Theo nhiều tư liệu lịch sử, vào nửa sau thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX, lực lượng hἀi tặc tᾳi cάc vὺng biển phίa nam Trung Hoa và phίa đông nước Đᾳi Việt hoᾳt động rầm rộ đến nỗi một số hὸn đἀo nhὀ trên cάc vὺng biển này được cάc bἀn đồ phưσng Tây ghi là “đἀo hἀi tặc”. Vào thời kỳ đό, do άp lực kinh tế phάt xuất từ cάc chίnh sάch sưu cao thuế nặng, một cộng đồng dân cư khά đông đύc sống trên thuyền hay dὺng thuyền để kiếm sống đᾶ dễ dàng chuyển thành hἀi tặc. Họ chọn việc cướp bόc trên biển là một nghề nghiệp lâu dài hoặc đσn thuần chỉ là một phưσng cάch tᾳm thời để kiếm thêm thu nhập. Ngay thời gian đầu tiên nắm lấy quyền bίnh, vua Quang Trung Nguyễn Huệ đᾶ chύ у́ đến lực lượng hὺng hậu này. Ông ban chỉ dụ kêu gọi họ qui phục triều đὶnh Tây Sσn, gia nhập vào đᾳo quân cό sẵn dưới quyền ông. Sự tuyển mộ hἀi tặc diễn ra dưới hai hὶnh thức: trực tiếp và giάn tiếp. Việc tuyển mộ trực tiếp được thực hiện bởi một vài nhân vật tiếng tᾰm, được cάc nhόm hἀi tặc nể trọng, tuân phục, cὸn hὶnh thức giάn tiếp thông qua cάc chỉ dụ, những lời kêu gọi phổ biến trong cάc tầng lớp xᾶ hội lύc bấy giờ. Tuy nhiên, trάi với suy nghῖ cὐa nhiều người, việc qui phục, tham gia vào lực lượng Tây Sσn cὐa cάc nhόm hἀi tặc không cό nghῖa là chύng hoàn toàn từ bὀ hὶnh thức kiếm sống cῦ, mà chỉ cό nghῖa là chύng chuyển cάc hoᾳt động theo một hướng cό lợi hσn cho bἀn thân chύng và cho nhà Tây Sσn là tổ chức chίnh thống cό thể vừa bἀo vệ chύng (khὀi sự trόc nᾶ cὐa nhà Thanh), vừa tᾳo điều kiện để chύng hoᾳt động cό hiệu quἀ hσn. Để việc thu nᾳp và phối hợp với cάc lực lượng hἀi tặc đᾳt kết quἀ tối đa, nhà Tây Sσn đᾶ sử dụng một số người Hoa nổi bật trong hàng ngῦ này và phong họ những chức tước cao ngất. Nᾰm 1783, nhà Tây Sσn bắt giữ một người Hoa tên Trần Thiên Bἀo, thuyết phục được ông ta theo về và phong cho chức Tổng binh, tước Đức Hầu, cho được quyền tuyển mộ hἀi tặc phục vụ cho mục đίch chung và phong địa vị cho cάc lίnh tân tuyển. Một người Hoa khάc là bᾳn cὐa Trần Thiên Bἀo, tên Lưσng Khuê Hiệp cῦng được phong tước Hiệp Đức Hầu. Cἀ hai đᾶ tham gia tίch cực vào chiến dịch Bắc tiến cὐa nhà Tây Sσn nhằm chiếm lấy kinh đô Phύ Xuân và đất Thᾰng Long vào nᾰm 1786.
Trang 1HOAT DONG PHONG C H P N G HAI TAC TREN BliN NAM BO COA NHA NGUY§N TRONG N U A D A U T H ^ KV XIX
Liru HONG SOU
Thi kf XIX, hai tpc la mpt van nan lim doi vai quoc gia ven biin nhw Vipt Nam Hai tic phia nam thwang hopt dpng manh a cic vung Cdn L6n, Phu Quoc, Ha Tien, Cin Gia Nhi Nguyin di thwc hi$n nhieu bien phip phong chong hai tic, nhat la thai Minh Mang va Tw BCrc, nhw xiy din dat phia, sim tau thuyen tuan tiiu, tuyen tip thuy quan, quan If chit che ghe thuyen, co che do tw tuat, thwang phat rd ring, lien kit quan quan vi dan chung, Hoat dpng phong chong hai tic cOa nha Nguyin di bao
vp vCrng chic biin, dao a vung dat mdi phia Nam Vi$t Nam
1 V ^ K H A I NIEM " H A I TAC"
"Hal t i c " (cygp bien) la mpt hien tygng
p h i biln tren t h i gio'i va xult hi?n til lau,
chQng co nhilu ten gpi Han Vlpt tyong
ty khic: hai phi, hii dao hai khau
Theo tCr diln tilng Vlpt p h i thong, "hai
khay" o6 nghTa: "an oyo'p biln, an cyop
<J1 thuyen Ion chan danh ghe thuyen tren
bien vi cac nha cya ven bien", ding
nghTa vol cac tCr "hai tac", "hai phr
(Quang Hiing-Khac Lam, 2007) Ty dien
Viit Nam (Thanh Nghi, 1958) dinh nghTa
"hai phr ( « • ) va "hai tac" ( » « ) la; "glac
biln', ben c^nh co chua them tieng Phap:
"corsaire" Ty dien Phap-Vlpt (Vien Ngon
ngy hpc, 2002), dinh nghTa "corsaire":
"tau oyo'p biln, bpn cyop bien" Cac t y
Lyu Hing Son Th?c sT Trung t§m Van tipc va
Ngon ng& hpc, Vipn Khoa hoc Xa hpi vung
Nam Bp
Bai viet \i mpt phIn ket qua D l tai l<hoa hpc
d p Bp Vin bin hinh chinh thiu Nguyen tai
Nam Bd vdi vin di thuc thi vi quan ly chu
quyin quic gia (2013-2014); Chu nhi$m: TS
Hujnh VTnh PhCic Chu tri: Vipn Khoa hpc Xa
diln Han Viet dp ngyoi Viet Nam soan
nhy Han Vlpt tan h> diin (Hoang Thuc
Trim, 1974) phSn bipt: "hai phf la "glac
