TÀI LIỆU THAM KHẢO LỊCH sử ĐẢNG tập bài GIẢNG PHƯƠNG PHÁP bộ môn LỊCH sử ĐẢNG CỘNG sản VIỆT NAM SAU đại học

PAGE MỤC LỤC Chuyên đề 1 1 1 1 2 1 3 ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA KHOA HỌC LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM Đối tượng nghiên cứu của khoa học Lịch sử Đảng Chức năng của khoa học Lịch sử Đảng Nhiệm.

Vận dụng lịch sử vào hiện thực trong nghiên cứu, giảngdạy Lịch sử Đảng là tất yếu khách quan

Yªu cÇu ph¬ng ph¸p vËn dông lÞch sö vµo hiÖn thùctrong nghiªn cøu, gi¶ng d¹y LÞch sö §¶ng

53

5357

Lựa chọn đề tài Lịch sử ĐảngXây dựng đề cương nghiên cứuTiến hành nghiên cứu

66

666970

Chuyên đề 1 ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA KHOA HỌC

LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

MỤC TIÊU

- Kiến thức: Giúp học viên nắm vững đối tượng, chức năng, nhiệm vụ

của khoa học Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

- Kỹ năng: Học viên vận dụng kiến thức được trang bị, so sánh, làm rõ

mối quan hệ giữa Lịch sử Đảng với lịch sử dân tộc

- Tư tưởng: Trên cơ sở nắm vững những nội dung của chuyên đề, học

viên có được niềm tin, thái độ học tập một cách nghiêm túc để có thể vậndụng tốt trong nghiên cứu và giảng dạy

NỘI DUNG

1 Đối tượng nghiên cứu của khoa học lịch sử Đảng

Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là một chuyên ngành của khoa học

lịch sử Vì vậy, nghiên cứu, giảng dạy, biên soạn các công trình lịch sử Đảng

từ lịch sử toàn Đảng, đến lịch sử đảng bộ các địa phương, các ban, ngành,trước hết cần xác định rõ đối tượng nghiên cưua của khoa học lịch sử Đảng:

Đối tượng nghiên cứu của khoa học lịch sử Đảng là toàn bộ quá trình

ra đời, hoạt động, lãnh đạo cách mạng của Đảng và lịch sử xây dựng Đảng

từ năm 1930 đến nay Đó là:

- Nghiên cứu quá trình ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.

- Nghiên cứu quá trình hoạt động lãnh đạo cách mạng của Đảng qua cácthời kỳ lịch sử, bao gồm việc hoạch định cương lĩnh, đường lối, chiến lược;quá trình tổ chức thực hiện cương lĩnh, đường lối, chiến lược; phong tràocách mạng của quần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng

- Nghiên cứu quá trình xây dựng Đảng về tư tưởng, lý luận, chính trị và

mạng chân chính; là hoạt động lãnh đạo, đấu tranh của Đảng qua các thời kỳ,giai đoạn lịch sử từ lãnh đạo nhân dân đấu tranh giành độc lập dân tộc, giànhchính quyền (1930 - 1945) đến lãnh đạo các cuộc kháng chiến chống xâmlược, giành độc lập thống nhất hoàn toàn (1945 - 1975); từ lãnh đạo cáchmạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc (1954 - 1975) đến lãnh đạo xây dựngchủ nghĩa xã hội, bảo vệ Tổ quốc Việt nam xã hội chủ nghĩa (1975 - 1986)

và thực hiện công cuộc đổi mới từ 1986 đến nay Toàn bộ tiến trình lịch sử

đó tập trung trong lãnh đạo thực hiện hai chiến lược cách mạng: cách mạngdân tộc, dân chủ nhân dân và chiến lược cách mạng xã hội chủ nghĩa, thựchiện mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, xây dựng và bảo vệ Tổquốc, tiếp nối quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Nghiên cứu quátrình lãnh đạo đấu tranh của Đảng gắn liền với phong trào cách mạng củaquần chúng nhân dân

Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam trước hết và chủ yếu bằng Cương

lĩnh và đường lối Vì vậy, nghiên cứu Lịch sử Đảng là nghiên cứu có hệ thống, sâu sắc, làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn và quá trình thực hiện Cương lĩnh, đường lối của Đảng Cương lĩnh là văn kiện ở tầm cao nhất của Đảng

đề cập mục tiêu chiến lược và những nội dung cơ bản của cách mạng và cógiá trị định hướng lâu dài của sự nghiệp cách mạng

Hơn 80 năm lãnh đạo cách mạng, Đảng đã ban hành những cương lĩnhcách mạng quan trọng Cương lĩnh chính trị đầu tiên được Hội nghị thành lậpĐảng thông qua Luận cương cách mạng tư sản dân quyền do Hội nghị BanChấp hành Trung ương Đảng lần thứ nhất (10-1930) thông qua Chính cươngĐảng Lao động Việt Nam được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lầnthứ II của Đảng (2-1951) Các văn kiện đó đều xác định mục tiêu chiến lượccủa cách mạng là hoàn thành giải phóng dân tộc, giành độc lập thống nhấthoàn toàn và tiến lên chủ nghĩa xã hội Những vấn đề quan trọng để bảo đảmthực hiện mục tiêu chiến lược được xác định rõ như xác định lực lượng cáchmạng (công nhân, nông dân, trí thức, đoàn kết toàn dân tộc); phương phápcách mạng (bạo lực cách mạng, khởi nghĩa vũ trang chiến tranh cách mạng);chống đế quốc và chống phong kiến, kết hợp lợi ích giai cấp, lợi ích dân tộc;

vấn đề ruộng đất và chính sách ruộng đất; vấn đề chính quyền nhà nước vàĐảng Cộng sản cầm quyền, lãnh đạo chính quyền; vấn đề đoàn kết quốc tế;kết hợp mục tiêu chiến lược lâu dài với mục tiêu cụ thể trước mắt; chiến lược

và sách lược.v.v Trong công cuộc đổi mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ VII của Đảng (6-1991) đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng (1-2011) đã bổ sung và phát triển Cương lĩnh 1991: Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ( bổ sung, phát triển năm 2011) Trong Cương lĩnh, Đảng đã tổng kết những bài học lớn

làm rõ quy luật vận động và những nhân tố quyết định thắng lợi của cáchmạng Việt Nam Cương lĩnh khẳng định mục tiêu, con đường đi lên chủnghĩa xã hội của Việt Nam; Xác định những đặc trưng cơ bản của mô hình xãhội xã hội chủ nghĩa; Những vấn đề quá độ lên chủ nghĩa xã hội với nhữngphương hướng cơ bản; Khẳng định sự lãnh đạo của Đảng và vai trò của hệthống chính trị và những vấn đề cơ bản về kinh tế, văn hóa, xã hội, quốcphòng, an ninh, đối ngoại

Cụ thể hóa Cương lĩnh, Đảng chú trọng đề ra đường lối, chính sách, chủ trương phù hợp với mỗi thời kỳ, giai đoạn cách mạng Đường lối cách mạng

giải phóng dân tộc thời kỳ (1930-1945); đường lối kháng chiến chống thựcdân Pháp xâm lược (1945-1954); đường lối cách mạng miền Nam và khángchiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975); đường lối cách mạng xã hội chủnghĩa ở miền Bắc (1954-1975) và trên cả nước (1975-1986); đường lối đổimới từ năm 1986; đường lối quốc phòng, an ninh, đối ngoại.v.v Đảng cũng

đề ra những chính sách, chủ trương lớn như chính sách dân tộc, chính sáchtôn giáo, chính sách ruộng đất, chủ trương lợi dụng mâu thuẫn trong hàngngũ kẻ thù, hòa để tiến, chính sách phát triển nền kinh tế nhiều thành phần.Nghiên cứu cương lĩnh, đường lối của Đảng nhằm làm rõ cơ sở lý luận

và thực tiễn và nội dung cơ bản của cương lĩnh, đường lối Đó là sự vận dụng

và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh và cónhững phát triển đóng góp mới về lý luận phù hợp với thực tiễn Việt Nam cảtrong cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và cách mạng xã hội chủ nghĩa

Đối với lịch sử đảng bộ địa phương cần nhận thức rõ những nội dung cơ bảncủa cương lĩnh, đường lối của Đảng để làm rõ sự vận dụng sáng tạo của địaphương và cơ sở, làm rõ những chủ trương, chính sách, giải pháp cụ thể củađịa phương

Nghiên cứu quá trình xây dựng Đảng về tư tưởng, lý luận, chính trị và

tổ chức của Đảng Với tư cách là đội tiền phong, là chủ thể lãnh đạo cách

mạng Việt Nam, Đảng đã được xây dựng theo những tiêu chuẩn, nguyên tắccủa một Đảng cách mạng kiểu mới, đáp ứng đòi hỏi của sự phát triển vànhiệm vụ khó khăn, phức tạp của cách mạng Việt Nam Từ thực tiễn xâydựng Đảng Cộng sản Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử để làm rõ những điềukiện cần thiết để Đảng hoàn thành sứ mệnh lịch sử lãnh đạo cách mạng điđến thắng lợi Đảng phải được trang bị và không ngừng nâng cao trình độ lýluận, nắm vững nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng HồChí Minh Đảng phải là một đội tiên phong chính trị của giai cấp công nhân,nhân dân lao động và toàn thể dân tộc Việt Nam với cương lĩnh và đường lốichính trị đúng đắn Đảng là sự thống nhất về tổ chức và luôn luôn đoàn kếtthống nhất Đảng nêu cao đạo đức cộng sản chủ nghĩa, thật sự là đạo đức, làvăn minh Đảng không ngừng đổi mới và hoàn thiện phương thức lãnh đạo,phương thức cầm quyền Đảng lấy tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơbản đồng thời chú trọng các nguyên tắc về giữ vững độc lập, tự chủ, về đoànkết thống nhất trong Đảng, về gắn bó mật thiết với nhân dân và nêu cao chủnghĩa quốc tế trong sáng

