PHƯƠNG HƯỚNG đổi mới PHƯƠNG PHÁP dạy học TRONG các TRƯỜNG đại học QUÂN sự HIỆN NAY

PHƯƠNG HƯỚNG ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUÂN SỰ HIỆN NAY.Phương pháp là một vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt trong mọi lĩnh vực hoạt động của con người, từ giản đơn cho đến những hoạt động phức tạp, khó khăn. Thực tiễn đã cho thấy, có những hoạt động không đạt được chất lượng, hiệu quả, thậm chí thất bại không phải vì không có mục tiêu phương hướng rõ ràng mà chủ yếu vì thiếu phương pháp thích hợp. Hoạt động càng khó khăn, phức tạp thì càng đòi hỏi phải có phương pháp thích hợp mới đem lại chất lượng hiệu quả cao.Quá trình dạy học trong các nhà trường đại học quân sự là quá trình chuẩn bị con người cho một hoạt động đặc thù hoạt động quân sự, là một hoạt động mang tính chất khó khăn, phức tạp. Vì vậy, việc xác định, lựa chọn, sử dụng phương pháp dạy học một cách đúng đắn, phù hợp là một vấn đề rất quan trọng và tối cần thiết. Từ xa xưa trong lịch sử giáo dục vấn đề phương pháp dạy học đã là một mối quan tâm lớn. Nhờ đó, ngày nay đã xuất hiện và phát triển lý luận dạy học đại học, trong đó lý thuyết về phương pháp dạy học đại học tồn tại như một bộ phận hữu cơ của bộ phận lý luận đó. Tuy nhiên, lý luận dạy học ở đại học quân sự chưa được quan tâm xây dựng và phát triển nhiều.Ở Việt nam, trong những năm gần đây, việc nghiên cứu phương pháp dạy học trong các nhà trường quân sự đã được quan tâm đầu tư, tạo được những chuyển biến lớn trong nhận thức quan niệm về phương pháp dạy học cũng như việc lựa chọn sử dụng chúng ngày càng có hiệu quả hơn. Tuy nhiên, ở các nhà trường đại học quân sự hiện nay phương pháp dạy học còn tồn tại những hạn chế, bất cập, chưa đáp ứng được đòi hỏi của thực tiễn. Trước sự phát triển của xã hội, của quân đội và nhà trường quân đội trong thời kỳ mới, trước yêu cầu nhiệm vụ mới đặt ra cho quá trình giáo dục đào tạo của các nhà trường quân đội, việc đổi mới phương pháp dạy học đang đặt ra những đòi hỏi cấp thiết. Nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học trong các nhà trường đại học quân sự đang là một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

Phơng hớng đổi mới phơng pháp dạy học trong các trờng

Đại học quân sự hiện nay

Phơng pháp là một vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt trong mọi lĩnh vực hoạt

động của con ngời, từ giản đơn cho đến những hoạt động phức tạp, khó khăn Thựctiễn đã cho thấy, có những hoạt động không đạt đợc chất lợng, hiệu quả, thậm chíthất bại không phải vì không có mục tiêu phơng hớng rõ ràng mà chủ yếu vì thiếuphơng pháp thích hợp Hoạt động càng khó khăn, phức tạp thì càng đòi hỏi phải cóphơng pháp thích hợp mới đem lại chất lợng hiệu quả cao

Quá trình dạy học trong các nhà trờng đại học quân sự là quá trình chuẩn bịcon ngời cho một hoạt động đặc thù - hoạt động quân sự, là một hoạt động mangtính chất khó khăn, phức tạp Vì vậy, việc xác định, lựa chọn, sử dụng phơng phápdạy học một cách đúng đắn, phù hợp là một vấn đề rất quan trọng và tối cần thiết

Từ xa xa trong lịch sử giáo dục vấn đề phơng pháp dạy học đã là một mốiquan tâm lớn Nhờ đó, ngày nay đã xuất hiện và phát triển lý luận dạy học đạihọc, trong đó lý thuyết về phơng pháp dạy học đại học tồn tại nh một bộ phậnhữu cơ của bộ phận lý luận đó Tuy nhiên, lý luận dạy học ở đại học quân sự cha

đợc quan tâm xây dựng và phát triển nhiều

ở Việt nam, trong những năm gần đây, việc nghiên cứu phơng pháp dạyhọc trong các nhà trờng quân sự đã đợc quan tâm đầu t, tạo đợc những chuyểnbiến lớn trong nhận thức quan niệm về phơng pháp dạy học cũng nh việc lựachọn sử dụng chúng ngày càng có hiệu quả hơn Tuy nhiên, ở các nhà trờng đạihọc quân sự hiện nay phơng pháp dạy học còn tồn tại những hạn chế, bất cập,cha đáp ứng đợc đòi hỏi của thực tiễn Trớc sự phát triển của xã hội, của quân