bien", cdn "hai tac" la "cygp biln" TCr diin Han Vipt (Vi$n Ngon ngu' hpc, 2008)
dinh nghTa "hai dao" ( « E ) va "hai phP nhy nhau, d I u co nghTa la "quSn cyop biln, hai tac", khong c6 muc tCr "Hal tjc"
Theo Han ngu- dai (i> dien a i S * i i l j * c u a
Trung QuIc (Thygng Hal, 2004), mye t y
"hai tac" dyge dinh nghTa: "bpn cygp ngoai khoi dai dygng hojo ven bo biln"; con "hai dao"; "la loai ngygi dung bao lye hoat dpng phi phap oyo'p cua cai tren biln hoac bo biln" (tr 1066); g day c6 them tCr "thuy tac" (*)«) ch[ "gijc cyop tren nygc"
Tuy nhien, so vol giai nghTa cua tCr diln thi khai nlem "Hal tac" thoi Nguyen co npi ham phyc tap hon nhilu D i l u nay t h i hien trydc h i t o quan nipm "t|c° cua nha Nguyin Cac sy llpu cho thay, tat ca nhyng lye lygng chlng d i i trieu dinh, bao g I m cac vy xam lan quay pha cua ngyoi nyo'c ngoai I l n dan chung trong nygc (dygng nhien bao gom cac cupc
Trang 2khgi nghTa) o bien gioi (tren bp, dyoi
thuy) cung vol cac vu cygp boc, vl pham
trat t y tr| an do nha Nguyin thilt lap thi
deu bi gpi la "tac" Nhyng vu dien ra tren
dit liln dyge gpi la "thi phf, nhCrng vy
diln ra dygi nydc (bao gIm sdng, biln)
thi gpi ia "hai phr, "hai dao", "thuy phF' (7K
H) Ten gpi nay cung bao ham nhyng
tau thuyin buon ban ngoai bien tren
song ma trilu dinh khong ro, khong chp
phep
Trpng pham vi bai vilt nay, khai nipm
"Hai tic" mi chung toi muln de cap o
day bao ham ea eac khai niem "hai phr
va "thdy phf k l tr^n, gpi chung la "hai
tac" vol y nhin mpnh npi ham "xam lan"
va "cygp pha" eua cac lye lygng nygc
ngoSi (bao gIm Trung QuIc, phyong
Tay, Xiem La (Thai Lan), Cha Va (Nam
Dyong), Cao Mien (Campuchla), Al
Lao, ) bang dyong thuy d l l vol cac
vijng lanh t h i Viet Nam da dyge nha
Nguyin xae Ipp chu quyln
2, MOT S 6 T I E N o e TAO N E N S l /
P H A T T R I S N C O A HAI TAC B A N G T R O N G
T H O I C A C C H O A N G U Y E N (THe K t
XVII-XVIII)
"Dang Trong" la ten gpi xult hipn ti> t h i
ky XVII thoi Trinh - Nguyin phan tranh, chi
phia nam song Glanh (Quang Binh) tro
vao, nol eac chua Nguyin da mo rOng
lanh t h i va thiet Igp quyln cai quan ti>
trygc do 1 t h i ky Van d l hai tac g Dang
Trong tho'i cac chCa Nguyin Hen quan
m?t thilt d i n eac yeu t l : (1) dia hinh, (2)
thygng mai tren song biln, (3) eac cupc
thuy ehiln giij'a hai tap doan
Trinh-Nguyln, (4) lye lygng phan Thanh phuc
Minh g Trung Quoc chay ra biln Dygl
(1) Viet Nam co dygng bg biln chay dai suit chieu dpc d i t nyo'c, ngoai khoi lai
CO nhilu quan dao Ign nho, ben trong nhieu song Ion thdng ra bien Vijng "mat tiln" nay co y nghTa r I t quan trpng trong vi$c bao vp lanh tho, boi "dyong bo' bien
la mpt trpng nhyng dyong bien gil'i quIc gia" (Mahan, 2013, tr 75) Bai tygng Vo Nguyen Giap tyng nol "do nygc ta cc vi tri quan trpng, co bg bien dai, nhieu sdng
Ion, nen tij" xya tai nay ke ach ben ngoai
thyo'ng Igi dung biln va song d l xam lyge" (Nguyen Viet, 1983, tr 37) Dia hlnh bg biln dai, nhieu cya sdng, hai cang, dan c y tap trung sinh sing cung chinh la nhii'ng ehd cygp biln thygng hoat dpng
(2) Sau khi vao thilt lap quyln cai quan phia Nam, cac chua Nguyin rIt chu trgng d i n vipc phat triln thygng mai Trong hai t h i ky XVII-XVIII, eac ehija Nguyin da b i l n Bang Trong thanh trung tam thygng mai mang tinh quIc t l nhpn nhip nhat Viet Nam dygng thgl Hal
cang dyge thiet lap dSy dpc vi tap nap
g viing Quang Nam Da Nang, nhilu khu pho Tau, p h i Nhat, p h i Bo Dao Nha
mpc len a day Chu trygng mo cya
thdng thygng vol cae nygc la mpt net dac biet cua cac chua Nguyin, khac vol chu trygng ddng cya eua Dang Ngoai dyong tho'i
Hoat ddng thygng mai dem lai eho eac chija Nguyin nhilu m i l Igi dang ke, gop
phIn quan trpng vao vipc xiy dyng bp
may hanh chinh, phat triln lye lygng quan s y d l chong bae dinh nam Tuy nhien thygng mai nhpn nhip tren sdng bien cung la y l u t l d i n den npn hai tac,
Trang 3(3) The Icy XVII diln ra nhieu cupc giap
ehiln \an giu-a quan Trinh va quan