Nghiên cứu quá trình tổ chức, chỉ đạo thực hiện cương lĩnh, đường lốicủa Đảng theo những mục tiêu đã đề ra và quá trình phát triển của phong trào

cách mạng của quần chúng nhân dân được thể hiện qua các sự kiện lịch sử Đảng Sự kiện lịch sử là những hiện tượng, biến cố lịch sử đã diễn ra trong

thời điểm, thời gian và không gian đã được xác định, để lại dấu ấn trong tiếntrình lịch sử và có ý nghĩa lịch sử nhất định Có thể một sự kiện lịch sử mà cảchuyên ngành lịch sử Đảng, lịch sử dân tộc và lịch sử quân sự cùng nghiêncứu như chiến thắng Điện Biên Phủ (7-5-1954) Lịch sử dân tộc nghiên cứu

sự kiện đó trong tiến trình chung của quá trình dựng nước và giữ nước, nhất

là lịch sử chống ngoại xâm Lịch sử quân sự nghiên cứu về chiến dịch ĐiệnBiên Phủ đi sâu vào khoa học, nghệ thuật quân sự, chiến dịch, chiến thuật.Còn lịch sử Đảng nghiên cứu sâu về vai trò lãnh đạo của Đảng, thành côngcủa Đảng trong lãnh đạo, chỉ đạo, kinh nghiệm, bài học lãnh đạo và thắng lợicủa đường lối quân sự của Đảng Trong lịch sử toàn Đảng cũng như lịch sửcác đảng bộ địa phương, các ngành, cần rất coi trọng xác định và nghiên cứuthấu đáo các sự kiện lịch sử Đảng dựa trên cơ sở những tư liệu lịch sử đángtin cậy Phải nghiên cứu, thu thập tư liệu từ nhiều nguồn để làm rõ một sựkiện lịch sử Cần phân loại để xác định rõ tính chất, vai trò, vị trí của từng sựkiện lịch sử Có sự kiện cơ bản, chủ yếu có tầm vóc như bước ngoặt lịch sửnhư sự kiện Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản từ ngày 6-1 đến ngày 7-2-1930 thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam và thông qua Cương lĩnh đầu tiêncủa Đảng, sự kiện Cách mạng Tháng Tám năm 1945, sự kiện chiến thắngĐiện Biên Phủ, đại thắng mùa Xuân 1975, Đại hội VI quyết định đường lốiđổi mới (12-1986).v.v Cũng cần nhận rõ các sự kiện chính trị, kinh tế, quân

sự, văn hóa, xã hội, đối ngoại.v.v

Cần phân biệt rõ đối tượng khoa học lịch sử Đảng với lịch sử dân tộc từkhi có Đảng lãnh đạo: Trong mối quan hệ giữa khoa học lịch sử Đảng với các

bộ môn khoa học xã hội khác, cần đặc biệt lưu ý mối quan hệ giữa khoa họclịch sử Đảng với lịch sử dân tộc Việt Nam Trong nghiên cứu thường nhầmlẫn đối tượng lịch sử dân tộc từ khi có Đảng lãnh đạo với lịch sử Đảng Vìvậy, cần hiểu rõ mối quan hệ giữa hai ngành lịch sử này

Lịch sử Đảng, một chuyên ngành của khoa học lịch sử, nghiên cứu sự rađời, hoạt động của Đảng, tìm hiểu cương lĩnh, đường lối, chủ trương, quátrình tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương, những kinh nghiệm ( bài học)lãnh đạo của Đảng , phát hiện quy luật phát triển của cách mạng dưới sựlãnh đạo của Đảng… Đối tượng nghiên cứu chính của lịch sử Đảng là quátrình ra đời, hoạt động lãnh đạo và phát triển của Đảng trong các giai đoạncách mạng Tất nhiên sự ra đời và phát triển của Đảng diễn ra trong hoàncảnh lịch sử cụ thể của mỗi nước; đường lối, chính sách của Đảng là sự vậndụng sáng tạo và phát triển những nguyên lí của chủ nghĩa Mác - Lênin vào

điều kiện cụ thể của nước ấy, hoặc nói cách khác, đó là sự thể hiện chân líphổ biến của chủ nghĩa Mác - Lênin ở một bước phát triển mới vào nhữnghoàn cảnh cụ thể nhất định Vì thế, nghiên cứu lịch sử Đảng cần phải hiểulịch sử dân tộc trong những giai đoạn nhất định ở các mặt kinh tế, chính trị,văn hoá, tư tưởng…

Nhưng không vì vậy mà đồng nhất lịch sử Đảng với lịch sử dân tộc từkhi có Đảng Hai chuyên ngành khoa học này là những bộ phận khác nhaucủa lịch sử, có đối tượng nghiên cứu khác nhau Lịch sử Đảng nghiên cứucác mặt của lịch sử xã hội là để tìm hiểu bối cảnh lịch sử cụ thể về sự ra đời,hoạt động và phát triển của Đảng, đồng thời cũng xem xét kết quả thực tiễn

về mọi mặt (chính trị , kinh tế, văn hoá, tư tưởng,…) của đường lối, chínhsách của Đảng trong đời sống xã hội Trên cơ sở nghiên cứu đó đúc rút kinhnghiệm lãnh đạo của Đảng, phát hiện quy luật phát triển của cách mạngdưới sự lãnh đạo của Đảng Vì vậy, những kết quả nghiên cứu về lịch sửdân tộc trực tiếp giúp ích cho việc nghiên cứu lịch sử Đảng, và kết quảnghiên cứu của lịch sử Đảng lại soi sáng việc nghiên cứu lịch sử dân tộctrong giai đoạn từ khi Đảng ra đời và lãnh đạo cách mạng trên tất cả các mặtcủa đời sống xã hội

Đối tượng nghiên cứu của lịch sử dân tộc không đi sâu vào những vấn đềcủa lịch sử Đảng mà trình bày một cách toàn diện quá trình lịch sử phát triểncủa dân tộc

2 Chức năng của khoa học lịch sử Đảng

Cũng như các chuyên ngành khác của khoa học lịch sử, lịch sử ĐảngCộng sản Việt Nam có chức năng nhận thức, chức năng giáo dục và chứcnăng dự báo

Chức năng nhận thức là khám phá, hiểu biết ngày càng đầy đủ, toàn

diện, sâu sắc quá trình lịch sử đấu tranh, lãnh đạo, cầm quyền của Đảng, quátrình xây dựng và chỉnh đốn Đảng về mọi mặt, nhận thức ngày càng rõ hơnmỗi sự kiện trong lịch sử Đảng Trong khoa học lịch sử, nhận thức chủ yếu lànhận thức gián tiếp, nhận thức hiện thực đã diễn ra trong quá khứ Vì vậy,nhận thức diễn ra như một quá trình lâu dài, từ sơ khai đến từng bước sáng

tỏ, từ chưa đầy đủ đến đầy đủ và toàn diện hơn, từ chưa hoàn thiện đến hoànthiện hơn Nhận thức không chỉ ở hiện tượng, hình thức của vấn đề, của sựkiện mà phải đi sâu vào bản chất, nội dung của các vấn đề và sự kiện đó Nếuchỉ dừng lại ở hiện tượng, mô tả diễn biến, sự kiện lịch sử thì khó thấy rõ bảnchất, nội dung và giá trị của hiện tượng, sự kiện lịch sử Là nhận thức giántiếp, nên chỉ có thể tiếp cận gần tới cái đúng, tới chân lý Phải nắm vững vàvận dụng đúng đắn chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch

sử mới có thể nhận thức đúng đắn những vấn đề cơ bản và chủ yếu của lịch

sử Đảng Nhận thức lịch sử đúng hay sai, toàn diện, sâu sắc hay phiến diện,hời hợt còn tùy thuộc vào trình độ, thái độ, trách nhiệm, phương pháp củangười nghiên cứu, của nhà sử học Điều đó đòi hỏi người nghiên cứu phảinâng cao trình độ nhận thức, năng lực tư duy, nắm vững phương pháp luậnkhoa học và nhất là đề cao trách nhiệm với Đảng, dân tộc, trách nhiệm vớiquá khứ, như đồng chí Trường - Chinh đã nhắc nhở Nhận thức những nộidung lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là một quá trình, không thể nhậnthức một lần là xong mà phải trải qua quá trình nghiên cứu lâu dài để cóđược những nhận thức mới, không ngừng phát triển và hoàn thiện nhậnthức Nhận thức lịch sử tránh những phương pháp nhận thức chủ quan, ápđặt, suy diễn mà phải luôn luôn dựa trên cơ sở hiện thực lịch sử, dựa trên cứliệu, tư liệu tin cậy

Chức năng giáo dục của lịch sử Đảng là từ những kết quả, thành quả nghiên cứu mà tăng cường giáo dục, nâng cao sự hiểu biết của mọi người về lịch sử vẻ vang của Đảng qua các thời kỳ đấu tranh cách mạng với những thắng lợi và thành tựu to lớn của cách mạng Việt Nam do Đảng và Chủ tịch

Hồ Chí Minh lãnh đạo Khẳng định sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là nhân

tố hàng đầu quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam Giáo dục đểmọi người thấy hết được những khó khăn, thách thức của tiến trình cáchmạng để hiểu sâu sắc những giá trị và ý nghĩa của từng thắng lợi và thắng lợitrọn vẹn như hôm nay Cũng cần hiểu rõ không chỉ có thắng lợi mà còn cónhững tổn thất, hy sinh to lớn và cả những sai lầm, khuyết điểm Thông qua

giáo dục tri thức lịch sử Đảng mà giáo dục, bồi đắp chủ nghĩa yêu nước, lý

tưởng cộng sản chủ nghĩa, niềm tin vào con đường phát triển của cách mạng, đất nước theo mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Độc lập

dân tộc là khát vọng thiêng liêng, mục tiêu hàng đầu trong công cuộc giảiphóng Nhưng, như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nêu rõ, nước độc lập mà dânkhông hưởng hạnh phúc, tự do, sung sướng thì độc lập cũng chẳng có nghĩa

lý gì Vì vậy, sau khi giành được độc lập, phải bảo vệ vững chắc nền độc lập

ấy, đồng thời phấn đấu xây dựng xã hội mới tốt đẹp, đó là chủ nghĩa xã hội.Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, côngbằng, văn minh, do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế, văn hóa phát triển cao,con người được phát triển toàn diện, các dân tộc trong cộng đồng Việt Namđoàn kết giúp nhau cùng phát triển; có nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩacủa nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, do Đảng Cộng sản lãnh đạo, có quan

hệ thân thiện, hữu nghị với các dân tộc, các nước trên thế giới Lịch sử Đảng giáo dục, nâng cao năng lực tư duy chiến lược cho cán bộ, đảng viên góp phần nâng cao bản lĩnh chính trị, phương pháp công tác và phương pháp lãnh đạo, nâng cao trình độ lý luận và khả năng giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa nhận thức lý luận và hành động thực tiễn.

Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam với những tấm gương chiến đấu, hysinh của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước qua các thời kỳ lịch sử, chủnghĩa anh hùng cách mạng của bao thế hệ đồng bào, đồng chí, chiến sĩ có ý

nghĩa sâu sắc trong giáo dục đạo đức cách mạng Đạo đức cách mạng là di

sản quý báu của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của toàn Đảng Di sản ấy cần được

giáo dục sâu sắc để ngày càng phát triển, để xứng đáng là một Đảng đạo đức,

văn minh như điều Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định Đạo đức cách mạngcủa Đảng góp phần cải tạo cái cũ kỹ, lạc hậu, hư hỏng để xây dựng cái mớitốt đẹp, văn minh, tiến bộ Một nội dung quan trọng khác của chức năng giáo

dục của lịch sử Đảng là giáo dục, nâng cao những giá trị truyền thống vẻ vang của Đảng Truyền thống của Đảng gắn liền với truyền thống của dân

tộc và phát triển phong phú, sâu sắc ở thời đại Hồ Chí Minh Đó là truyềnthống đấu tranh kiên cường, bất khuất của các thế hệ những đảng viên cộngsản thật sự vì dân, vì nước Truyền thống đoàn kết, thống nhất trong Đảng trở

thành hạt nhân cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc và đoàn kết quốc tế.Truyền thống gắn bó mật thiết với dân tộc và nhân dân từ đấu tranh giành độclập đến trở thành Đảng cầm quyền Đó là truyền thống của chủ nghĩa quốc tế

vô sản và chủ nghĩa quốc tế xã hội, chủ nghĩa trong sáng, là sự thành thật,chân tình, hữu nghị với tất cả bạn bè trên thế giới vì hòa bình, hợp tác vàcùng phát triển