đội và nhà trờng quân đội trong thời kỳ mới, trớc yêu cầu nhiệm vụ mới đặt racho quá trình giáo dục đào tạo của các nhà trờng quân đội, việc đổi mới phơngpháp dạy học đang đặt ra những đòi hỏi cấp thiết Nghiên cứu đổi mới phơngpháp dạy học trong các nhà trờng đại học quân sự đang là một vấn đề có ý nghĩa

lý luận và thực tiễn sâu sắc

1 Những vấn đề lý luận và thực tiễn về đổi mới phơng pháp dạy học trong các nhà trờng đại học quân sự.

1.1 Phơng pháp dạy học và tình hình phơng pháp dạy học trên thế giới

và ở nớc ta.

Thuật ngữ phơng pháp theo nghĩa chung nhất là con đờng, cách thức, biện

pháp nhất định, đợc chủ thể sử dụng để thực hiện mục đích đặt ra

Phơng pháp dạy học là tổng hợp các cách thức phối hợp, thống nhất giữa ngời dạy

và ngời học nhằm thực hiện các nhiệm vụ, mục tiêu của quá trình dạy học

Bản chất của quá trình dạy học là quá trình hoạt động nhận thức có tínhchất nghiên cứu của ngời học, dới sự chỉ đạo của ngời dạy, hai mặt hoạt độngnày luôn thống nhất biện chứng với nhau Vì vậy, khi chúng ta đề cập đến phơngpháp dạy học tức là chúng ta đề cập tới sự thống nhất biện chứng giữa phơngpháp dạy và phơng pháp học

Phơng pháp dạy là những cách thức, biện pháp, những thủ thuật do giáo

viên sử dụng để truyền thụ kiến thức, rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng và tổ chức điềukhiển hoạt động nhận thức của ngời học

Phơng pháp học là những cách thức, biện pháp mà ngời học sử dụng để lĩnh

hội kiến thức, rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng, tự tổ chức, tự thiết kế, thi công quátrình học tập và tự kiểm tra, đánh giá quá trình học tập của bản thân

Phơng pháp dạy và phơng pháp học rất đa dạng, phong phú và luôn có sựthống nhất hữu cơ, phối hợp, phụ thuộc lẫn nhau Mặt khác, mỗi phơng pháp lại

có tính độc lập tơng đối và có vị trí vai trò riêng Phơng pháp dạy có vị trí định ớng, điều khiển, chỉ dẫn phơng pháp học Phơng pháp học vừa phụ thuộc vào ph-

h-ơng pháp dạy, vừa mang tính tích cực, chủ động và có sự tác động trở lại đối vớiphơng pháp dạy

Phơng pháp dạy học có vị trí vai trò hết sức quan trọng và tối cần thiết.Cùng một nội dung nh nhau nhng ngời học tiếp thu có hứng thú, có tích cực haykhông, có để lại những ấn tợng sâu sắc và tình cảm lành mạnh trong tâm hồn ng-

ời học hay không phần lớn phụ thuộc vào phơng pháp giảng dạy của ngời thày.Cùng một ngời dạy nhng mức độ lĩnh hội, tiếp thu của ngời học khác nhau, mộttrong những nguyên nhân của nó là do phơng pháp học của ngời học khác nhau

Do có vai trò rất quan trọng nên phơng pháp dạy học luôn đợc các nhà giáo dụcquan tâm chú ý

Ngay từ thời cổ đại đã xuất hiện các nhà giáo dục trứ danh nh Xô-crát, Platông,A-rit-xtốt, Khổng Tử, Mạnh Tử đã tổng kết và áp dụng trong thực tiễn dạy học củamình nhiều phơng pháp dạy học khá đặc sắc Chẳng hạn nh Xô-crát (469-369 tr CN)

đã dùng phơng pháp đàm thoại gợi mở để tiến hành dạy học, ngời dạy đợc xem nh “bà

“ta bảo cho một góc mà không biết tự suy xét ra ba góc thì thôi ta không bảo cho nữa”.