Nguyin, k i t qua bat phan thing bai nen
hai ben phai ehap nhgn dinh chiin TCr
do chua Trinh giO d i t Dang Ngoai, ehua
Nguyin giu- dat Dang Trong Nhu'ng cuoi
t h i ky XVIII, phong trao khai nghTa TSy
So'n noi len, danh bai ea hai tap doan
Trjnh - Nguyen Hau due chua Nguyen la
Nguyen Anh ehay sau vao phia nam xay
dyng lue lup-ng chong Tay So-n Vi vay,
trong hai t h i ky XVII va XVIII da xay ra
nhieu trgn chien giCra Trjnh vPi Nguyin
va Nguyin vdi T i y Sen tren song biln,
kem theo do la nhu'ng hoat dpng van tai
vu khi, hang hoa, lu'O'ng thu'c tilp t l cho
cae tran ehiln bang ghe thuyin tang
mgnh Tinh hinh ehiln logn Ipn xpn nay
cung la dieu ki$n quan trpng eho cwap
biln, thuy phFhoanh hanh
(4) T h i ky XVII-XVIII, a Trung QuIe la
bull giao thai day song gi6 giiJa nha
Minh va nha Thanh, a Vi$t Nam la eupe
giao tranh ac lipt eua Trjnh-Nguyin, tau
thuyin phu'ang Tay eung keo nhau tim
d i n vung nay giao thuang, ngn hai tae
nhan do lan manh han len, tra thanh
nhu'ng lye luang ddng dao va co t l ehue
ehgt ehe Nhu tgp doan eua Trjnh Thanh
Cdng phan Thanh phUP Minh d Dai Loan,
bj danh dull phai ehgy xuIng biln nam,
sau do trd thanh mpt logi hai tac eo
pham vi hoat dpng rpng Idn ma lue
lupng eo khi len d i n ea van ngudi, hang
nghin chiin thuyen (Nguyen Duy Chinh,
2013)
Hai tgc thdi nay co nhieu logi va hogt
dpng theo nhieu caeh Mpt bp phgn trgng
bj thuyin be, vu khi mgnh Igi quen thuy
tan cong, gilt hai nhilu quan quan trilu dinh duae phai di dep giac Co nhu'ng nhom ngudi binh thudng lam nghl danh bat ca hoge buon ban tren bien, nhung khi CO {^eu kipn ca hOi cung biln thanh hai tae eudp boo Co nhom la hai tac gia dang thuyin ngu dan hoac thuyen buon
d l qua mat chinh quyen va dan ehung roi tgp kich bat ngd "Bpn hai tae co mpt thuyin buom, y hpt nhung thuyen bulm binh thudng eua ngudi Hoa Thuyin nay lam kho ehua hang; no ngupe xuoi ven
bd biln va phong nhCPng chile ghe nhd kieu Viet Nam di khap mpi hudng, mli Chile CO vai ngudi mang vu khi Nhin tu
xa, nhung ehilc nay khong eo gi dang nghi ngd" "Phan Idn thuyin buom cua ngudi Hoa deu eo vu trang; t i t ea d I u hpp 1$, n i u ehi nhin v i o gily td cang kho phan bipt, bdi vi nhilu chile ehi thinh thoang gap djp mdi cudp boc " (Yoshiharu Tshuboi, dan theo Huynh Ngpc Dang, 2014a, tr 20-21)
Theo ghi chep eua Dai Nam thi/c luc
(Quoc su quan trieu Nguyen, 2007, tgp 1), t u cuoi t h i ky XVI d i n dau t h i ky XVlll, t u Quang Trj vao Ha Tien c6 cae
vu hai tgc dang chii y sau:
- Nam 1585, eo tudng giao Tay duang hipu Hien Quy di 5 chile thuyen Idn d i n dau d Cua Viet cudp bee ven biln Chua Nguyin sai dan 10 thuyen ehd quan binh danh tan 2 chile, Hien Quy sp ehgy (tr 32)
- Giac Cha Va len vao bai biln Ha Tien Chua sai Bap hO Nguyin Vgn Nhan di danh dpp Bpn giac bo chay, lai gap Cai
ca Nguyin T i l n Lup'ng va Nguyen Van Thuy di su Xiem v l d Hon Cau don danh
Trang 4bat sing 2 ten va thu 1 thuyen Chua
khen thyo'ng (tr 288-289)
- Nam 1702, glac biln la ngycrl
Man-an-llpt (Anh) dem 8 chile thuyin d i n dau d'
dao Cdn Ldn Bpn Td-thich-gia-thl 5
ngyoi ciing do dang hon 200 ngyo'l,
dyng trai tru ngu va chit chya cua cal,
bin mat d I u dat dai bac TrIn thu dinh
TrIn Bien la Trygng Phuc Phan bao len,
chua sai tim each trir bpn l y (tr 115)
Ve sy kipn "tyong giac Tay dygng hi0u
Hiln Qu;^" cCtng doan tau thuyin vap cya
Vipt nam 1585, thep Ll Tana (1999, tr
87), thye ra la ten cyd'p biln ngyo'l Nhat,
ten Shlrahama Kenki, ma trilu Nguyin
dyong tho'i nhIm la tyong glac ngydi Au
chau Sy kipn "giac Cha Va" vao biln Ha
Tipn thdi gian nay va s y kipn dpan tau
cua ngyo'l Anh cap dao Cdn Ldn d I u t h i
ky XVIII ciing nhirng dpng thai d l l pho
cua quan quan nhy ghi chep cua Bai
Nam thwc luc a tren, mpt mat chyng te
pham vl lanh tho eua ehua Nguyin bIy
gig da tiln kha sau vao phia nam, mat
khac ChCrng to luc nay chua Nguyin kilm
scat kha chat chp nhirng hoat ddng tren
sdng bien thupc d|a phan cal tr| hoac bao
hp cua minh
3 CAC BIEN P H A P PHONG C H 6 N G
