị lủi chút ít do xói lở bãi Ở
“đoạn bờ nằm giữa xã Đoàn Xá và: Đại
Hợp có chiếc lô cốt xây thời Pháp thuộc
nay bị nghiêng đồ do xói lở bãi Xã
Đại Bàng vào thời Trần nằm sát bờ
biền và nay vẫn cứ nằm sát bờ biền
Trong điều kiện đường bờ íL bị địch chuyển như vậy, vị trí cửa Đại Bàng được thề hiện trên sơ đồ cô địa lý là
khá chính xác, Khi đã xác định được vị tríi.cửa Dai
Bang, chung ta có,thể hiểu rằng biền
Đại Bàng là khu vực biền hẹp nằm phía trước làng Đại Bàng, phía tây bán
đảo Đồ Sơn: Thực chất, đó là một vịnh nhỏ hẹp mà phạm vi có thể hạn định
được dựa theo đường bờ lục địa của nó
Cách hiểu hợp lý nhất về «du Đại Bàng hải» trên cơ sở phân tích hoàn
cảnh cô địa lý thể kỷ XIH' là thuyền
của hai vua Trần đi vào vụng biển cỗ đông bắc huyện Đồ Sơn rồi theo tach triều qua cửa Đại Bàng, vượt biển vào Thanh Hóa Nếu Thủy Chú thuộc đất Thủy Nguyên như luận giải của Ngõ Đăng Lợi thì hành trình theo sông
Chung Mỹ vào sông Cấm, sang sông
Tam Dạc, Lạch Tray, vào vụng biển cồ đông bắc Đồ Sơn, ra cửa Đại Bàng là hành trình hợp lý nhất vì nó ngắn nhất
và bảo đảm bí mật Nếu Thủy Chú thuộc
địa phận huyện Yên Hưng vẫn có nhiều
khả năng là thuyền xuôi sông Bạch Đằng một đoạn, rẽ vào sông Huột Lợn,
ngược sông Cấm sang sông Tam Bạc, Lach Tray rồi cũng vào vụng biền cồ đông bắc Đồ Sơn, sau đó qua cửa Đại Bàng
vào Thanh Hóa Ít có khả năng thuyền
hai vua ra ngoài cửa Nam Triệu theo lối sông Bạch Đằng vì như vậy sẽ mạo
hiềm, không giữ được bí mật: và nếu
có qua thì cũng rất íL khả năng hành
trình có quan hệ tới cửa Đại Bàng hay
biền Đại Bàng
T.Đ-T - N.T.S — N.Đ.C