ông cũng rất coi trọng việc ôn luyện, “ôn cũ để biết mới”

Vào thế kỷ XVII, Kô-men-xki ( Nhà giáo dục ngời Tiệp khắc-1592-1670)chủ trơng trong dạy học không bắt ngời học phải thuộc lòng mà phải làm cho họnắm vững vấn đề và nêu lên các nguyên tắc dạy học nh: Phải đi từ cái chung đếncái riêng, đi từ cái dễ đến cái khó, công việc ở nhà trờng không nên là một gánhnặng cho ai, tiến hành mọi việc đều phải đi từng bớc, chỉ nên bắt buộc ngời talàm và làm có phơng pháp, dạy bất cứ điều gì cũng đặt ngay trớc giác quan củangời ta, dạy điều gì cũng cần cho biết cái lợi ích thực tế của điều ấy, dạy mọi

điều phải tuân theo những nguyên tắc của một phơng pháp, đó là phơng pháp tựnhiên Ông cũng rất chú ý đến việc phát huy tính tích cực của ngời học, đòi hỏingời thầy phải có những bài giảng lý thú, bổ ích và hấp dẫn, tạo sự hứng thú chohọc sinh

Giữa thế kỷ XIX, Học thuyết Mác ra đời đã vạch ra cơ sở phơng pháp luậnkhoa học cho việc nhận thức và tác động vào tự nhiên, xã hội và t duy trong đó

có hoạt động giáo dục Cùng với việc chỉ ra một cách khoa học vai trò của giáodục đối với việc hình thành, phát triển nhân cách con ngời, với sự phát triển xãhội, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã đặt nền móng cho một nềngiáo dục mới, khác về chất so với các nền giáo dục trớc đây - nền giáo dục xãhội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa C Mác đã tìm ra giải đáp khoa học về con

đờng, cách thức để đào tạo những con ngời hoàn thiện của xã hội tơng lai và dựbáo nền giáo dục tơng lai là: “ nền giáo dục sẽ kết hợp lao động sản xuất vớigiáo dục và thể dục, đối với hết thảy trẻ em trên một tuổi nhất định nào đó, vàlàm nh vậy không những chỉ là phơng pháp tăng thêm sản xuất xã hội, mà còn làphơng pháp độc nhất và duy nhất để đào tạo những con ngời toàn diện” T tởng

ấy của C Mác đợc V I Lênin kế thừa và vận dụng vào xây dựng nền giáo dụcmới ở nớc Nga Xô- viết V I Lênin đặc biệt quan tâm đến con đờng kết hợpgiáo dục với lao động Những t tởng của các nhà kinh điển Mác - Lênin về giáodục là cơ sở phơng pháp luận trực tiếp đề ra phơng hớng đổi mới phơng pháp dạyhọc hiện nay

Đóng góp vào những thành tựu nghiên cứu về phơng pháp dạy học phải kể đếnnền giáo dục học Xô-viết cùng với những tên tuổi nh V V Đa-v-đốp, L V Zan-kốp,

I Ia Léc-ne, Iu K Ba-ban-ki, R A Nhi-za-mốp, X I Ac-khan-ghen-xki Các nhàgiáo dục học Xô-viết, nhìn chung, xem xét phơng pháp dạy học nh là một hệ thống vànghiên cứu phơng pháp dạy học cả ở bên trong và bên ngoài, cả bản chất và hình thứcbiểu hiện nó Coi phơng pháp dạy học nh là hoạt động cộng tác giữa ngời dạy và ngời

học, trong đó thày và trò tồn tại, hoạt động nh hai chủ thể tích cực của một quá trình.

Họ cũng không tuyệt đối hoá bất kỳ một phơng pháp dạy học nào, mỗi phơng pháp có

vị trí, vai trò riêng, đợc áp dụng phối hợp với nhau để cùng giải quyết nhiệm vụ dạyhọc Phơng pháp dạy học có mối quan hệ chặt chẽ với mục đích, nội dung dạy học,giữa chúng có tác động ảnh hởng qua lại lẫn nhau Về phơng pháp dạy học đại học, X