H A I T A C C O A N H A N G U Y E N
Sau khi Nguyin Hue chit, nha Tay Son
suy y l u r l i bi Nguyin Anh danh bpi
Nam 1802, Nguyin Anh len ngdi, dinh do
d' Hul, b i t d I u cdng cupc cung eo trilu
Nguyin va xay dyng dat nygc
Nhyng cung tir dd, nhat la tir thoi vua
Minh Mang trd' dl, cac cupc khoi nghTa,
bap loan chong pha nha Nguyen ciing
Kilu Oanh Mau trong sach Ban triiu ban nghich lipt truypn da khai quat v l tinh
trang Vlpt Nam t h i ky XIX nhy sau:
"Trong nhii'ng nam nien hIpu Minh Mang (1820-1840), vi cac phien t h i n lam 111 treng viec phu du cung ngy phdng, cac nguy dang moi gay thanh lean lac Idm philn cho quan dpi trilu dinh; kinh ddng keo dai nhilu nam thSng, tir dd ve sau Nam Bae hai ky deu rol ram co ho nhy
khdng cd nam nao \i khdng ddng binh"
(Tya, tr 3)
Nhyng npn t h i phi, hai t | c khdng don gian chi vi "cac phien t h i n l l m Ili trong vipc phu dy ciing ngy phdng", tCre la do quan Ipi khdng lam trdn phpn s y cOa
minh (nhy giai thleh eua Kilu Oanh Miu)
ma cdn vl rIt nhilu nguyen nhan khae Chang han: lye lygng hai tpc ddng dap
v l n dp Nguyin Hup thu phuc, sau dd bi
tan ra ciing nha Tay Son; dc t h i n d9n
nha Minh (Trung QuIe) b| nha Thanh danh dull hoac nhyng ngyo'l bi bin eung hda chay sang Vlpt Nam; tan quan eua ehua Trinh; lye lygng khdl nghTa ndng dan tat ca nhijng lye lygng ay
da tao nen nhilu nhdm hai tpc, tho phf o trong nyo'c va tren b i l n
3.1 Thdi Gia Long (1802-1820) Trong b i n do'l vua nha Nguyen, cd t h i ndl thgl ky nay tinh hinh gipe gia loan lac tygng d l l it nhat Lye lygng hai tpc
d I u tien dyge su' ghl nhpn sau khi Gia Long len ngol la vy glpe b l (nguydn van
hai phi) la 0 Thach Nhi vi T l Ngdi xam
pham Quang Yen nam 1803 d' phia bac (Kilu Oanh Mpu, 1963, tr 8-9) 0 Thpeh Nhi v l n la mdt trong ba nhdm hai tpc hiing cir d vung biln Ddng tCr cuoi t h i
ky XVIII (2 nhdm kia la; Trinh Nhlt va
Trang 5Truang Bao) sau do dupe Nguyen Hup
thu phyc (Nguyin Duy Chinh, 2013),
khi Tay San mit, Igi quay ve lam cudp
bien
Chinh Nguyin Anh cung b i t chude
Nguyin Hup trong vipc thu phuc hai tgc
troi n l i tr^n bien, phong quan tudc, to
chO-e Igi thanh li/e lup'ng thuy quan chju
su* quan ly* cua trilu Nguyin Vi du
trudng hp'p thu phuc nhom cudp bien
Trung Quoc d vjnh Thai Lan do Ha Hi
Van e l m dau "nguyen trudc la thanh
vien eua Bach Lien giao, sau tan ra ve
hogt dpng cudp boo d vung biln Man
Vipt, bj nha Thanh tnjy duoi phai ehgy
xuIng vung biln Ha Tien, Phu QuIc hogt
dpng" Nhom cudp biln nay sau do d§
giup Nguyin Anh trong vipc phue quIc
(Huynh NgpeDang, 2014b, tr 3)
De doi pho vdi nhung nguy ea de dpa tu
cae t h i lue trong va ngoai nude Ngay
sau khi len ngoi, Nguyin Anh da nhanh
chdng xay dyng nhO-ng ehiln lup'c
phdng thu va tan c6ng tieu diet eac t h i
lue thu djch Rieng doi vdi eac eua biln,
nha Nguyin bay gid d I u xay d i n dat
sijng d l phong giu' va kilm soat tau be
nude ngoai qua Igi "Nude Viet Nam ta
CO nhilu be can phai gii/ gin, bdi vgy vua
The To luu tam v l vipe chinh d i n binh
thuyen: l l y ngudi gan b l ve doanh
Quang Bwc va doanh Quang Nam lam 6
vp thuy quan dong tgi Kinh thanh Con d
cac hai khau, m l i nai co mpt ep linh thuy
coi gii> Nha vua Igi lam mpt thu thuyen
Idn ngoai bpe dong, de di lai tuan phong
mien be" (Tran Trpng Kim, 2008, tr 456)
Ben cgnh vipc tang cudng binh luc ven
biln, vua Gia Long cung ban hanh nhieu
phgt doi vdi cae thuyen buon Ha Tien, Xiem La, Hg Chau Chang hgn 13 dilu
eu the dupe ban hanh nam 1809, trong
do CO cae dieu 9, 10, 11 v l kilm soat an ninh (Quoc su quan trilu Nguyin, 2007, tap 1,tr 761-763):
D i l u 9: Khi thuyin buon Ha Ti§n va Xiem
La vao cua, quan sd tai d I u chieu van bang ma kilm xet s l ngudi trong thuyen, khi trd ve Igi kilm dung s l , cap van bing cho v l N I U CO ehd kem ngudi ban quoc, khong k l trai gai gia tre, tuc thi bit giu trj tpi Chu thuyen ehd kem thi xu 100 truang, do 3 nam; ngudi trong thuyen deu bj 50 roi Ngudi trong thuyin ma ehd kem cung bj tpi trupng va tpi dp, chu thuyen bj 60 truang, nhung ngudi khae deu bj 50 roi, tai vat deu sung cong Ngudi d trong thuyin ai phat giac thi