Cũng như các chuyên ngành khoa học khác, lịch sử Đảng Cộng sản Việt

Nam có chức năng dự báo Chức năng dự báo dựa trên những trải ngiệm và

những tổng kết kinh nghiệm, bài học và quy luật của tiến trình lịch sử để nhìnnhận xu hướng phát triển của cách mạng và đất nước Việt Nam Nhận thứcsâu sắc quá khứ để đánh giá và hành động đúng đắn hiện tại và dự báo tươnglai Dự báo đó là dựa trên những căn cứ và nhận thức khoa học và cũng cầnthiết tổng hợp từ nhiều ngành khoa học Dự báo là thấy trước vấn đề Khóhọc lịch sử và khoa học chính trị rất cần sự thấy trước đó Không thấy trướcthì không thể lãnh đạo chính trị được Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ vớinhững dự báo thiên tài Đảng Cộng sản Việt Nam do Người sáng lập và rènluyện đã rất coi trọng phân tích, đánh giá và dự báo chiều hướng phát triểncủa cách mạng và đất nước Các nhà nghiên cứu sử học và lịch sử Đảng rấtcần tự nâng cao năng lực nghiên cứu và dự báo sự phát triển Điều đó đòi hỏitrình độ nhận thức và năng lực tư duy khái quát, tư duy logic rất cao

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của khoa học lịch sử Đảng

Các nhiệm vụ của khoa học lịch sử Đảng là sự cụ thể hóa và phát triểncác chức năng đã nêu trên

Nhiệm vụ trước hết là thu thập, xử lý hệ thống các tư liệu lịch sử và xây dựng biên niên các sự kiện lịch sử Đảng Biên niên sự kiện lịch sử Đảng chưa

phải là công trình lịch sử nhưng là cơ sở rất quan trọng để nghiên cứu, biênsoạn công trình lịch sử Làm biên niên sự kiện đòi hỏi sự công phu và cótrách nhiệm trong tìm tòi, đối chiếu, xử lý các tư liệu, tài liệu Các sự kiệnlịch sử viết theo các thời kỳ cách mạng và có thể theo các chuyên đề chuyênsâu của lịch sử Đảng Vấn đề đặt ra trong nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy

lịch sử Đảng là phải rất coi trọng công tác tư liệu Mỗi người phải tự mình

làm công tác tư liệu, tích lũy, xử lý tốt tư liệu sẵn có và tiếp cận những tư liệumới Những cán bộ làm công tác tư liệu có vai trò rất quan trọng và luôn luôn

nhận thức vai trò, trách nhiệm của mình Tư liệu học là một chuyên ngành

sâu, phục vụ đắc lực cho nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy lịch sử Đảng

Nhiệm vụ thứ hai của khoa học lịch sử Đảng là tái hiện hiện thực lịch

sử nghĩa là dựng lại hiện thực lịch sử một cách khách quan, trung thực như

đã diễn ra trên tất cả các lĩnh vực gắn với sự lãnh đạo của Đảng Chú trọng

phương pháp lịch sử và phương pháp logic để tái hiện lịch sử dựa trên sựphân kỳ lịch sử thích hợp Dựng lại lịch sử sẽ ngày càng rõ hơn, đầy đủ hơn

từ những kết quả nghiên cứu mới Đây là một nhiệm vụ chủ yếu, nhưng thựchiện không dễ dàng vì nó phụ thuộc trình độ hiểu biết, năng lực nhận thức,phương pháp nghiên cứu, tinh thần trách nhiệm và cả sự say mê của ngườinghiên cứu Trình bày kết quả nghiên cứu quá trình lịch sử cố nhiên sử dụngphương pháp lịch sử là chủ yếu và diễn đạt bằng cách hành văn lịch sử, thuậtngữ khoa học lịch sử, tư duy từ hiện thực lịch sử, đặt đúng vào hoàn cảnh lịch

sử cụ thể

Nhiệm vụ thứ ba hết sức quan trọng của khoa học lịch sử Đảng là tổng kết những kinh nghiệm, bài học, quy luật và lý luận của tiến trình cách mạng Việt Nam do Đảng Cộng sản lãnh đạo, tổng kết những giá trị truyền thống của Đảng Kinh nghiệm và bài học trong lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt

Nam vô cùng phong phú, sinh động có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc đốivới từng thời kỳ lịch sử và đối với toàn bộ tiến trình lãnh đạo cách mạng Cóhai vấn đề lớn đặt ra là tổng kết kinh nghiệm, bài học lãnh đạo của Đảngtrong thực hiện cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và tổng kết những kinhnghiệm, bài học trong lãnh đạo cách mạng xã hội chủ nghĩa, nhất là thực hiệncông cuộc đổi mới Cũng cần tổng kết kinh nghiệm, bài học trong lãnh đạochiến tranh cách mạng, bảo vệ Tổ quốc, trong thực hiện đường lối đối ngoại,trong lãnh đạo xây dựng Nhà nước và hệ thống chính trị, lãnh đạo phát triểnkinh tế, văn hóa, xã hội, kinh nghiệm và bài học của xây dựng, chỉnh đốnĐảng Từ sự tổng kết kinh nghiệm, bài học và làm rõ quy luật phát triển vànhững vấn đề lý luận của cách mạng Việt Nam tổng kết những truyền thống

vẻ vang của Đảng, đó là Pho lịch sử bằng vàng như Chủ tịch Hồ Chí Minh dã

khẳng định Để tổng kết có giá trị đòi hỏi phải nắm vững phương pháp luận

sử học và các phương pháp cụ thể, nhất là phương pháp logic Nâng cao nănglực tư duy tổng hợp, khái quát nhưng cũng phải khắc phục cách tư duy chủquan, áp đặt, kế thừa những kết quả tổng kết trước đó nhưng phải phát triển,

bổ sung, không dừng lại ở những kết luận có sẵn, lối tư duy giáo điều, sách

vở Cũng phải khắc phục cách tư duy cảm tính, thiếu chiều sâu, nặng về sựviệc diễn biến cụ thể

Nhiệm vụ thứ tư là kế thừa, phối hợp nghiên cứu cùng với các chuyên ngành khác của khoa học lịch sử, nhất là với lịch sử dân tộc Việt Nam, lịch

sử quân sự Việt Nam Ba chuyên ngành có quan hệ mật thiết với nhau, bổ

sung kết quả nghiên cứu và làm sáng tỏ những tư liệu, những kết luận, đánhgiá Cần có sự phối hợp nghiên cứu và bảo đảm tính thống nhất của lịch sửtoàn Đảng với lịch sử đảng bộ các địa phương Khoa học lịch sử Đảng cũng

cần phối hợp với các chuyên ngành khoa học xã hội khác như chính trị học, luật học, xã hội học, kinh tế học, Việt Nam học, quốc tế học,v.v để không

ngừng phát triển cả về nội dung và kết quả nghiên cứu Điều đó cũng đặt racho cán bộ nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam phảikhông ngừng nâng cao trình độ lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh, đồng thời có những hiểu biết cần thiết các chuyên ngành khoahọc khác

Đối tượng, chức năng, nhiệm vụ nghiên cứu của khoa học lịch sử Đảng

là những vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt trong nghiên cứu, giảng dạy lịch

sử Đảng Xác định rõ và thực hiện có hiệu quả những vấn đề đó thúc đẩychuyên ngành khoa học lịch sử Đảng phát triển góp phần vào việc nghiên cứu

lý luận, tổng kết thực tiễn, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu củaĐảng hiện nay

CÂU HỎI ÔN TẬP

1 Đối tượng nghiên cứu của khoa học Lịch sử Đảng CSVN Ý nghĩa đốivới người nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng?

2 Chức năng của khoa học Lịch sử Đảng CSVN Ý nghĩa đối với ngườinghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng?

3 Nhiệm vụ của khoa học Lịch sử Đảng CSVN Ý nghĩa đối với ngườinghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng?

TÀI LIỆU THAM KHẢỎ

- Tài liệu tham khảo bắt buộc

1 Vũ Cao Đàm, Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb Khoa

học kỹ thuật, 2005

2 El' Chaninov: Những vấn đề phương pháp luận của khoa học lịch sử, trong chuyên đề " Sử học và xã hội học ", Trung tâm khoa học Xã hội và

Nhân văn quốc gia, Hà Nội, 1992

3 Giáo trình phương pháp nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng Cộngsản Việt Nam, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2010

4 Phan Ngọc Liên, Phương pháp luận sử học Nxb Đại học quốc gia

Hà Nội, 1999

- Tài liệu tham khảo không bắt buộc

1 Phan Ngọc Liên, Trương Hữu Quýnh: Giáo trình phương pháp luận sử

học, Đại học Sư phạm, H.1982.

2 Văn Tạo, Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc, Nxb Khoa học

xã hội, H.1995

Chuyên đề 2 NGUYÊN TẮC VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Tư tưởng: Củng cố niềm tin, nâng cao ý thức, trách nhiệm trongnghiên cứu, học tập của học viên

cố nhiên chỉ có thể tiếp cận tới gần chân lý hay nhận thức ngày càng rõ hơn.Lịch sử là sự vận động, phát triển theo quy luật, từ những sự kiện mang tínhngẫu nhiên để thấy sự phát triển tất yếu Vì vậy, có mối liên hệ giữa sự kiệnlịch sử với những vấn đề thời sự đang diễn ra, nghiên cứu sự kiện đã qua đểnghĩ về hiện tại và từ những vấn đề thời sự để hiểu sâu hơn điều đã diễn ratrong quá khứ Nghiên cứu lịch sử và lịch sử Đảng phải thật sự coi trọngnhững sự kiện lịch sử hiện tại vì hôm nay sự kiện đó là thời sự, ngày mai sựkiện đó đã thuộc về lịch sử Dựa trên nội dung lịch sử trung tâm, nổi bật có

ý nghĩa chi phối sự vận động, phát triển để phân địch các thời kỳ, giai đoạnlịch sử nhất định hoặc thời đại lịch sử Trong các quan điểm, nguyên tắc chỉđạo nghiên cứu lịch sử Đảng thì vấn đề hàng đầu là đảm bảo tính đảng, tínhkhoa học

Nguyên tắc tính đảng trong nghiên cứu lịch sử Đảng cần nắm vững các yêu cầu sau:

Một là, phải nắm vững những nguyên lý, phương pháp luận khoa học,

thế giới quan và nhân sinh quan của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh để nghiên cứu, nhận thức đúng đắn lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.Đặc biệt, vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

để xem xét thực tiễn lịch sử cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnhđạo, lý luận, tư tưởng về đấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc, về hình tháikinh tế-xã hội và phương thức sản xuất, về chiến tranh và cách mạng, về thờiđại, về vai trò của quần chúng nhân dân, về đảng chính trị, về Nhà nước,pháp luật,v.v Chú ý tới sự phát triển, giá trị khoa học và ý nghĩa chính trị-thực tiễn của những vấn đề cơ bản đó

Hai là, phải dựa trên quan điểm cơ bản và sự phát triển sáng tạo trong

cương lĩnh, đường lối và chính sách lớn của Đảng Nghiên cứu làm rõ cơ sở

lý luận, thực tiễn và những luận cứ trong quan điểm, đường lối của Đảng.Lịch sử Đảng là quá trình lãnh đạo, hiện thực hóa cương lĩnh, đường lối củaĐảng, khẳng định những ưu điểm, thành tựu đồng thời cũng làm rõ nhữnghạn chế, khuyết điểm

Ba là, nghiên cứu lịch sử Đảng phải theo sát và phục vụ nhiệm vụ chính

trị của Đảng và cách mạng ở từng thời kỳ lịch sử, nhất là phục vụ và bảo đảmquan điểm, nhiệm vụ chính trị hiện tại của Đảng và cách mạng Những vấn