I Ac-khan-ghen-xki cho rằng, phơng pháp dạy học đại học không chỉ thể hiện ở sựthống nhất các phơng pháp, biện pháp dạy mà còn là hệ thống nhận thức đợc định h-ớng trong hoạt động khoa học và học tập của sinh viên ông còn cho rằng, các phơngpháp dạy học đại học xuất phát từ mục đích đào tạo chuyên gia, có các nhiệm vụ bồi d-ỡng học vấn, giáo dục, thực hành và khoa học Còn R A Nhi-za-mốp đã đa ra địnhnghĩa về phơng pháp dạy học, coi thày và sinh viên tồn tại và hoạt động nh hai chủ thểtích cực trong quá trình dạy học Những hành động tích cực của thày và trò liên hệ mậtthiết với nhau, tác động lẫn nhau, thày đóng vai trò điều khiển hoạt động nhận thức củasinh viên Nhìn chung, trong các trờng đại học và cao đẳng của Liên-xô trớc đây cácphơng pháp dạy học cơ bản đợc xác định là: phơng pháp giảng bài, phơng pháp côngtác độc lập, trình bày trực quan, luyện tập, phơng pháp nghiên cứu, phơng pháp côngtác thực hành Các phơng pháp đợc sử dụng phối hợp với nhau để cùng thực hiệnnhiệm vụ, mục tiêu dạy học Những thành tựu nghiên cứu về phơng pháp dạy học củacác nhà s phạm Liên Xô (trớc đây) là những đóng góp quý báu vào kho tàng tri thứcgiáo dục thế giới, là những cơ sở để chúng ta tiếp tục nghiên cứu tiếp thu có chọn lọcvận dụng vào thực tiễn dạy học ở các trờng quân sự Việt nam hiện nay

Ngoài những nghiên cứu nêu trên về phơng pháp dạy học, chúng ta có thể tìm thấynhững kết quả nghiên cứu trong thời gian gần đây về vấn đề này ở nhiều nớc khác trênthế giới Chẳng hạn nh J.Dewey (Đi-uây) ở Mỹ, trên con đờng đi tìm phơng pháp dạyhọc để thoát khỏi sự trì trệ của phơng pháp dạy học truyền thống, đã đa ra một phơngchâm đợc coi là cách tân của giới s phạm Ông cho rằng: “Học sinh là mặt trời xungquanh nó quy tụ mọi phơng tiện giáo dục” Quan điểm coi ngời học làm trung tâm nàytuy có những điểm cực đoan nhng thể hiện một sự tìm tòi đi tới những cách thức dạy họcnhằm phát huy tính năng động của ngời học

Một tác giả ngời Pháp là An-ge-la Me-di-xi đã nêu lên khái niệm phơng phápchủ động Theo ông, phơng pháp chủ động đợc áp dụng cho tất cả mọi lứa tuổi vàtrong tất cả các bậc học, ở đó ngời học luôn đợc hỗ trợ để thâu tóm những tri thứcbằng sự quan sát và cố gắng cá nhân, ông thầy phải luôn gợi sự chú ý của học sinh,khuyến khích, thúc đẩy cho sự hoạt động đồng đều của toàn lớp học.

Cho đến thời gian gần đây, tiến sĩ R R Singh (ấn Độ) đã tiếp tục phát triểnquan điểm lấy ngời học làm trung tâm, cho rằng: “Khi xem “ma trận” ngời học ở

vị trí trung tâm và sự sáng tạo là mục tiêu, cần nêu bật một số đờng hớng và

ph-ơng pháp nhất định Ngời học phải là những ngời tham gia tích cực vào “quátrình nhận biết - học - dạy” ông mặc dù đề cao vai trò của ngời học nhng khôngphủ nhận vai trò của ngời thày: “Giáo viên giữ vai trò quyết định trong quá trìnhnhận biết - học - dạy và đặc trng trong việc định hớng lại giáo dục Ngời ta luônluôn nhận thấy rằng thành công của các cuộc cải cách giáo dục phụ thuộc dứtkhoát vào “ý chí muốn thay đổi” cũng nh chất lợng giáo viên Không một hệthống giáo dục nào có thể vơn cao quá tầm những giáo viên làm việc cho nó”.Một xu thế, một thành tựu đáng chú ý của nền giáo dục thế giới trongnhững năm qua là việc kỹ thuật hoá, “công nghệ hoá” quá trình dạy học Lúc

đầu, t tởng “công nghệ” dạy học đợc xem là việc sử dụng các phơng tiện kỹthuật vào mục đích dạy học Sau này, khái niệm đó ngày càng đợc mở rộng,hoàn thiện Theo quan niệm của UNESCO đa ra năm 1984 thì: Công nghệ giáodục là một tập hợp gắn bó chặt chẽ những phơng pháp, phơng tiện kỹ thuật họctập và đánh giá đợc nhận thức, sử dụng tuỳ theo những mục tiêu đang theo đuổi,

có liên hệ với những nội dung giảng dạy và những lợi ích của ngời học, đối vớingời dạy sử dụng công nghệ giáo dục thích hợp có nghĩa là biết tổ chức quá trìnhhọc tập và đảm bảo sự thành công của quá trình đó Đến nay công nghệ dạy họcvẫn còn là một vấn đề phức tạp với nhiều ý kiến khác nhau về bản chất và phơnghớng ứng dụng nó, song dù sao nó vẫn tồn tại nh một xu thế đào tạo mới mangtính chất tích cực Do đó, nghiên cứu đổi mới phơng pháp dạy học chúng ta phải