dwac miln tpi ma hang hoa cung khong
mit N I U ngudi ngoai phat giac thi lly tiln tang vgt eua ngudi phgm tpi thudng eho 100 quan
D i l u 10: Cae thuyin buon Ha Tien, Xiem
La va Ha Chau ehi dupe di thong thuang
tu bon tran d Gia Dinh eho den Quang Ngai la thoi
Dilu 11: NhCrng dan buon ban d eac thanh dinh trIn eung ngudi Thanh ngu d nude ta khong dupe t u tien dl d i n Xiem
La va Ha Chau buon ban
3.2 Thdi Minh Mgng (1820-1840)
Tu thdi Minh Mgng, nan hai tac tho phi bat dau hoanh hanh d u dpi Tinh hinh eang kho khan han cho nha Nguyin khi cung luc phai doi pho vdi cuoe day binh noi logn cua Le Van Khoi va cac eupe tan eong quy mo Idn cua quan Xiem Rieng
v l hai tac d phan bien Nam KJ- co may
Trang 6vu dang chu f nam 1822, "bpn cyop
biln D l Ba^^' a ven biln tinh Ha Tien
quiy nhieu dan d cac dao ven biln,
cyop bde cac thuyin budn qua Ial" (Kilu
Oanh Mau, 1963, tr 34-35); nam 1832,
cygp biln Cha Va tan cdng Lpng Hyng
thudc Vinh Long, cyop eua bat ngyoi
dem dl (QuIc sir quan trilu Nguyin,
2007, tap 3, tr 384)
Doi pho vol tinh hinh nay, ngoai nhirng
bien phap d p ky nhy "dull danh", "tuin
tilu" ngay khi hai tae t i n cdng hay cae
doan thuyin cua ngyoi nyoe ngoai ghe
vao (nhy cac doan thyong thuyin Anh,
Trung QuIc nam 1834) , vua Minh
Mang cdn dya ra nhilu chinh sach quan
trpng cd tinh ehiln lyge, hp thing, chpt
chp nham bao ve an ninh va lanh tho
viing sdng biln Viet Nam ndi ehung va o
Nam Ky ndi rieng
Ve thuyin be Nam 1829, vua ra lenh
d m dan gian ddng thuyin kilu la d l trdn
thul va de d l kilm soat (Quoc sir quan
trilu Nguyin, 2007, tap 1, tr 883) Nam
1832, cam cac thuyen budn bat chyd'c
kilu thuyin cua ngygl Thanh "Pham
cac thuyen budn ehi theo kilu thuyin
bing d I u thdng thygng g nyo'c ta Cdn
d I u thuyen va hai ben man thuyin khdng
dyge bat chyde nhy kieu cua nha Thanh
N i u trai lenh thi thuyen hd se bi khep
vao tdi trai phap, ma thuyin va cua cai
deu bi sung cdng Vien tran thu va eac
quan «\a phygng khdng ehiu xem xet,
eung deu bi giao nghi tdi" (QuIc sir quan
trllu Nguyin, 2007, tap 3, tr 271) Nam
1833, d|nh rd so lygng va mau sac co*
hipu cho cae chien thuyen va cae quan
eo cua 5 tinh Ion d' Bac Ky (QuIc sy
quan trieu Nguyin, 2007)
Ve xiy dSn, dit phio dii canh giu' Nam
1831, giao T i n g trIn Gia Dinh Le Van Duypt, xem xet nhirng e h l hinh t h i hiem
y l u xay dai dat sung d l phdng bi Ha Tien cho nghiem cIn, d l cac nygc l^ng gilng la Xiem va ChSn Lpp "sg khdng dam xam phpm" (QuIc sir quan trilu Nguyin, 2007, tap 3, tr 222-223) PhG QuIc la noi dan ddng dOc mS giac biln thyo'ng vao ra, trilu dinh cho dap din,
"dat 4 khau Hing y cyong phao, 8 khIu Qua son dong phao, phai 50 linh tinh
d i n ddng glii"; Ial l l y thdm dan so tpi
phy vao vide canh giCi d p cho khi gidi
va thuyin be du diing, cat Phdng thu Ciy
dirng ra cai quan, mg them llnh dpt lam
dpi phdng thu (QuIc sCi qu^n trilu
Nguyen, 2007, tap 3, tr 492)
Ve vipc luypn tip thOy quin, tuan tieu tren bien Nam 1830, bd Cong tau: "thdy
sy va thuyen ghe quan h$ den dpi chinh cua nha nygc" t h i ma hipn nay ldn xdn,
trong dd dilu 3 dac bipt ehCi j d i n vipc
chpn ngygi giao vipc: "ngygl quan dlpu
va ngygi chia ngdi ap tai thuyin, t i t phai
ehpn ngyo'l gidi vi da tirng sal phSl di
biln Lai c I n ehpn ngyo'l am hilu dygng nyoe cho lam tay Ial chSn sao D i n nhy linh bd thi chi dyge ngll ciing mS thil, khdng dyge dung quan vd bp lam quan dieu va linh bp ngpl thuyen, d l khdl nol lam sy thi roi ran, lam hong cdng vipc" (QuIe sy quan trieu Nguyen, 2007, tap 3,
tr 47)
Nam 1835, vua lenh cho quan binh trong
Kinh I l n ngoai tinh deu phai luy#n tip
thuy quan 'Nydc ta o' ve phygng nam,
d i t nhilu phIn biln, thuy quan rIt la quan trgng Chinh nen huln luypn che
Trang 7vipc mdi mong d i e luc Nay d Kinh, thuy
quan da dgt them, ma cae dia phuang
ven biln cung deu cd thuy quan Vgy
ehuin eho nhung vi^n chuang, lanh, cai,