đề cơ bản, hoặc những vấn đề khó trong đánh giá, kết luận của lịch sử Đảngcần được nghiên cứu thấu đáo, toàn diện, có trách nhiệm để đi đến kết luậnchính thức của cơ quan lãnh đạo có trách nhiệm của Đảng Phải tuân theonhững kết luận, đánh giá chính thức của Đảng

Bốn là, phải coi trọng nâng cao tính chiến đấu, tính giáo dục sâu sắc trong

các công trình nghiên cứu và các bài giảng về lịch sử Đảng Khẳng định sựđúng đắn, đồng thời phê phán có tính thuyết phục những nhận thức sai trái,lệch lạc, những luận điệu phản động của các thế lực thù địch hòng xuyên tạc,phủ nhận thành tựu cách mạng và vai trò lãnh đạo của Đảng Củng cố niềm tin

vào mục tiêu, con đường phát triển của cách mạng vì độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng

Tính khoa học trong nghiên cứu lịch sử Đảng cần phải nắm vững các yêu cầu:

Thứ nhất, phải nắm vững phương pháp luận sử học, nắm vững đối tượng

nghiên cứu, chức năng, nhiệm vụ của khoa học lịch sử Đảng, hệ thống cácphương pháp nghiên cứu lịch sử Đảng, nhất là phương pháp lịch sử vàphương pháp lôgích Nắm vững phép biện chứng của chủ nghĩa Mác để xemxét, phân tích, đánh giá mỗi hiện tượng, sự kiện lịch sử Đảng Nghiên cứucác sự kiện lịch sử Đảng trong mối quan hệ biện chứng, trong sự vận động,phát triển Cần phải nhận thức lịch sử Đảng là một khoa học và nghiên cứu

nó với tư cách một khoa học Coi trọng những tổng kết có ý nghĩa và giá trịkhoa học, từ tổng kết kinh nghiệm, bài học đến tổng kết những quy luật,những vấn đề lý luận của cách mạng Việt Nam

Thứ hai, tính khoa học đòi hỏi nghiên cứu lịch sử Đảng phải xuất phát

từ hiện thực khách quan của lịch sử, bảo đảm tính khách quan, trung thực,chính xác của các hiện tượng, sự kiện lịch sử Đảng Không tư duy, kết luậntheo lối chủ quan, áp đặt, suy diễn, phỏng đoán Luôn luôn tư duy từ hiệnthực lịch sử để dựng lại sự chân thực của lịch sử, không được tô hồng vàcũng không được xuyên tạc, bôi đen lịch sử Coi trọng công tác tư liệu và xử

lý thẩm định tư liệu một cách khoa học, đó là cơ sở rất quan trọng bảo đảm

độ tin cậy của kết quả nghiên cứu Tư duy lôgích, năng lực tổng hợp, kháiquát là rất cần thiết đối với nghiên cứu lịch sử Đảng

Thứ ba, để không ngừng nâng cao tính khoa học trong nghiên cứu lịch

sử Đảng, cán bộ nghiên cứu cần đề cao bản lĩnh khoa học, tính sáng tạo,khám phá, tìm tòi cái mới, không chỉ dừng lại ở những thành quả nghiên cứu

đã có hay kết luận có sẵn Đề cao trách nhiệm đối với quá khứ, trách nhiệmvới Đảng, đất nước và dân tộc để nghiên cứu, tổng kết một cách có hệ thống,toàn diện, sâu sắc với phương pháp khoa học, tỉ mỉ, nghiêm túc, thận trọng

Thứ tư, tính khoa học trong nghiên cứu lịch sử Đảng đặt ra yêu cầu phải

biết kết hợp với thành quả nghiên cứu của các ngành khoa học xã hội khác

trước hết là lịch sử dân tộc, lịch sử quân sự Việt Nam, lịch sử thế giới, lịch sửcác Đảng Cộng sản, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, lịch sử phongtrào giải phóng dân tộc trên thế giới Các ngành khoa học như kinh tế học,chính trị học, xã hội học, văn hóa học, Việt Nam học, Hồ Chí Minh học,… có

ý nghĩa quan trọng trọng nghiên cứu lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Kết hợp chặt chẽ tính đảng và tính khoa học trong nghiên cứu lịch sử Đảng

Tính đảng và tính khoa học là thống nhất và có mối quan hệ mật thiếtvới nhau Một công trình nghiên cứu, một bài giảng thể hiện tính đảng cũngđồng thời thể hiện tính khoa học và ngược lại Tính đảng và tính khoa họctrong lịch sử Đảng đều dựa trên phương pháp luận sử học mácxít, dựa trênnhững nguyên lý, quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng HồChí Minh và Cương lĩnh, đường lối của Đảng để nghiên cứu, tổng kết làmsáng tỏ những vấn đề lý luận, thực tiễn của lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam,phục vụ sự lãnh đạo, thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam.Tính đảng và tính khoa học đều đòi hỏi phải tôn trọng hiện thực khách quancủa lịch sử, làm sáng tỏ bản chất của các hiện tượng, sự kiện và quá trình lịch

sử lãnh đạo, đấu tranh và cầm quyền của Đảng Cả tính đảng và tính khoahọc đều đặt ra những yêu cầu cần thiết đối với người nghiên cứu, giảng dạylịch sử Đảng, đó là bản lĩnh chính trị, lập trường, quan điểm đúng đắn, bảnlĩnh khoa học và tinh thần trách nhiệm, để khẳng định những thắng lợi, thànhtựu của cách mạng, ưu điểm trong lãnh đạo của Đảng, đồng thời làm rõnhững mặt hạn chế, yếu kém và khuyết điểm

Nghiên cứu, tổng kết, đánh giá những vấn đề lịch sử không chỉ để nhậnthức sâu sắc đúng đắn về lịch sử mà còn để có cơ sở để xử lý, thực hiện tốthơn những vấn đề của hiện tại, nhiệm vụ chính trị hiện tại Tính đảng hướngvào phục vụ nhiệm vụ chính trị và sự lãnh đạo của Đảng hiện nay Chẳng hạnnghiên cứu vấn đề tự phê bình, phê bình, sửa chữa khuyết điểm của Đảngnhững năm 1930-1931 (vấn đề thanh đảng ở Trung Kỳ), tự chỉ trích củaĐảng 1939, sai lầm của cải cách ruộng đất 1956, sai lầm, khuyết điểm tronglãnh đạo cách mạng xã hội chủ nghĩa mà Đại hội VI của Đảng (1986) đã tự

phê bình… không phải để phủ nhận, xuyên tạc, bôi đen lịch sử mà để nhậnthức đúng lịch sử, thấy rõ bản lĩnh, trách nhiệm chính trị của Đảng và các lầnsửa chữa thành công các khuyết điểm đó đã để lại kinh nghiệm, bài học choĐảng tự phê bình, phê bình sửa chữa khuyết điểm hiện nay nhằm nâng caonăng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng

Tính khoa học dựa trên những nguồn tư liệu, tài liệu gốc với sự tin cậy

về tính chân thực của nó Ở các nước đều có văn bản pháp luật quy định độdài của thời gian có thể công khai những tài liệu trong quá khứ 50 năm, 40năm hoặc 30 năm Những tài liệu còn chưa được biết đến khi được công bố

sẽ rất có giá trị về khoa học để nhận thức đúng hơn về lịch sử

Trong chiến tranh hay trong đấu tranh ngoại giao thì chú trọng tài liệu từ cảhai phía Chẳng hạn, năm 2009, phía Mỹ đã công bố tài liệu thừa nhận cái gọi là

“Sự kiện Vịnh Bắc Bộ” tháng 8-1964 chỉ là do phía Mỹ tự dựng lên để lấy cớném bom miền Bắc Việt Nam Ngày 13-6-2011, phía Mỹ công bố đầy đủ với7.000 trang tài liệu mà năm 1971 gọi là “tài liệu mật” của Bộ Quốc phòng Hoa

Kỳ về quan hệ Việt-Mỹ và chiến tranh xâm lược Việt Nam Việc bảo vệ chủquyền biển đảo của Việt Nam hiện nay phải dựa trên cơ sở lịch sử, pháp lý đãđược xác định Nhà nước Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử đã quản lý trên thực

tế, khẳng định chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa, quần đảo Trường Sa từthế kỷ XVII Bản đồ của các nước Phương Tây đều xác định Hoàng Sa, Trường

Sa thuộc lãnh hải của Việt Nam và bản đồ của nhà nước Trung Hoa xuất bảnnăm 1908, 1919 và tái bản năm 1933 đều xác định lãnh thổ Trung Hoa chỉ đếnđảo Hải Nam, không hề có Hoàng Sa, Trường Sa Trước năm 1975, Hoàng Sa

và Trường Sa thuộc sự kiểm soát của Việt Nam Cộng hòa (Chính quyền SàiGòn) Ngày 20-1-1974, Trung Quốc đã chiếm Hoàng Sa khi đó đang thuộcquyền kiểm soát của chính quyền Sài Gòn Cũng cần hiểu rõ cuộc chiến đấungoan cường của Hải quân Việt Nam bảo vệ Trường Sa chủ quyền của ViệtNam ngày 14-3-1988 Những tư liệu, tài liệu về các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổquốc ở biên giới Tây-Nam và biên giới phía Bắc phải được nghiên cứu nghiêmtúc để không chỉ tổng kết lịch sử mà còn phục vụ cho sự lãnh đạo của Đảng,Nhà nước hiện nay

Tính đảng và tính khoa học đặt ra yêu cầu nghiên cứu toàn diện, sâu sắctất cả các lĩnh vực hoạt động lãnh đạo, xây dựng và đấu tranh của Đảng Quátrình xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng, tổ chức, công tác đảng viên, cán

bộ, bảo vệ nội bộ Đảng cần được nghiên cứu sâu hơn Hệ thống tổ chức đảng

và đấu tranh trong các nhà tù của thực dân, đế quốc Hoạt động tình báo vàchiến đấu của các chiến sĩ tình báo huyền thoại Chiến công của lực lượngbiệt động Sài Gòn-Gia Định trong hai cuộc kháng chiến Vai trò lãnh đạo của

hệ thống tổ chức đảng trong lực lượng vũ trang (Quân đội, Công an) Thựchiện nghĩa vụ quốc tế và hoạt động đối ngoại của Đảng Vai trò của đảng bộcác địa phương Đó là những vấn đề cần được nghiên cứu đầy đủ và tổng kếtsâu sắc làm sáng tỏ về thực tiễn và lý luận

“Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồngthời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam, đại biểutrung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc.Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tưtưởng, kim chỉ nam cho hành động, lấy tập trung dân chủ làm nguyên tắc tổchức cơ bản”1 Nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Đảng cần nắm vững bản chất cáchmạng và khoa học đó của Đảng Đó cũng là yêu cầu của tính đảng và tính khoahọc trong nghiên cứu Từ thực tiễn lịch sử lãnh đạo, đấu tranh và cầm quyền củaĐảng mà làm rõ và khẳng định bản chất đó Quá trình xây dựng, chính đốnĐảng và chính trị, tư tưởng, lý luận và tổ chức gắn liền với quá trình lãnh đạo,đấu tranh của Đảng, với phong trào cách mạng của giai cấp công nhân, nhândân lao động và toàn dân tộc Từ thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945,Đảng trở thành Đảng cầm quyền, nhiều vấn đề mới đặt ra trong quan hệ giữaĐảng với chính quyền nhà nước và các tổ chức trong hệ thống chính trị, với giaicấp, nhân dân và dân tộc và quan hệ đối ngoại, ngoại giao Tính đảng và tínhkhoa học trong lịch sử Đảng cần quán triệt và làm sáng tỏ những quan hệ cơ bản