đề cập đến nó

ở Việt nam, nghiên cứu tiếp thu có chọn lọc lý luận và những kinh nghiệmdạy học của thế giới, truyền thống giáo dục Việt nam, truyền thống dạy quân,luyện quân của cha ông ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại những di sản t tởngquý báu về phơng pháp huấn luyện, giáo dục Trong đó, nổi bật lên t tởng về sựthống nhất giữa lý luận và thực tiễn, học đi đôi với hành, nhà trờng gắn liền vớixã hội Ngời chỉ rõ: “Phơng châm, phơng pháp hành động là lý luận liên hệ vớithực tế Phải biến những điều đã học thành hành động cách mạng thực tế, học

phải đi đôi với hành, chứ không phải học để nói suông”1 Học tập, theo Hồ ChíMinh là “để làm việc, làm ngời, làm cán bộ Học để phụng sự đoàn thể, giai cấp

và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại”2 Ngời nhắc nhở chúng ta: “Giáo viên thì thi

đua tìm cách dạy cho dễ hiểu, cho chóng tiến bộ Học sinh thì thi đua học chochóng, cho nhiều, cho tốt” Trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” Ngời đã chỉ ranhững cách thức dạy học nh sau:

- Phải phân chia nội dung các môn học mà học dần dần

- Học tập theo nguyên tắc: kinh nghiệm và thực tế phải đi liền nhau

- Tổ chức ra từng lớp, lấy tự học làm cốt, kết hợp với thảo luận

- Sắp xếp thời gian và bài học phải có kế hoạch theo hệ thống khoa học

- Huấn luyện phải thiết thực, chống chủ quan, hẹp hòi, ba hoa

- Kết hợp xen kẽ học và làm nhng không trở ngại đến nghề nghiệp và sứckhoẻ của ngời học

- Huấn luyện phải có kiểm tra, thi khảo và thởng phạt

Hồ Chí Minh còn dạy chúng ta phải có phong cách học tập tự giác, tích cực,chủ động “phải biết tự động học tập” Ngời căn dặn: đọc tài liệu thì phải đào sâu,hiểu kỹ, phải biết vận dụng những điều đã học vào thực tế, không máy móc, giáo

điều Hồ Chí Minh cũng rất xem trọng việc bảo đảm tính hệ thống, tính toàndiện và tính thiết thực trong huấn luyện Phải dạy và học mọi cái chiến tranh,chiến trờng đòi hỏi Những t tởng ấy của Ngời là nền tảng phơng pháp luận, làkim chỉ nam cho hoạt động lý luận và thực tiễn nhằm đổi mới phơng pháp dạyhọc của chúng ta

Trong thực tiễn, việc nghiên cứu phơng pháp dạy học ở nớc ta, từ nhữngnăm 70 (thế kỷ XX) đã đợc quan tâm nhiều hơn Phần lớn các nhà s phạm đềuxuất phát từ quan điểm hệ thống cấu trúc để xem xét các phơng pháp dạy học

Đa số các tác giả chia phơng pháp dạy học thành các nhóm sau:

- Nhóm phơng pháp dạy học sử dụng ngôn ngữ (dùng lời, dùng từ) có các phơngpháp thuyết trình, phơng pháp vấn đáp, phơng pháp sử dụng tài liệu học tập

- Nhóm phơng pháp trực quan, có các phơng pháp minh hoạ, biểu diễn,quan sát

- Nhóm phơng pháp dạy học thực hành, có các phơng pháp luyện tập, thựchành, bài tập sáng tạo, trò chơi

- Nhóm các phơng pháp kiểm tra đánh giá kiến thức, có các phơng phápkiểm tra, phơng pháp đánh giá

Bên cạnh các nhóm phơng pháp dạy học cơ bản nêu trên các tác giả cũng có

đề cập đến các phơng pháp nh phơng pháp Algorit, chơng trình hoá, nêu vấn đề

1 Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 12, Nxb Chính trị quốc gia, H 2001, tr 95.

2

Xem đó là những phơng hớng cải tiến phơng pháp dạy học nhằm tích cực hoá quátrình dạy học Ngoài việc phân loại, các tác giả cũng đề cập đến nhiều vấn đề khácliên quan đến phơng pháp dạy học nh nhận định đáng chú ý của tác giả Thái DuyTuyên về xu thế phát triển phơng pháp dạy học, hoặc đề tài nghiên cứu “Cải tiếnphơng pháp dạy học trong các trờng đại học” do PGS Lê Khánh Bằng làm chủ trìkhái quát những đặc điểm của phơng pháp dạy học đại học.