quan d Kinh, cae die, phu, b l , an d cac
tinh deu chieu theo thuy binh cua minh,
chang hgn nhu thuyen be, buom, chep,
cot buom, day neo, ngudi lai thuyen, eac
thuy thu, trudc phai ra Ipnh cho luypn tap
ky cang thanh thuc, lai phai tap tanh cho
bilt ro dudng song dudng biln, e h l sau
eho nong, e h l kho cho de va dau co eu
lao, hon dao, da ngam, ghlnh thao, phai
nen kieng tranh Roi day tap ban sung
nho sung Idn, de phong khi can dung Va
nhO-ng khi binh thudng vo su, pham
thuyen be, nha xudng va nhu'ng vat lieu
phy tung vao thuyin, phai nen thudng
thudng kilm ^ e m sua sang, cot phai
ben chgt vung vang Lgi nghiem elm
nhung thu bat ICra d l phong su khong
ngd Cac nguai d I u nen chinh minh
trdng nom, mudi phan chu dao on thoa
N I U chang chju c l gang doc sue d l d i n
n l i bien binh khdng durac huan luyen
san sang, ky thugt khong tinh thue, canh
phong CO chut sa hd, thi tat bi trj tpi nang
them bgc nua" (Quoc su quan trilu
Nguyen, 2007, tgp 4, tr 708-709)
Nam 1837, vua sai bp Binh phai phan
cong, cat dgt nhiem vu ro rang trong viec
tuIn t i i u danh bat hai tgc, thanh djnh le
Theo do, can eu vao thoi quen hoat dpng
cua bpn cudp bien to ehu'c truy quet
hang nam, dac biet d i i vdi giac Thanh va
Do Ba Luc lup'ng thuc thi nhiem vu nay
cung dupe chi djnh cu t h i , phii hp'p
dong bp giua quan binh (thuy, bp),
thuyen be (logi Idn nhu Binh Hai, TTnh
Hai; logi nho nhu 0 Le hai hieu), vu khi
(phao, sCing, dgn, hoa khi, ehiln eu) (QuIc su quan trieu Nguyin, 2007, tgp 5,
tr 85-86)
Nam 1840, nghe tin ehiln tranh giua Anh vdi nha Thanh, vua Minh Mgng da cam nhan dupe hiem hpg thue dan phuang Tay va dudng biln co quan hp trpng dgi
d i n SU' an nguy eua quIe gia, nen lap tuc ban lenh tang cudng vipe tuan tilu phong bi tren biln Vua bao Vien ca mat:
"nude ta tilp liln vdi coi nude Thanh, tCr trudc d i n gid tau ngoai quIe eung thudng d i n dau d vung Tra San tinh Quang Nam, cIn nen trudc khi eo viec gia tam tuIn xet d l vipe phong bj bd bien duae vung chac Vay nen truyen du eho tinh thin Quang Nam sue ngay cho Luang Van Lilu cung vidn coi don Da Nang lieu phai ngudi bilt vipe ngay thudng dem kinh thien ly ngoi vao chile thuyen nhanh nhe ra ngoai bien khai trong nhom Neu thIy ehiln thuyin kilu Tay duang ehi dp
1, 2 chile, tat phai than den hoi ro tinh hinh, theo le trudc ma lam Neu thay ehiln thuyin d i n 3, 4 chile trd len, lap tue bao cho tinh biet, tinh than thupng khan lam td sd dp tau Va phai phai 1 vien quan v$ ea dem linh tinh 500 hay
600 ten den ngay hpi dong vdi bien binh tru phong 2 thanh An Hal, Dien Hai, hpp sue Igi d l phong hp, khong dupe d l cham mot khac nao" (Quoc su quan trieu Nguyin, 2007, tap 5, tr 754)
Nam 1834, sau logn Le Van Khoi, vipe binh phong d Ngm Ky bi xao tron nghiem trpng, vug Minh Mgng dua ra 8 viec eIn ehmh dpn, bo phai nhieu dgi than t u Kinh vao Nam Ky giup trong eoi 6 tinh Vua phai Ta tham tn bp Binh la Dgng Chuang
Trang 8Ta tham tri bp Cdng la Doan Van Phu
vao ddn d i e 2 tinh Dinh Tyd'ng va Bien
Hda, Hyu thi lang bd Hd la Dyong Van
Phong vao ddn doc 2 tinh VTnh Long va
Dinh Tygng, bpn Lang trung bd Lai la
Nguyin ThCra Giang, gdm ca thay 6
ngydi chia nhau mdi ngyoi col viec mpt
tinh (QuIe sir quan trieu Nguyen, 2007,
t i p 4, tr 185) Tarong Minh Giang va Le
Dpi Cygng ICic l y lam quan bao bd thanh
Tran Tay g Nam Vang, Cao Man trg v l ,
tau 8 dieu can chan chinh g phia nam,
trong dd dieu thy 7 la: kham xet cae
thuyin budn cua ngydi Thanh d cya
bien Can Opt o Quang Bien "Niu cd
thuyin budn eua ngygi nha Thanh chg
hang hda v i e cang thi nen bao eho tinh
Ha Tien xet thye tinh hinh, tiiy vipc ma
lam, n i u ngygi nhilu hang it thi dull dl"
(QuIc sy quan trilu Nguyen, 2007, t i p 4,
tr 299)
Nam 1835, Tryong Minh Giang va Le
Bai Cyong lpi tau vipc phdng giy dat Ba
Thac (sau doi la phu Ba Xuyen), do dia
the quan trpng (nam chen glD'a An Giang
va Ha Tien, giap Vinh Dinh - An Giang va
Long Xuyen - Ha Tien), Ial cd hai nhanh
sdng thdng ra cya biln Viing nay rudng