đó trong quá trình thực hiện vai trò lãnh đạo, cầm quyền của Đảng trong điềukiện hiện nay

2 Các phương pháp nghiên cứu lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, H, 2011,

trang 88

2.1 Phương pháp lịch sử và phương pháp lô gic trong nghiên cứu lịch sử Đảng

Nghiên cứu khoa học lịch sử và lịch sử Đảng cần thiết phải sử dụng vàkết hợp nhiều phương pháp Cần đặc biệt coi trọng phương pháp nghiên cứu

cơ bản là phương pháp lịch sử và phương pháp lôgích

Phương pháp lịch sử trong nghiên cứu lịch sử Đảng là phương pháp

dựa trên những tư liệu, cứ liệu lịch sử Đảng, trình bày quá trình phát sinh,vận động, biến đổi và phát triển của hiện thực lịch sử Đảng với tất cả sựphong phú, đa dạng, ngẫu nhiên từ khi Đảng ra đời, hoạt động lãnh đạo đếnnay Đó là phương pháp mô tả diện mạo của các hiện tượng, sự kiện lịch sửĐảng và toàn bộ hiện thực theo quá trình phát sinh phát triển của Đảng làm

cơ sở để nhận thức hiện thực

Phương pháp lôgích trong nghiên cứu lịch sử Đảng là phương pháp

trừu tượng hóa, khái quát hóa từ lịch sử nói chung và lịch sử Đảng nói riêng,

là sự phản ánh lịch sử trong toàn bộ những mối liên hệ và quan hệ cơ bản vào

ý thức con người Từ sự khái quát đó để đi đến nhận thức đúng bản chất củahiện tượng, sự kiện lịch sử, có được những kết luận có giá trị khoa học Đócũng chính là sự tổng kết kinh nghiệm, bài học của hiện thực lịch sử, nhữngquy luật hay những vấn đề lý luận của tiến trình lịch sử Các nhà khoa học coiphương pháp lôgích thực chất cũng là phương pháp lịch sử nhưng đã thoátkhỏi hình thái lịch sử và những ngẫu nhiên gây trở ngại Phương pháp lôgíchtrình bày khách thể trong tính tất yếu của nó còn phương pháp lịch sử mớidừng lại ở những biểu hiện ngẫu nhiên Lôgích biện chứng là phương phápthật sự khoa học để nhận thức hiện thực lịch sử, tư duy từ hiện thực lịch sử vàtrong tất cả các mối liên hệ, quan hệ của hiện thực

Lấy nghiên cứu lịch sử Đảng thời kỳ 1930-1945 làm ví dụ Phương pháplịch sử phải làm rõ hoàn cảnh, đặc điểm lịch sử của cách mạng Việt Namnhững năm 1930-1945; quá trình phát triển Cương lĩnh, đường lối, chínhsách lớn của Đảng nhằm giải quyết những mâu thuẫn cơ bản của xã hội; sựlãnh đạo, tổ chức thực tiễn của Đảng để hiện thực hóa đường lối, thực hiệnmục tiêu giành độc lập, giành chính quyền qua các cao trào cách mạng 1930-

1931, 1936-1939, 1939-1945 và cuộc tổng khởi nghĩa tháng 8-1945; sự lãnhđạo đó gắn liền với quá trình xây dựng và phát triển lực lượng cách mạng,phát triển và sáng tạo các hình thức, phương pháp đấu tranh, gắn liền với quátrình xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng và tổ chức Đó là hiện thực vôcùng phong phú của lịch sử toàn Đảng từ trung ương đến các địa phương cáclĩnh vực hoạt động do Đảng lãnh đạo cần được tái hiện sinh động, trung thực Phương pháp lôgích tổng kết, khái quát hóa làm rõ những kinh nghiệm,bài học chủ yếu, những vấn đề mang tính quy luật, lý luận của 15 năm đấutranh cách mạng Làm rõ sự kết hợp đúng đắn mục tiêu giải phóng dân tộcvới giải phóng giai cấp, giữa dân tộc và dân chủ, chống đế quốc và chốngphong kiến, giành độc lập, giành chính quyền về tay nhân dân Kinh nghiệm

về xây dựng, phát triển lực lượng cách mạng, đoàn kết lực lượng và phát huysức mạnh của toàn dân tộc; về kết hợp và phát triển sáng tạo các hình thức tổchức cách mạng, các hình thức và phương pháp đấu tranh; về quy luật vậnđộng phát triển của khởi nghĩa giành chính quyền, tình thế và thời cơ cáchmạng; về kết hợp ý chí tự lực, tự cường, sức mạnh của dân tộc với cơ hộithuận lợi từ bên ngoài; về sự kết hợp chiến lược với sách lược, bản lĩnh chínhtrị và vai trò lãnh đạo, trách nhiệm chính trị của Đảng và những vấn đề vềxây dựng Đảng.v.v Với những tổng kết, khái quát đó, phương pháp lôgích đãnêu bật được bản chất của hiện thực lịch sử, giá trị thực tiễn và lý luận củamột thời ký đấu tranh oanh liệt, vẻ vang của Đảng và dân tộc

Lịch sử Đảng là một chuyên ngành của khoa học lịch sử, trong những

năm qua, cùng với xu thế chung tiến hành đổi mới công tác giáo dục lí luận,Lịch sử Đảng cũng đã được tích cực đổi mới cả về nội dung và phương phápnghiên cứu cho phù hợp với mục tiêu nhiệm vụ cách mạng trong tình hìnhmới Tuy nhiên, qua thực tế nghiên cứu có những công trình còn nhiều khiếmkhuyết, thiếu sức hấp dẫn, chưa đạt mục đích của chuyên ngành Lịch sửĐảng Có những công trình lịch sử Đảng chỉ nặng về nghiên cứu chủ trương,đường lối, nghị quyết, chỉ thị… của Đảng trong các thời kì lịch sử, mà thiếuhẳn hoặc trình bày rất ít phong trào phong phú, sôi động của quần chúng,được hướng dẫn bởi đường lối, nghị quyết đó Hoặc là thiên về trình bày diễn

biến phong trào, làm cho công trình nghiên cứu đó bị rối bởi vô vàn những sựkiện, những hiện tượng lịch sử, thiếu những đánh giá khái quát, những kếtluận có giá trị khoa học Hoặc trình bày phiến diện một chiều, chỉ thấy thànhtích, thắng lợi trong quá trình lãnh đạo của Đảng mà không thấy những thiếusót, những gay cấn, hiểm nguy, những bước lùi tạm thời của cách mạng, đểrút ra được những bài học kinh nghiệm có giá trị thực tiễn trong lãnh đạocách mạng v.v.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trên, trong đó chủ yếu là

do người nghiên cứu chưa vận dụng đúng đắn phương pháp lịch sử vàphương pháp lôgíc, mà biểu hiện cụ thể là:

Vận dụng phương pháp lôgíc một cách máy móc, lấy phương pháp lôgícthay thế cho phương pháp lịch sử; tìm cách cắt xén lịch sử để phù hợp vớicông thức lí luận có sẵn hoặc tô đậm lịch sử những nét mà lịch sử không cóhoặc là có ít, dẫn đến tình trạng quá coi trọng lí luận, tính khái quát, tính tổngkết mà bỏ qua việc nghiên cứu những sự kiện lịch sử cụ thể Do đó, đã dẫnđến những khái quát lí luận thiếu căn cứ, những quy luật, phạm trù không cónội dung lịch sử, khiến bài nghiên cứu xơ cứng, giáo điều, khô khan, thiếutính thuyết phục

Sử dụng phương pháp lịch sử đơn thuần, tách rời phương pháp lịch sửvới phương pháp lôgíc sẽ làm cho bài nghiên cứu nặng về miêu tả sự kiện, savào kể chuyện vụn vặt, coi lịch sử là một chuỗi sự kiện liên tục, không phânbiệt được những sự kiện điển hình và sự kiện không điển hình Cũng cótrường hợp người nghiên cứu có dụng ý miêu tả lịch sử một cách có quy luậtnhưng do nặng về trích dẫn tài liệu khiến người đọc khó nhận ra bản chất,quy luận vận động của lịch sử nói chung, lịch sử Đảng nói riêng Hạn chế nàylàm cho chuyên ngành Lịch sử Đảng không hoàn thành chức năng cơ bản của

nó là tư lịch sử, phân tích tìm ra chân lí, quy luật vận động khách quan củalịch sử, để nâng cao bản lĩnh chính trị và trình độ vận dụng lí luận vào côngtác thực tiễn cho người đọc

Nhằm khắc phục những hạn chế nói trên, những người làm công tácnghiên cứu lịch sử phải kết hợp một cách đúng đắn và nhuần nhuyễn phươngpháp lịch sử và phương pháp lôgíc Trước hết phải chú ý đến những vấn đề sau: Nghiên cứu lịch sử nói chung cũng như Lịch sử Đảng nói riêng phảikhôi phục lại bức tranh chân thực của lịch sử đã diễn ra Hiện thực lịch sửđược tạo nên bởi muôn vàn sự kiện, không thể trình bày hết được, mà chỉ cầntrình bày những sự kiện cơ bản, từ đó hình thành khái niệm để đi sâu bảnchất, rút ra bài học kinh nghiệm và quy luật lịch sử Chẳng hạn, quá trìnhhoạt động của Đảng từ năm 1930 cho đến nay rất phong phú, nhưng vấn đềtrung tâm là phải làm nổi bật lịch sử lãnh đạo và đấu tranh của Đảng bằngnhững sự kiện lịch sử có tính chất bước ngoặt, trong từng thời kì lịch sử nhấtđịnh Từ thực tế lịch sử đó làm sáng rõ tính đặc thù của Đảng, làm sáng rõquy luật lãnh đạo của Đảng trong cách mạng Việt Nam.

Nghiên cứu lịch sử Đảng phải tuân thủ những nguyên tắc của phươngpháp lịch sử là tôn trọng thực tiễn khác quan, không chỉ trình bày nhữngthành công, thắng lợi của Đảng, của cách mạng, mà phải trình bày cả nhữngthiếu sót, hạn chế, không thành công trong lãnh đạo và chỉ đạo của Đảng, như

đã diễn ra trong lịch sử Chính từ sự thật lịch sử đó, rút ra những tổng kếtkinh nghiệm quý giá cho sự lãnh đạo của Đảng trong hiện tại và tương lai,tránh những sai lầm, vấp váp Qua đó giúp cho người đọc thấy hết tính khókhăn, phức tạp của sự nghiệp cách mạng mà Đảng và nhân dân ta đã trải qua,chuẩn bị cho họ đủ bản lĩnh chính trị và năng lực trí tuệ bước vào công táclãnh đạo thực tiễn

Một công trình nghiên cứu lịch sử Đảng chỉ thực sự có sức hấp dẫn khitái hiện được “không khí lịch sử”, tái hiện được những “gai góc”, “tháchthức” của lịch sử, những yêu cầu của cách mạng, của dân tộc đặt ra trước vaitrò quyết định của Đảng, làm cho người đọc cảm nhận được những quyếtsách hết sức sáng suốt, nhạy bén và hợp quy luật của Đảng trong quá trìnhlãnh đạo cách mạng

Việc trình bày những chủ trương, đường lối, nghị quyết của Đảng phảixác định đúng những giá trị, hiểu rõ bước phát triển trên từng vấn đề của nghị

quyết trong từng thời kì nhất định, từ đó hệ thống hoá và phân tích ý nghĩa,tác dụng của chủ trương đường lối của Đảng.