Trên đây là một số nét về phơng pháp dạy học và tình hình phơng pháp dạy họctrên thế giới và ở nớc ta Từ đó ta có thể thấy: phơng pháp dạy học có vị trí hết sức quantrọng và tối cần thiết trong quá trình dạy học, nó luôn là mối quan tâm của các nhà sphạm từ xa xa trong lịch sử giáo dục Ngày nay, quan niệm về dạy học đã có sự pháttriển Dạy học không những là nhằm trang bị những kiến thức kỹ năng, kỹ xảo mà còn

là để phát triển trí tuệ Yêu cầu của xã hội, yêu cầu của lý luận dạy học đang đặt ra phải

đổi mới phơng pháp dạy học Từ những vấn đề đã trình bày ở trên ta có thể khẳng định,

Đổi mới phơng pháp dạy học để không ngừng nâng cao chất lợng dạy học là một tất yếu khách quan Ngày nay, cùng với những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học và

công nghệ hiện đại, cùng với sự phát triển của xã hội, việc nghiên cứu đổi mới phơng

pháp dạy học không phải là chỉ riêng của nớc ta mà đang là một xu thế của thời đại.

Những kết quả nghiên cứu về phơng pháp dạy học trên thế giới và ở nớc ta từ trớc đếnnay là cơ sở lý luận quý giá cho chúng ta tiếp tục đổi mới phơng pháp dạy học trong thờigian tới Chúng ta cần nghiên cứu kỹ lỡng, trên cơ sở dựa chắc vào phơng pháp luận mácxít, t tởng Hồ Chí Minh về giáo dục và những thành tựu mới của khoa học giáo dục nóiriêng, các khoa học khác có liên quan nói chung, tiếp thu một cách có chọn lọc để từ đó

đổi mới phơng pháp dạy học có hiệu quả

1.2 Thực trạng về phơng pháp dạy học ở các trờng đại học quân sự.

Trong các nhà trờng đại học quân sự Việt nam hiện nay, quan niệm về vấn đề

ph-ơng pháp dạy học cũng nh việc lựa chọn sử dụng chúng hết sức đa dạng và phong phú.Những năm gần đây, việc nghiên cứu cải tiến đổi mới phơng pháp dạy học ngày càngthu hút sự quan tâm chú ý của các nhà lãnh đạo, quản lý và các nhà s phạm Nhữnghoạt động tích cực trên lĩnh vực này đã tạo ra những bớc phát triển mới trong thực tiễn

giáo dục và đào tạo của quân đội nói chung, các trờng đại học quân sự nói riêng: Đãtạo đợc sự chuyển biến trong nhận thức về sự cần thiết phải đổi mới phơng pháp dạyhọc Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà trờng đã bớc đầu đợc ứng dụng có hiệuquả Chơng trình, nội dung nhiều môn học đợc biên soạn lại theo hớng tăng thời gianhuấn luyện thực hành, thực tập Tích cực hơn trong việc khắc phục những hạn chế củaphơng pháp dạy học theo kiểu “độc thoại” theo hớng tăng cờng các phơng pháp dạyhọc trực quan, các phơng pháp dạy học mô hình hoá, tăng thời gian tự học bắt buộc tăng cờng hiện đại hoá các phơng tiện kỹ thuật dạy học Các hoạt động nghiên cứukhoa học đợc chú ý tăng cờng trong quá trình đào tạo, đặt ra chỉ tiêu cho cả giáo viên

và học viên và thu đợc nhiều kết quả đáng khích lệ Ngoài ra, khâu kiểm tra đánh giácũng đợc đổi mới, ngay từ thi tuyển đầu vào đến quá trình học tập và thi tốt nghiệp ratrờng theo hớng tăng hàm lợng vận dụng những kiến thức đã đợc lĩnh hội vào thựctiễn, chống gian lận trong thi và kiểm tra