dit phi nhieu, cd nhilu nguIn Igi ca,
mull, lua gao Cd hang nghin ngyo'l
Thanh cy tru ngi nay, ngydi Kinh a xen
eung nhieu, nen giac cyd'p d l qua Ial,
thuyin budn eung de budn lau Nen phai
them ngydi xuIng vd ve dan ehung, lieu
each chong giac cygp (Quoc sir quan
trilu Nguyin, 2007, tap 4, tr 711)
Nam 1836, quan Kinh lyge sir Nam Ky la
Trygng Minh Giang va Trygng Dang
Que tau xin phe ehuin viec quan ly ghe
thuyin g Nam Ky bang the bai, sd' tuan
mau son "Pham tat ca thuyin be mdi cu cua dan deu cho trinh sg tpi d l d p bdi
ehi (the ghl) cam d mOi thuyin, hepe \i
khac chy (ghi khac ten xS, thdn) o mOi thuyen Lpi chia dpt vipc tuIn sdng, thilt lap d i n xich h|u, xet ra ke ndc dpi ten gia map thi bat tpi ( ) Chi vl Nam Ky dyong sdng cd nhieu nga, cdn do de ra vao, bpn du thu du thye phan nhilu cung mygn cupc sing Idnh denh do d l lam k l qua khdl tam tho'i Vpy xin: g nh&ng ngi giap gidi giCra sau tinh Nam Ky, ehpn ehd
xung y l u , dyng mdt si> tuIn t i n , phai
linh phdng giy Pham thuyin dSn qua Ipi,
xet dd to bang chilu mdi cho dl Lpi a
cac xa thdn ven sdng, lya cho dat d i n xich h|u, kilm seat thinh llnh, h i thuyen nao khdng cd bang chllu, thi bit giai tinh
de trirng tri N i u m u l n phan bidt thuyin tirng tinh hpt, thi xin son mau sac d mui thuyin de tien nh$n xet (Gia Dinh dIu thuyin son tuyin mau dd; Bien Hda la kiem hat cung son dd, ngeai viln m i u dan; Vinh Long mui thuyin sgn tuyin mau den; Dinh Tydng la kiem hpt cung sgn dpn, ngoai v i l n mSu hong Tran Tay
va An Giang mui thuyen son tuyin mau luc; Ha Tien la kiem hpt eung sgn mau lue, ngoai vien mau dp) Ke nao son gia mac, se tri tdi npng Nhy the thi dan trIn tranh khdng cdn eho nao d l dung than,
ma cdn do glpe cydp cung khdng cdn ehd an nup" (Quoc su' quan trllu Nguyin,
2007, tpp 4, tr 942)
Nam 1837, vua l$nh cho eSc quan tinh trinh bao rd rang bang ban do v l tinh hinh so lygng cae dao, cii lao, ddn cy, dia t h i , nhirng c h i d n lpp don hope dpt linh canh gltr 6' nol glpe biln thydng
Trang 9ra quyet djnh: "Xet ra chilu theo phgn
bien, hon dao nhilu nga ma gige biln
dgu Igi bat thudng, cd khi d dao nay, co
khi d dao khae, ehang qua 1, 2 ngay de
dpi chilu gio r l i di, eac thuyen quan di
tuan tilu, di theo du trude, CCP thang 4 thi
phai di, thang 10 rut ve, khdng phai lam
d i n bao lam gi" (QuIe su quan trilu
Nguyin, 2007, tgp 5, tr 84-85)
Thdng qua nhung saeh lupc tieu biiu va
cu t h i cua vua toi trieu Minh Mgng k l
tren, chung ta co the thay thdi ky nay
nha Nguyin da co nhung n l lu'C dang ke
trong vipc phong chlng hai tgc eung cac
t h i lu'C ben ngoai, giu vung bd eoi, bao
vp an ninh lanh tho, the hipn mpt each
n l i bat vai trd chu dpng, can m i n eua
vua Minh Mang doi vdi viec trieu chinh,
binh bj
3.3 Thdi Thipu Trj (1841-1847)
Luc lup'ng hai phi quIy r l i ven biln nude
ta thdi ky nay ehu y l u la gige Thanh
(Trung QuIe) va Cao Mien Bay gid trieu
Nguyen da co phan suy y l u , nen Xiem
xui gipc Cao Mien, von trudc day chju su
bao hd cua Viet Nam, noi logn chlng Igi
trieu Nguyen, gige Thanh Igi ua sang
cudp pha tren cae vCing biln Viet Nam
t u bac (Nghp An, Quang Yen) vao nam,
Cudp bien thdi nay rat hung hang tao
tgn khiln quan quan nha Nguyen phai
nhilu phen khin d i n , t i n that Nam
1841, tudng Xiem la Chat Tri muu do
dua Ddn len lam vua Cao Mien, lai ngam
xui giuc dan chung cae nai d Tran Tay
gay logn, quay pha VTnh T l Bpn gige
Sam, Cpng, Dpi tu tgp d i n bay tam
nghin ngudi chilm dong Lge Hoa khiln
cho VTnh Long va Tra Vinh bien loan,
quan Bo chanh, Tri huyen deu bi t u tran
Thang 2/1842, quan Xiem Igi chia nhau vao Ha Tien va VTnh Te cudp pha, bj Doan Van Sach (dudng thuy) va Pham Van D i l n (dudng bp) danh lui (Kieu Oanh Mgu, 1963, tr 98-99) Luc ay d VTnh Long co 4 ehilc thuyen gige Thanh vao Con Lon quay pha, duoi cudp ca bpn bien binh dl lay to y i n Quan quan hp'p sue eung ngudi dan sd tgi duoi danh gilt dup'c 14 ten, thu dupe 1 thuyin, bpn giac sa tron Vua ban thudng va