Lịch sử lãnh đạo của Đảng không chỉ là sự hoạch định đường lối, chủ

trương… mà điều có ý nghĩa quyết định là vai trò tổ chức thực tiễn để đưacách mạng đến thắng lợi Vì vậy, nghiên cứu và biên soạn lịch sử Đảngkhông chỉ dừng lại ở việc trình bày những nội dung nghị quyết, chỉ thị… củaĐảng, mà phải trình bày cả quá trình tổ chức thực hiện của các cấp và phongtrào cách mạng phong phú và sinh động của quần chúng Thông qua hiệnthực lịch sử để làm nổi bật vai trò lãnh đạo của Đảng, đồng thời cũng thấy rõ

sự tác động qua lại giữa lí luận và thực tiễn, thấy được quá trình bổ sung,hoàn chỉnh đường lối của Đảng qua sự kiểm nghiệm của chính phong tràocách mạng của quần chúng, cũng như vai trò của quần chúng nhân dân tronglịch sử

Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgích cần được kết hợp chặt chẽtrong nghiên cứu và trong giảng dạy lịch sử Đảng Khi sử dụng phương pháplịch sử đã phải chú trọng tư duy lôgích, khái quát và khi sử dụng phươngpháp lôgích phải luôn luôn tư duy từ hiện thực lịch sử, coi trọng tri thức lịch

sử Nếu chỉ dừng lại ở phương pháp lịch sử, mô tả diễn biến lịch sử thì khôngthể nhận biết được bản chất của hiện thực, nhưng nếu không dựa trên hiệnthực lịch sử phong phú, đa dạng đã sử dụng phương pháp lôgích, khái quát,kết luận vội vã sẽ dẫn đến nhận thức chủ quan, không phù hợp với hiện thực

Sự kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc trong nghiên cứu

lịch sử Đảng là hết sức cần thiết Tuy nhiên, tuỳ theo từng nội dung và mụcđích của từng bài nghiên cứu và của đối tượng mà vận dụng phương phápnày hay phương pháp khác ở mức độ nặng nhẹ khác nhau cho thích hợp.Chẳng hạn các công trình nghiên cứu về chuyên đề hoặc bài học kinh nghiệmđòi hỏi coi trọng việc lí giải, phân tích, tổng kết những kinh nghiệm lịch sử,những bài học lớn của Đảng trong quá trình lãnh đạo cách mạng, từ đó đi đếntổng kết những vấn đề lí luận của cách mạng Việt Nam, cần kết hợp cả haiphương pháp, nhưng nặng về sử dụng phương pháp lôgíc Ví dụ như nhữngbài học kinh nghiệm gắn với một thời kì lịch sử nhất định: cách mạng dân tộc

dân chủ nhân dân (1930 - 1975); công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc vàtrên cả nước; những bài học trong công cuộc đổi mới từ 1986 đến nay; hoặc

là những bài học có giá trị xuyên suốt cả quá trình lãnh đạo của Đảng ta nhưbài học nắm vững ngọn cờ độc lập dân tộc và CNXH, bài học về công tác dânvận, bài học về xây dựng mặt trận v.v Tuy nhiên, để có được những kết luận

có giá trị về khoa học cũng như thực tiễn, những bài học này phải được rút ra

từ thực tiễn sinh động và phong phú

Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgíc là hai mặt biểu hiện củaphương pháp biện chứng mác xít Vận dụng phương pháp biện chứng mác xítvào việc nghiên cứu lịch sử nói chung và lịch sử Đảng nói riêng là một vấn

đề có ý nghĩa rất quan trọng về mặt lí luận và thực tiễn, đòi hỏi người nghiêncứu phải nỗ lực, dày công trau dồi tư tưởng và phương pháp học thuật, nắmvững lí luận, đồng thời phải biết kết hợp với các phương pháp nghiên cứutổng hợp, phân tích, quy nạp, so sánh…

Vì vậy, người làm công tác sử học phải nắm vững những nguyên tắc,quan điểm phương pháp luận mác xít mới hoàn thành trọng trách của mình,như đồng chí Trường Chinh đã từng chỉ rõ : “ Người viết sử phải phụ trách cảquá khứ, hiện tại và tương lai, phụ trách trước Đảng và nhân dân Nếu chúng

ta viết sai, con cháu ta sẽ phê bình ta, cũng có thể truyền cái sai cho nhân dân

và cho cả thế giới…Công tác sử học là công tác tư tưởng Viết sử tức là tổngkết những kinh nghiệm đúng, sai, phổ biến kinh nghiệm đúng, khắc phục cáisai, ôn lại cái cũ để chủ đạo cái mới Viết lịch sử không phải để ngắm lịch sử.Lịch sử không phải một vật để trang trí Viết là để giáo dục đảng viên vàquần chúng, làm cho họ tự hào và tin tưởng, có thêm năng lực và kinhnghiệm để làm nên những sự nghiệp vĩ đại hơn nữa Qua việc nghiên cứu sử

mà giáo dục tinh thần yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, tinh thần kiêncường chiến đấu, khắc phục khó khăn.”1

1Trường Chinh, Bài nói chuyện tại Hội nghị nghiên cứu lịch sử Đảng, ngày 27-12-1963, Lưu tại

Viện Lịch sử Đảng, Học viện CT- HCQG Hồ Chí Minh

Khái niệm nêu trên, cách đặt vấn đề và diễn đạt khác nhau nhưng tựu trung:phương pháp lịch đại là thuật ngữ chỉ cách thức nghiên cứu, trình bày sự vận động,biến đổi của các sự kiện, hiện tượng lịch sử tuỳ theo trình tự thời gian của chúng.Phương pháp này được sử dụng trong lĩnh vực ngôn ngữ, lịch sử Phương pháplịch đại là phương pháp riêng biệt, có tác dụng to lớn trong việc trình bày lịch sửtheo sự vận động khi chúng có cùng nguồn gốc phát sinh, phát triển Lần theo sựphát triển của lịch sử cho ta thấy rõ thực chất của quá trình lịch sử và góp phầndựng lại bức tranh chân thật của lịch sử Tuy vậy, phương pháp lịch đại không thểthay thế được phương pháp lịch sử, phương pháp lôgíc, phương pháp phânkỳ mặc dù chúng có chung những nét tương đồng Bởi vậy, tuỳ mục đích và yêucầu của nghiên cứu, giảng dạy mà lựa chọn phương pháp lịch đại cho phù hợp.

b- Đặc trưng

Phương pháp lịch đại có tính hệ thống và tính kế thừa

Đặc trưng này xuất phát từ thực tiễn lịch sử là một dòng chảy liên tụckhông đứt đoạn Tất cả mọi chế độ xã hội nối tiếp nhau trong lịch sử đều lànhững giai đoạn quá độ trong tiến trình phát triển từ thấp đến cao Lịch sử cólúc phát triển nhảy vọt, nhưng cũng có lúc thụt lùi, có thể lịch sử tiến theo conđường vòng ngoắt ngoéo phát triển của lịch sử là sự phát triển biện chứng.Nhờ phương pháp lịch đại mà lịch sử được dựng lại, trình bày lại một cách hệthống theo quá trình phát triển của nó Do vậy, hệ thống hoá lịch sử là một đặctrưng mà ta có thể nhận ra người trình bày sử dụng phương pháp lịch đại

1 Tõ ®iÓn tiÕng viÖt, Nxb Khoa häc x· héi, H 1998, tr 590

Tính kế thừa trong phương pháp lịch đại gắn liền và kết hợp với tính hệthống Vấn đề này xuất phát từ chỗ lịch sử là một quá trình liên tục, không cónhững lát cắt Mỗi sự vật hiện tượng của thời kỳ, giai đoạn sau đều có vếttích của thời kỳ, giai đoạn trước và mầm mống, triển vọng của tương lai Đềcập đến tính kế thừa Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Chúng ta lại phải hiểu rằng:giai đoạn này có dính líu với giai đoạn khác, nó kế tiếp giai đoạn trước và nógây những mầm mống cho giai đoạn sau”1 Có nhiều sự biến đổi sinh ra từgiai đoạn này đến một giai đoạn khác Trong một giai đoạn cũng có sự biếnđổi của nó Sự chỉ dẫn của Người cho ta thấy tính kế thừa, tính lặp lại củalịch sử Vì vậy, sử dụng phương pháp lịch đại trình bày một sự kiện, hiệntượng cùng nguồn gốc, có tính giai đoạn cần phải chú ý cả tính hệ thống vàtính kế thừa Do đặc trưng này mà khi trình bày thời kỳ, giai đoạn trước cần phảihướng tới thời kỳ, giai đoạn sau và ngược lại.

Phương pháp lịch đại luôn gắn chặt với quan điểm lịch sử và phát triển

Xuất phát từ cách thức nghiên cứu, trình bày các sự vật, hiện tượngtrong sự vận động biến đổi của chúng theo trình tự thời gian mà phương pháplịch đại có đặc trưng gắn chặt với quan điểm lịch sử, phát triển Đặc trưngnày đòi hỏi khi nghiên cứu, trình bày sự kiện lịch sử phải quan tâm đến hoàncảnh lịch sử phát sinh, phát triển của chúng tức là trình tự thời gian của sựkiện gắn liền với hoàn cảnh lịch sử nhất định

Phương pháp lịch đại gắn chặt với quan điểm phát triển bởi trình tự thờigian của các sự vật, hiện tượng Trong quá trình đó có sự phát triển thuận lợinhưng cũng có thể có khó khăn, thậm chí có những tụt lùi nhất định nhưngvẫn nằm trong quá trình phát triển Phương pháp lịch đại luôn luôn gắn chặtvới trình tự thời gian, còn quan điểm phát triển thì thông qua trình tự thờigian để xem xét sự vật trong trạng thái động, trong xu hướng phát triển của

sự vật, hiện tượng

Như vậy, sử dụng phương pháp lịch đại không thể không gắn với quanđiểm lịch sử, quan điểm phát triển nhằm làm cho vấn đề trình bày có nhữngluận cứ khoa học chắc chắn, có sức thuyết phục cao Sự gắn bó này giúp

1 Hå ChÝ Minh, Toµn tËp, TËp 6, Nxb Chính trị Quốc gia, H 2002, tr 165

những người nghiên cứu, giảng dạy có tầm nhìn xa, nhìn thấy triển vọng pháttriển của các sự kiện mặc dầu trước mắt có thể còn đang gặp nhiều khó khăn.V.I.Lênin chỉ dẫn: "Trong lúc còn bị đày đoạ ở chốn xa xôi chúng ta phải cốgắng theo kịp các sự kiện xảy ra, tổng kết lại, rút ra kết luận, từ kinh nghiệmlịch sử của ngày nay, phải tiếp thu lấy những bài học có thể ứng dụng chongày mai"1 Đó là sự thể hiện rõ nhất việc sử dụng phương pháp lịch đại gắnliền với quan điểm lịch sử, quan điểm phát triển.