Tuy nhiên, ở các nhà trờng đại học quân sự hiện nay phơng pháp dạy họcvẫn còn tồn tại những hạn chế, bất cập, cha đáp ứng đợc với trình độ đào tạo ởbậc đại học Tính chất dạy học cơ bản vẫn là chuyển tải, nhồi nhét “thầy đọc, tròghi” Nhận thức của ngời dạy và ngời học về phơng pháp dạy học còn phiến diện

và tách biệt, cha thấy đợc đầy đủ các đặc trng và mối quan hệ của phơng phápdạy học Cách thức học giáo viên chỉ chủ yếu hớng vào chức năng truyền thụ,còn học viên ở vị trí khách thể, thụ động tiếp nhận các kiến thức và tìm cách táihiện lại những điều thày giảng đã thành thói quen, tạo nên “tính ỳ”, cản trở đếnviệc đổi mới phơng pháp dạy học Một số cán bộ giáo viên đã có cố gắng bámsát lý luận dạy học hiện đại, sử dụng các phơng pháp mới nhng cha theo kịp,hiệu quả còn hạn chế Trong dạy học ở nơi này, nơi khác vẫn còn tồn tại quanniệm cha đúng trong cả thày và trò là học chỉ để phục vụ cho kiểm tra và thi Về

tổ chức, quản lý quá trình dạy học, nhiều nơi lãnh đạo, chỉ huy chỉ nói đến đổimới phơng pháp dạy học trong nghị quyết, kế hoạch, song cha chỉ ra đợc nộidung, biện pháp đổi mới; thực tế đổi mới đợc bao nhiêu là do giáo viên, kết quả

ra sao không ai kêu, thậm chí cứ dạy theo kiểu cũ học viên còn ca ngợi! Cha cócơ chế pháp lý kích thích giáo viên đổi mới phơng pháp dạy học, còn nặng vềkêu gọi, hô hào chung chung

Nguyên nhân của thực trạng trên về mặt nào đó là do các nhân tố mục tiêu,nội dung, phơng tiện dạy học phát triển nhanh làm cho phơng pháp dạy học trởnên lạc hậu Mặt khác, là do việc hoàn thiện phát triển các nhân tố đó không tính

đến sự thống nhất biện chứng với các phơng pháp dạy học, làm cản trở, hạn chế

sự phát triển chung Ngợc lại, tình trạng dạy học thiếu sách giáo khoa, thiếutrang thiết bị kỹ thuật dạy học nên cách thức dạy học dễ đợc chấp nhận trongthực tế là thày ra sức giảng giải “bày cỗ”, còn trò ra sức ghi nhớ, tái hiện

Một nguyên nhân nữa của kiểu dạy học “độc thoại” là do cách đánh giá, thi

cử còn đơn giản, lạc hậu, cha chú ý tới khả năng sáng tạo của ngời học, chakhích lệ cách t duy độc đáo, trả thi bằng ngôn ngữ diễn đạt riêng, phong cáchriêng của mình, mà cách đánh giá chỉ dựa vào khối lợng kiến thức, khả năng táihiện của ngời học Chúng ta cần nghiên cứu để khắc phục những hạn chế trên

Có thể thấy, những khuyết điểm trong thực trạng phơng pháp dạy học nêutrên đã hạn chế đến kết quả dạy học trong các trờng đại học quân sự Trong thời

kỳ phát triển mới của đất nớc, nhiệm vụ của quân đội cũng có những bớc pháttriển mới Cuộc đấu tranh trên mặt trận chính trị, t tởng chống “Diễn biến hoàbình” của địch đang diễn ra hết sức gay go và quyết liệt Chiến tranh quân sựtrong tơng lai nếu có nổ ra sẽ là một cuộc chiến tranh công nghệ cao, đòi hỏi ng-

ời cán bộ không những phải nắm vững những kiến thức cơ bản ở trình độ cao màcòn phải biết vận dụng sáng tạo nó vào thực tiễn chiến đấu Chỉ có trên cơ sở đổimới nội dung, hình thức và phơng pháp dạy học chúng ta mới xây dựng đợc độingũ cán bộ quân đội có đủ năng lực đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội nhândân Việt nam cách mạng chính qui, tinh nhuệ, từng bớc hiện đại, hoàn thànhthắng lợi mọi nhiệm vụ đợc giao

Từ những vấn đề đã trình bày ở trên cho ta thấy, đổi mới phơng pháp dạyhọc trong các trờng đại học quân sự hiện nay không những là tất yếu khách quan

từ trớc và tổ chức cho học viên thực hiện theo thiết kế đó Nội dung dạy học phải đợcthiết kế, cài đặt, xây dựng cấu trúc thành các tình huống, các vấn đề hay dới dạng bàitập nhận thức Phải đa học viên vào các tình huống phải giải quyết các nhiệm vụ, đápứng các yêu cầu, kích thích tính tò mò, ham hiểu biết của học viên Phơng pháp dạyhọc phát huy tính tích cực nhận thức rèn luyện cho học viên năng lực tự kiểm tra, tự