"elp them eho hai khIu sung Idn qua san, 10 khIu dilu sang, 20 khau sung
trudng" 6e phong giiJ (QuIe su quan
trieu Nguyen, 2007, tap 6, tr 348) Trong mpt i l n khae, mudi chile thuyin gige biln den cudp pha d Con Lon Vua Thipu Trj giang chuc quan eanh gii> vi de that thu, sai quan ttnh phai binh linh den danh gige cudp, ding thdi truyen chf cho Kinh lupc xu Nam Ky la cac ong Nguyen Tri Phuang, Phan Thanh Gian tuy ea dilu dpng xu ly Quan tinh Ha Tien tau xin ddi bao Giang Thanh den ben ta song Vi, ben huu song VTnh T l , phai linh canh giu (Quoc su quan trilu Nguyin,
2007, tap 6, tr 199)
Tho dan Cao Mien bj xui giuc quay roi nhieu vung ven biln An Giang, Ha Tien, Djnh Tudng, Kien Giang, Bien Hoa, Gia Djnh, Trong khi l y , phia ngoai tinh hinh hai tac cung thudng xuyen va dgng
lo nggi, nhu d phan biln khe Ke Chuy (Binh Thuan), d Xich Ky (Phan Ri), bpn cudp biln tao tpn gilt ngudi eudp boc thuyen buon (Quoc su quan trilu Nguyen, 2007, tap 7, tr 367) Nam 1841, thuyen glac Thanh d i n cudp thuyin budn d vung biln Quyln Tan thupc
Trang 10Thanh keo d i n vung biln Quang Nam,
Quang Ngai danh nhau vol quan binh,
cydp pha thuyin budn Nam 1843
1944, quan quan bat dyge nhilu giac
Thanh cygp pha Quang Yen, giao cho
nha Thanh xir tri (Kilu Oanh Mau, 1953,
tr 100-101)
Thipu Tri cd thoi gian g ngdi kha ngan,
chi 7 nam, dng cung muon giu" yen bd
cdi cac tien vygng truyin lai va md
mang bien cyong, ehim dirt nan xam
i l n quay pha keo dai g bien gidi phia
nam bang each binh dinh Xiem, Mien
Tuy nhien dygng nhy dng cd it thdi gian
va sire manh nen thoi dng tri vi, nan gipe
gia v l n thygng xuyen xay ra
3.4 Thoi Ty Duo (1847-1883)
Ty Dye la dng vua cd tai van chyong va
cd thdi gian d ngdi dai nhlt trilu Nguyin,
dng cDng la ngydi cham lo chinh sy,
quan tam trIn ap giac cyop Sy hoanh
hanh cua hai tae thoi ky nay tap trung d
phia bae (sach sir nhic nhilu den cac
dia danh: Quang Yen, Cat Ba d Quang
Ninh, Hal Dyong, sdng Thac Han o Hal
Ninh, sdng Gia Luan d Ha Lai ) Rieng
phia nam trong cac sach it thIy Nhyng
mdt so ch§u ban trieu Nguyin cdn Ial
cho bilt bIy gig nan hai tac v l n long
hanh trong nam Chi rieng nam 1850 da
cd den may vu dyge bam bao:
- Ngay 11-12 thang 4, cd hon 10 chile
thuyin glac Thanh vao Can Gig
Ngay 15 thang 4 cd hon 10 chile
thuyen giac Thanh xam pham Cdn Ldn
- Ngay 22 thang 4, cd 4 thuyen gipe t i n
cdng thuyen chg hang eua ngygl dan tai
Long Hyng
Ngay 7 thang 5, Glac Thanh cydp
- Ngay 10 thang 5, thuyin gipe Thanh len vao Phyoc Thang, Can Gig ehpn cygp eac thuyen budn, quan quan taiy bat bi chung ban trpng thygng
Trong s l cac vua Nguyen, Ty Dire la ngydi dya ra nhilu chinh sach phdng chlng hai tpc nhat Chac khdng chi vl luc
ay nan hai tpc hoanh hanh dtr dpi, ma cdn vi dng thay dyge hilm hpa phygng Tay dang nhdm ngd ngoai biln VI vay, vipc phdng chlng hai tpc luc nay cd he thong VP quy md hon thdi trydc
Boi vai viec tiiu trCr hai tic Sau khi cDng
CO ngdi vi, Ty Dye thi hanh nhilu blpn phap canh phdng cac eCra biln, nhy t h i
dy cam dyge cae hilm hpa se nay sinh tir dd Thang 11/1853, vya hdl vipc cae cya ai ben tau trong nydc (Cao XuSn Due, 1998, tr 397) Thang gieng nam
1862, "vua nghT glac biln hai, khiln quan Tong doc Dinh-An la Nguyin Binh Tan sung chirc Hal An kinh lyge dpi than, Nguyin Ty Gian lam Tham ta quan vu' ehiu tranh nhiem t i l u trir (Cao Xuan Dye,
1998, tr 432) Thang 10/1864, "ngSi nghT glpe biln da gan d i n lijc tung ddi, t h i t i t chia nhau di an cydp Ngai da sac cac tinh duyen hai phdng giy D i n bSy gig (thang 11/1864), thuyen glpe phIn nhilu chpy qua phia nam" (Cao Xuan Dye,
1998, tr 449) Sau mpt tr|n thang hai tae,
T y Dire bao cae dpi than: "Bpn ngygl nen doe thiic ngay doan thuyin cua
ngygl Tho tryge hope thuyin cCia ngydi
Thanh, thuyen danh ea ma am hieu dygng t i t cac hdn dao, chpn nhtVng ngygi mpnh bao, dyge vide thye sy, de tiiy e h l danh sat vao, hope chpn nhyng ngygi lllu chet, mpo hilm ra quan k j , cho gipe khdng cdn ed ehd hilm nao d l