Phương pháp lịch đại thể hiện tính độc lập đồng thời phụ thuộc vào các phương pháp khác

Tính độc lập là một đặc trưng rất rõ của phương pháp lịch đại Đặc trưngnày quy định bởi sự phát triển tự nhiên diễn ra tuần tự theo trình tự thời giancủa lịch sử Do vậy, trình bày diễn biến của lịch sử có trước, có sau, có mởđầu, có phát triển là tất yếu khách quan của phương pháp lịch đại V.I.Lêninviết: "Mác đã vạch ra con đường nghiên cứu của lịch sử một cách khoa học,coi lịch sử là một quá trình thống nhất và có quy luật, mặc dầu quá trình đócực kỳ phức tạp và có rất nhiều mâu thuẫn"2 Điều đó chứng tỏ, mặc dù lịch sửdiễn ra không theo đường thẳng nhưng việc trình bày, tái hiện lịch sử theotrình tự thời gian, trong quá trình thống nhất Đó là nhiệm vụ của phương pháplịch đại

Trong hệ phương pháp lịch sử, phương pháp lịch đại tuy có tính độc lậptương đối nhưng bản thân nó không thay thế các phương pháp khác Trongnghiên cứu, giảng dạy không phải chỉ có yêu cầu trình bày quá trình ra đời vàphát triển của sự vật hiện tượng mà không qua các bậc thang của quá trình đó

là sự đòi hỏi chiều sâu của vấn đề như sự vật, hiện tượng đã phát sinh, pháttriển trong hoàn cảnh nào? Trong lịch sử nó đã phát triển đến đâu? Thực chất,bản chất của chúng là gì? Trả lời các câu hỏi đó phải là phương pháp lịch sử,phương pháp so sánh, phương pháp phân kỳ

Như vậy, phương pháp lịch đại có tính độc lập riêng biệt nhưng đồngthời phụ thuộc vào phương pháp khác Điều đó đặt ra cho người nghiên cứu,

1 V.I.Lªnin, Toµn tËp, TËp 9, Nxb TiÕn bé, M 1979, tr 258

giảng dạy phải biết lựa chọn các phương pháp vào nghiên cứu, trình bày mới

có thể đánh giá đúng đắn, toàn diện các sự kiện, hiện tượng

2.1.2 Vận dụng phương pháp lịch đại trong nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng

a- Nguyên tắc vận dụng

-Nắm vững tính đảng, tính khoa học trong sử dụng phương pháp lịch đại

Tính đảng, tính khoa học là nguyên tắc của khoa học Lịch sử Đảng, nóbao trùm, xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng.Tuy vậy, với cách thức nghiên cứu, trình bày các sự kiện, hiện tượng trong sựvận động biến đổi theo trình tự thời gian lịch sử, phương pháp lịch đại gắnchặt với tính đảng, tính khoa học Mối quan hệ không thể tách rời này giúpcho sự nghiên cứu, trình bày sự vận động biến đổi của sự vật, hiện tượng mộtcách khách quan, trung thực, theo trình tự vốn có của lịch sử Quán triệt tínhđảng, tính khoa học, phương pháp lịch đại trình bày sự vận động phát triểnlịch sử theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về xemxét, đánh giá lịch sử nghĩa là nghiên cứu, trình bày lịch sử bằng những quanđiểm lịch sử của chủ nghĩa duy vật của phép biện chứng sự phát triển của lịch

sử, của những phương pháp nghiên cứu lịch sử, mácxít, như phương phápphân tích giai cấp, phương pháp phân tích cụ thể trong tình hình cụ thể

-Nghiên cứu trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong vận động và biến đổi theo trình tự thời gian

Đây vừa là nội dung, vừa là đặc trưng, nguyên tắc của phương pháp lịchđại Điều này càng thấy rõ các sự kiện, hiện tượng lịch sử diễn ra trong mộtquá trình nối tiếp nhau và sự vận động của chúng bộc lộ nội dung mang tínhquy luật của quá trình lịch sử Do vậy, nghiên cứu trình bày lịch sử một cách

có hệ thống theo trình tự thời gian là nguyên tắc của phương pháp lịch đại.Tính nguyên tắc thể hiện ở chỗ nếu như trình bày khác đi thì không nhận biếtđược phương pháp lịch đại nữa

b- Phương pháp lịch đại vận dụng trong nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng

- Vận dụng trong xây dựng các biểu biên niên

Biên niên lịch sử là vấn đề hết sức quan trọng, là vấn đề hàng đầu trongxây dựng công trình sử học Có nhiều loại biên niên: biên niên các sự kiện quantrọng và biên niên chi tiết, toàn diện các sự kiện quan trọng và biên niên chi tiết,toàn diện các sự kiện Điều này tuỳ thuộc vào yêu cầu của công trình hoặc điềukiện vật chất, thời gian cho phép Nhưng dù trong trường hợp nào thì biên niêncũng phải thể hiện trình tự theo thời gian lịch sử và dựa vào sự gắn bó với nhaucủa các sự kiện, hiện tượng cùng nguồn gốc phát sinh, phát triển Biên niênđược sử dụng rộng rãi trong các trường hợp khác nhau: thân thế sự nghiệp mộtcon người, lịch sử một đảng bộ, lịch sử toàn Đảng v.v Biên niên còn có thể đisâu vào từng lĩnh vực như chính quyền Nhà nước, các đoàn thể quần chúng.Cũng có thể dùng thể loại biên niên trình bày hệ thống các Đại hội, các Hộinghị Trung ương, Bộ Chính trị v.v Trong công trình sử học biên niên thường làbước đầu (thời kỳ đầu) của công trình lịch sử Trên thực tế một số địa phươngđơn vị trong khi chưa có điều kiện viết được lịch sử thường là xây dựng biên niênlịch sử trước Như vậy, biên niên là cơ sở quan trọng để biết lịch sử Một số hìnhthức và thể loại biên niên lịch sử đã tiến hành ở nước ta.

Biên niên tóm tắt là biên niên theo trình tự thời gian nhưng nội dung sựkiện rất cô đọng vắn tắt Hình thức biên niên này rất ngắn gọn, do vậy ngônngữ phải được chọn lọc sao cho phản ánh được bản chất của sự kiện

Biên niên chi tiết là biên niên theo trình tự thời gian nhưng mỗi sự kiệnđược trình bày cặn kẽ như có mở đầu và kết thúc, rút ra ý nghĩa tác dụng của

sự kiện đối với lịch sử

Biên niên tóm tắt và biên niên chi tiết ngày nay được sử dụng rất rộngrãi trong tiểu sử cá nhân, trong lịch sử nhà nước, lịch sử địa phương, đơn vị,lịch sử các đoàn thể quần chúng, trong chú thích của các tác phẩm kinh điểnMác - Lênin, Hồ Chí Minh

Sử dụng phương pháp lịch đại vào xây dựng công trình biên niên cầnthực hiện tốt các vấn đề sau: trước hết là việc phân kỳ về quá trình lịch sử,tức là có quan niệm rõ về những khoảng thời gian nhất định của các sự vật,hiện tượng, sau đó là việc sưu tầm tư liệu Tuỳ theo quỹ thời gian và yêu cầucủa công trình mà chuẩn bị mức độ chi tiết của biên niên Khi các công việc

đó đã hoàn tất thì còn lại trong nghiên cứu trình bày là sắp xếp trật tự, đặt têncho các sự kiện Khó khăn nhất trong vấn đề này là việc đặt tên cho một sựkiện khi chúng có rất nhiều chi tiết Do vậy, phải cân nhắc kỹ tìm ra chi tiếtnổi bật, tiêu biểu thể hiện bản chất cốt lõi của sự kiện.

Trong nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng, biên niên là công trình cótác dụng to lớn trong việc hệ thống hoá lịch sử Chúng không những làm chonghiên cứu, giảng dạy có chiều sâu mà còn giúp cho việc nhớ lâu, hiểu có hệthống vấn đề nghiên cứu, trình bày Vận dụng trong nghiên cứu, giảng dạy cóthể biên niên các hệ thống Nghị quyết của Đảng từ Đại hội đến Đại hội trong

đó có Nghị quyết của Đại hội, của Ban Chấp hành Trung ương, của Bộ Chínhtrị v.v Trong các Hội nghị này lại có thể chia thành các chuyên đề, tuỳ theonhu cầu nghiên cứu, giảng dạy mà có thể sắp xếp trình bày biên niên theotrình tự thời gian tổng hợp hay theo từng mảng chuyên đề khác nhau Biênniên tuy có những khó khăn nhất định nhưng mọi người có thể lập được cácbiểu niên tuỳ theo ý định nghiên cứu, trình bày của mình

- Vận dụng trong phân kỳ lịch sử

Phân chia thời kỳ (gọi tắt là phân kỳ) là chia lịch sử thành những khoảngthời gian gọi tắt là thời kỳ, giai đoạn nhất định Vấn đề này không phải lànhiệm vụ của phương pháp lịch đại mà là của phương pháp phân kỳ Nhưngnếu trước đó không dùng phương pháp lịch sử, phương pháp lịch đại khôiphục lại quá trình lịch sử thì không có gì để phân kỳ và ngay khi đã phân kỳđược rồi thì phương pháp lịch đại vẫn tiếp tục can thiệp trong việc sắp xếptrật tự các sự kiện lịch sử ở một thời kỳ, giai đoạn Điều này chứng tỏ sựxen kẽ, kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp phân kỳ và phương pháp lịchđại Do vậy, vấn đề đặt ra là phải biết sử dụng phương pháp lịch đại vào việcphân kỳ

Phải dùng phương pháp lịch sử để xem xét tình hình, phương pháp lịchđại để khôi phục, sắp xếp hệ thống các sự kiện, trên cơ sở đó dùng phươngpháp phân kỳ để phân chia thời kỳ, giai đoạn Nhưng cần lưu ý rằng sự phânchia ranh giới các thời kỳ, giai đoạn rất chặt chẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh viết:

"Có thể xét tình hình chung mà định ra từng giai đoạn lớn, nhưng không thể

tách hẳn từng giai đoạn một cách dứt khoát như người ta cắt cái bánh Mộtgiai đoạn dài hay ngắn phải tuỳ theo tình hình trong nước và thế giới, tuỳtheo sự biến đổi lực lượng địch và lực lượng ta"1 Điều đó nhắc nhở nhữngngười nghiên cứu, giảng dạy lịch sử khi phân chia thời kỳ phải chú ý tới các

sự kiện nằm giữa hai thời kỳ, giai đoạn Trong trường hợp này phải xét kỹtính chất thời gian của sự kiện để quyết định chúng ở giai đoạn trước hay giaiđoạn sau Thường thường thì những sự kiện này có giá trị kết thúc thời kỳtrước và mở đầu cho thời kỳ sau

Phương pháp lịch đại tạo nên cơ sở để phân chia thời kỳ, giai đoạn,nhưng đến lượt nó phương pháp phân kỳ tạo thành cơ sở để cho phương pháplịch đại sắp xếp các sự kiện theo trình tự hệ thống và có cùng nguồn gốc pháttriển Vì vậy, nghiên cứu, giảng dạy lịch sử phải quan tâm sử dụng phươngpháp phân kỳ, phân kỳ giữ vai trò quyết định tính chất hợp lý của việc sắp xếpcác sự kiện trong thời kỳ, giai đoạn Điều này cho thấy mặc dầu có nhiều tư liệunhưng sắp xếp vào đâu cho đúng đắn, hợp lý là nhờ phương pháp phân kỳ Nhưvậy, căn cứ vào phân kỳ, nguồn gốc phát sinh của sự kiện mà có sự sắp đặtchúng cho hợp lý chứ không phải căn cứ vào nội dung tính chất của sự kiện

Sự phân kỳ lịch sử còn có tác dụng to lớn khắc phục khuyết điểm củaphương pháp lịch đại ở những trường hợp lịch sử lặp đi lặp lại, những trườnghợp trái với trình tự lôgíc phát triển của những sự kiện nhất định Trongtrường hợp sử dụng phương pháp lịch đại, là không đem lại hiệu quả mà phảiphân kỳ chúng ra hoặc sử dụng phương pháp biến thể của lịch đại và phươngpháp lịch đại theo vấn đề, tức là chia đề tài thành những vấn đề tương đối hẹprồi xem xét chúng ta theo trình tự thời gian xảy ra

Tóm lại, phân kỳ lịch sử rất cần thiết khi sử dụng phương pháp lịch đại.Trong tiến trình phát triển lịch sử, phương pháp lịch đại vạch rõ trình tự thờigian của chuỗi các sự kiện lịch sử nhưng không phải lúc nào cũng gắn bónhân quả với nhau thì phương pháp phân kỳ khắc phục bằng cách đối chiếutrạng thái xã hội hoặc quá trình diễn ra trong xã hội của thời kỳ, giai đoạn

Đó chính là lý do sự phân kỳ thường xuyên có mặt trong sử dụng phươngpháp lịch đại.