điều chỉnh ngay trong quá trình tién hành hoạt động nhận thức Năng lực đó pháttriển từ thấp đến cao Thông qua chính các hành động tìm tòi, khám phá và nội dungtri thức đã khám phá đợc, kỹ năng tự học của học viên ngày càng đợc bổ sung, hoànthiện, phát triển

Phơng pháp dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của học viên thông ờng phải tổ chức tiến hành qua các giai đoạn: Thiết kế (hay chuẩn bị); thi cônggiáo án trên lớp; củng cố tri thức; kiểm tra, đánh giá và điều chỉnh, bổ sung vàgiai đoạn chuẩn bị cho chu trình mới

th-Những phơng pháp cụ thể của phơng pháp dạy học phát huy tính tích cựcnhận thức của ngời học rất phong phú, đa dạng Một số phơng pháp đó là: dạyhọc nêu vấn đề; phơng pháp đóng vai - mô hình hóa; phơng pháp tổ chức hoạt

động tự học của học viên; các phơng pháp dạy học thông qua tập thể học viên

Dạy học nêu vấn đề (với t cách là môt phơng pháp dạy học cụ thể), có

nhiều cách gọi khác nhau, song về đặc trng chung của phơng pháp thì có:

- Nội dung dạy học đợc thiết kế thành một vấn đề nhận thức có thể gợi ratình huống có vấn đề, chứ không phải là kết luận có sẵn.

- Quá trình dạy học đợc thực hiện trên cơ sở tình huống có vấn đề, tức là thôngqua việc hình thành và giải quyết vấn đề để truyền thụ và lĩnh hội kiến thức

- Học viên đợc tham gia tối đa vào quá trình giải quyết vấn đề với trạng tháitích cực, với ý thức chủ thể mạnh mẽ

- Giáo viên là chủ thể tổ chức, điều khiển, quyết định cho mức độ tham giatích cực của học viên trong giải quyết vấn đề

- Kết quả dạy học không chỉ là tri thức sâu sắc ở học viên mà cả sự pháttriển năng lực độc lập, sáng tạo, linh hoạt cũng nh hứng thú học tập

Về phạm vi ứng dụng có thể thiết kế tình huống nêu vấn đề cho toàn bộ nộidung dạy học cũng có thể sử dụng xen kẽ, phối hợp với các phơng pháp khác, cóthể nêu vấn đề từng phần, toàn phần Khi áp dụng cần lu ý, vấn đề ở đây luôn lànội dung dạy học ứng với mục đích và nhiệm vụ dạy học cụ thể

Phơng pháp đóng vai - mô hình hoá.

Là hình thức tái tạo lại nội dung của hoạt động nghề nghiệp tơng lai, môhình hoá các quan hệ đặc trng cho hoạt động đó nhờ sử dụng các phơng tiện (tínhiệu), rồi qua đó tổ chức cho ngời học sắm các vai, thực hiện các hoạt động đó,nhờ đó học viên nắm đợc quan hệ hay chính hoạt động Nh vậy, đóng vai trongdạy học vừa mô phỏng tổng hợp các tình huống thực tế nhng lại chứa đựng trithức mà học viên phải lĩnh hội

Tuỳ theo điều kiện về thời gian, phơng tiện vật chất, có thể tổ chức đóng vaimô phỏng dạy học dới nhiều mức độ và phạm vi khác nhau nh: mô phỏng cáctrang thiết bị quân sự, phơng tiện kỹ thuật quân sự dành cho huấn luyện; buồnglái điện tử, ca bin, bắn súng kẹp nòng, các thiết bị mô phỏng bắn, mô phỏngbay hoặc là tổ chức huấn luyện tại thực địa, diễn tập ở các cấp độ khác nhau,các bài tập tình huống, các bài tập thực tiễn ở đơn vị

Phơng pháp tổ chức hoạt động tự học học viên

Đây là những phơng pháp dạy học có tính cá thể háo việc dạy học, dựa trêncơ sở tổ chức hoạt động tự học của học viên, do đó nó phát huy cao độ tính tíchcực nhận thức, phát triển tính tích cực độc độc lập của học viên Phơng pháp nàyluôn có mặt trong nhiều phơng pháp dạy học khác, đồng thời có thể phối hợp đ-

ợc với nhiều phơng pháp dạy học

Để sử dụng có hiệu quả các phơng pháp dạy học này cần có những điều kiệnsau: Học viên phải có kỹ năng tự học cơ bản, nội dung dạy học cần đợc thiết kế, cấutạo hợp lý theo kiểu chơng trình hoá, thành các mô đun dạy học Phải luôn gắn việclĩnh hội của học viên với tự kiểm tra, tự đối chiếu và tự điều chỉnh của họ Giáo viên