- Phương pháp lịch đại trong nghiên cứu trình bày kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm.

Bài giảng lịch sử Đảng dù là bài giảng một thời kỳ hay bài giảng theochuyên đề thường được kết thúc bằng kinh nghiệm hay bài học kinh nghiệm.Điều này chứng tỏ kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm được xây dựng trên những

sự kiện lịch sử nhất định Không có sự kiện thì không có kinh nghiệm và bài họckinh nghiệm Phương pháp lịch đại cho ta sắp xếp các sự kiện lịch sử theo trình

tự thời gian và cùng với phương pháp lịch sử làm rõ hoàn cảnh lịch sử của kinhnghiệm, bài học kinh nghiệm Vì vậy, sử dụng phương pháp lịch đại trong trìnhbày kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm là tất yếu không phải bàn cãi

Trình bày kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm của từng thời kỳ, giai đoạnthực chất là trình bày các chuyên đề khác nhau Do vậy, khi trình bày mỗikinh nghiệm phải dùng phương pháp lịch sử, phương pháp lịch đại dựng lạibức tranh lịch sử của kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm Rồi lại dùng phươngpháp biến thể của phương pháp lịch đại chia nhỏ chúng ra thành các vấn đề

và khi đã làm xong việc đó thì trở lại phương pháp lịch đại để trình bày vấn

đề theo mục tiêu đã dựng Cần lưu ý rằng, khi sắp xếp các vấn đề chia nhỏcác kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm cũng phải theo trình tự lôgíc củachúng chứ không phải tuỳ tiện sắp đặt như thế nào cũng được

Như vậy, các cách trình bày nêu trên nhìn tổng quát lại phương pháp lịchđại vẫn là phương pháp xuyên suốt trực tiếp khi dựng lại toàn cảnh bức tranhlịch sử sản sinh ra bài học kinh nghiệm đến lúc trình bày từng vấn đề trong bàihọc kinh nghiệm Tuy vậy, sử dụng phương pháp lịch đại trong trình bày kinhnghiệm, bài học kinh nghiệm cần lưu ý đến một số vấn đề sau đây:

Nếu là trình bày kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm trong tổng thể bàigiảng về một thời kỳ, giai đoạn cần có sự kế thừa những sự kiện lịch sử đãtrình bày ở phần trước Nhưng nếu là trình bày bài học kinh nghiệm riêng rẽthì việc đầu tiên là phải dựng lại bức tranh lịch sử của thời kỳ, giai đoạn địnhtrình bày Trong cả hai trường hợp, phương pháp lịch đại vẫn là xuyên suốt

Kinh nghiệm, bài học kinh nghiệm là sản phẩm của tổng kết lịch sử, dovậy cùng với phương pháp lịch đại phải khéo lựa chọn các phương pháp khácnhư phương pháp đồng đại, phương pháp phân kỳ, phương pháp sosánh làm cho vấn đề tổng kết phong phú sâu sắc, sinh động Yêu cầu nàycòn xuất phát từ sự hạn chế nhất định của phương pháp lịch đại Như khi cầnphân tích làm sáng tỏ một vấn đề nào đó của lịch sử thì chỉ phương pháplịch đại là không giải quyết được.

Như vậy, phương pháp đồng đại là cách thức nghiên cứu các sự vật,hiện tượng lịch sử trong mối liên hệ, tác động qua lại với nhau của đời sống

xã hội xảy ra cùng một thời gian Phương pháp đồng đại giúp ta phân tíchquá trình lịch sử trong tính đa dạng và phức tạp của các hiện tượng diễn ratrong đời sống xã hội Nếu không sử dụng phương pháp này thì không xácđịnh đúng vai trò vị trí của các sự kiện, hiện tượng trong đời sống xã hội vàtất yếu dẫn đến hạ thấp hoặc đánh giá quá cao vai trò của chúng Vì vậy,phương pháp đồng đại đòi hỏi nghiên cứu các sự vật, hiện tượng trong tổng thể,trong mối quan hệ với các sự vật, hiện tượng khác xảy ra cùng thời điểm lịch sử.Nếu chỉ nghiên cứu một sự kiện, hiện tượng riêng lẻ thường dẫn đến sự phiếndiện không làm rõ được vị trí, ý nghĩa của sự kiện đó một cách chính xác.Những ai mắc sai lầm này thường dẫn đến tuyệt đối hoá các quan niệm chủquan về các sự kiện, hiện tượng

b- Đặc trưng

1 Tõ ®iÓn B¸ch khoa ViÖt Nam, TËp 1, Nxb Tõ ®iÓn, H.1995, tr 871

Nghiên cứu, xem xét các sự kiện, quá trình lịch sử trong tất cả các mối liên hệ và sự tác động qua lại, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa chúng trong cùng thời điểm lịch sử.

Đó là đặc trưng nổi bật của phương pháp đồng đại Đặc trưng nàyxuất phát từ tính nhiều vẻ, đa dạng của lịch sử từ các sự kiện, hiện tượng

có mối quan hệ biện chứng với nhau, mối quan hệ này có khi xảy ra cùngthời nhưng cũng có thể có mối quan hệ giữa các sự vật hiện tượng ởnhững thời điểm lịch sử khác nhau Nếu lịch sử là một dòng chảy liên tụckhông đứt đoạn thì sự vật này là tất yếu phải có mối quan hệ với sự vậtkhác, nhiều trường hợp không còn phân biệt ranh giới lãnh thổ, thời gian, khônggian v.v Tất nhiên là các mối quan hệ đó không ngang bằng nhau Lịch sử cótính phức tạp như vậy, cho nên để đánh giá đúng đắn bản chất, ý nghĩa một sựkiện, hiện tượng nhất thiết phải đặt chúng trong nhiều sự vật, hiện tượng tức làđặt trong mối quan hệ với sự vật khác và đặt chúng trong một thời điểm nhấtđịnh để xem xét Đó là phản ánh sự khác biệt của phương pháp đồng đại với cácphương pháp khác và không có phương pháp nào có thể thay thế được phươngpháp này Tuy nhiên, trong trình bày lịch sử, chỉ dùng một phương pháp thôi làkhông đủ để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, giảng dạy

- Phương pháp đồng đại có tính phổ biến và tính đặc thù

Tính phổ biến của phương pháp đồng đại xuất phát từ phương pháp chianhóm của chuyên ngành Lịch sử Đảng Các nhà sử học Liên Xô đã chiachuyên ngành Lịch sử Đảng thành hai nhóm phương pháp Nhóm phươngpháp lôgíc dựa trên sự nghiên cứu lý luận và đối chiếu các sự kiện lịch sửnhư phương pháp so sánh, phương pháp hồi cố, phương pháp cấu trúc hệthống Nhóm thứ hai là nhóm phương pháp chung như phương pháp đồngđại, phương pháp lịch đại, phương pháp phân kỳ Những phương pháp nàyđược xây dựng trên cơ sở nghiên cứu trình bày các sự kiện, hiện tượng nảy sinh,tồn tại, phát triển trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định Sự nghiên cứu, trìnhbày đó nhằm tìm ra mối liên hệ bản chất và sự liên hệ phụ thuộc lẫn nhau, tínhphổ biến của phương pháp đồng đại ở chỗ phản ánh những nét chung củaphương pháp cùng nhóm Đặc trưng này chỉ rõ khi sử dụng phương pháp đồng

đại không thể tách rời các phương pháp cùng nhóm, có trường hợp kết hợp cảphương pháp của nhóm khác như phương pháp so sánh Tính phổ biến củaphương pháp đồng đại còn thể hiện ở chỗ chúng có mặt khắp các công trìnhnghiên cứu lịch sử, trong giảng dạy lịch sử Tính phổ biến này đòi hỏi sử dụngrộng rãi phương pháp đồng đại và tầm quan trọng của nó trong nghiên cứu,giảng dạy.

Tính đặc thù thể hiện nghiên cứu, trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch

sử cùng thời gian theo "mặt cắt" ngang Cần chú ý rằng những "lát cắt" mà tanêu ở đây là của người nghiên cứu, trình bày chứ lịch sử không bao giờ đứtđoạn Vì vậy, "lát cắt" phải hợp lý thì mới cho biết kết quả nghiên cứu trìnhbày đúng đắn khoa học Trong lịch sử phải nghiên cứu các sự vật, hiện tượngtheo "mặt cắt" ngang là để tìm ra đặc điểm chung, đặc điểm riêng, trên cơ sở

đó mà kết luận về bản chất của các sự vật, hiện tượng Ph.Ăngghen đã chỉ dẫn:

"Cần phải nghiên cứu các sự vật trước khi có thể bắt tay nghiên cứu các quátrình Trước hết cần phải biết một sự vật nào đây là cái gì, rồi mới có thể nghiêncứu những sự biến đổi diễn ra trong sự vật đó"1 Chỉ dẫn ấy cho ta trình tựnghiên cứu từ sự vật đến quá trình và để phân biệt sự vật này hay sự vật kiabằng những đặc điểm của chúng Do vậy, ngắt đoạn lịch sử theo "mặt cắt"ngang để nghiên cứu, trình bày là nét đặc thù của phương pháp đồng đại

- Phương pháp đồng đại có tính lịch sử cụ thể

Phương pháp đồng đại tuy nghiên cứu, trình bày lịch sử theo "mặt cắt"ngang nhưng luôn luôn gắn liền với hoàn cảnh lịch sử nhất định, với niên đạinhất định và chặt chẽ hơn là các sự vật hiện tượng phải xảy ra trong cùng mộtthời điểm lịch sử Đặc trưng này xuất phát ở chỗ để vạch những nguyên nhânnảy sinh và tính chất của sự kiện, cần nghiên cứu các sự kiện khác Do vậy, lẽ

tự nhiên và lẽ đương nhiên của việc nghiên cứu, trình bày theo cách này sẽdẫn đến xem xét, phân tích các sự kiện, hiện tượng xã hội theo "mặt cắt" củamột thời kỳ, giai đoạn lịch sử Tính lịch sử cụ thể của phương pháp đồng đạikhông chấp nhận sự xem xét các sự kiện, hiện tượng xảy ra ở các thời điểmlịch sử khác nhau, xa nhau nhưng lại chấp nhận sự xem xét nhiều sự kiện,