TIỂU LUẬN môn học cơ sở văn hóa VIỆT NAM đề tài văn hóa ẩm thực vùng nam bộ

Nói một cảnh tổng quát thì văn hóa ẩm thực là một phần văn hóa nằm trong tổng thể khắc một số nét cơ bản, đặc trưng của một gia đình, làng xóm, vùng miền, quốc gia… Thông qua văn hóa ẩm

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP HCM

BÁO CÁO TIỂU LUẬN

MÔN HỌC: CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

Đề tài: Văn hóa ẩm thực vùng Nam Bộ GVHD : ĐỖ THÙY TRANG

SVTH :

TP.Hồ Chí Minh, Ngày 30 Tháng 5 Năm 2021

Ý KIẾN ĐÁNH GIÁ CỦA GIÁO VIÊN

Điểm: ………

KÝ TÊN

Đỗ Thùy Trang

PHỤ LỤC :

A MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Phương pháp nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

B NỘI DUNG

1 Chương 1 Cơ sở lí luận chung

1.1Giới thiệu chung về văn hóa ẩm thực Cà Mau

1.2 Vị trí địa lí

1.3 Nét sơ lược về dân tộc ảnh hưởng dến văn hóa âm thực Cà Mau

2 Chương 2 Tìm hiểu về văn hóa ẩm thực vùng Nam Bộ

2.1 Khái quát về văn hóa ẩm thực Nam Bộ

2.2 Khẩu vị người Nam Bộ

2.3 Phong cách ăn uống người Nam Bộ

2.4 Khái quát về văn hóa ẩm thực Cà Mau

2.5 Những món ăn nổi tiếng Cà Mau

2.5.1 Cá lóc nấu cơm mẻ

2.5.2 Lẩu mắm U Minh

2.5.3 Bánh ú tre

2.5.4 Lươn xào sả ớt

3 Chương 3 Giải pháp nâng để lưu truyền và nâng cao chất lượng, phát

triển ẩm thực của vùng Nam Bộ

3.1 Giải pháp bảo tồn và phát triển ẩm thực truyền thống của vùng Nam

Ẩm thực là một khái niệm, theo nghĩa Hán Việt thì Ẩm nghĩa là uống,

thực nghĩa là ăn, dịch ra có nghĩa là ăn uống, là một hệ thống đặc biệt

về quan điểm truyền thống và thực hành nấu ăn, nghệ thuật bếp núc

Ẩm thực cũng có nghĩa là một nên văn hóa ăn uống của một dân tộc, trở

thành một tập tục, thói quen, không chỉ là văn hóa vật chất mà còn là

văn hóa tinh thần

Ẩm thực chứa đựng một nền văn hóa riêng biệt của từng quốc gia, từng

vùng miền mà khi đặt chân đến đâu bạn cũng muốn khám phá văn hóa

Ở mỗi nơi khi thưởng thức thức ăn của họ, bạn sẽ cảm nhận được văn

hóa ăn uống, tập tục, thói quen của họ được hình thành qua lịch sử, khí

hậu hay sự du nhập ảnh hưởng của từng đất nước

Nền văn hóa ẩm thực được hình thành từ các yếu tố theo thời gian như

lịch sử, vị trí địa lý, khí hậu mỗi quốc gia hay hình thành từ sự du nhập,

ảnh hưởng từ những nơi khác

Nói một cảnh tổng quát thì văn hóa ẩm thực là một phần văn hóa nằm

trong tổng thể khắc một số nét cơ bản, đặc trưng của một gia đình, làng

xóm, vùng miền, quốc gia… Thông qua văn hóa ẩm thực cũng có thể

nhìn được cách ứng xử trong ăn uống và nghệ thuật chế biến thức ăn,

như ông bà ta đã có câu “qua ăn uống mới thấy con người đối đãi với

nhau như thế nào”

Ở Việt Nam có vùng đất Nam Bộ với địa hình thuận lợi, kênh rạch chằng

chịt đã biến nơi đây trở thành vùng đất màu mỡ, đa sinh thái giàu thủy

hải sản Từ những nguồn nguyên liệu tự nhiên phong phú ấy, người dân

Nam Bộ đã chế biến thành các món ăn khác nhau làm nên kho tàng văn

hóa ẩm thực Nam Bộ đa dạng phong phú

Đối với nơi đây, yếu tố sông nước gần như là linh hồn của vùng đất màu

mỡ này, sông nước mang lại nguồn tài nguyên phong phú đối với văn

hóa nói chung và văn hóa ẩm thực nói riêng, góp phần tạo nét đặc sắc

riêng, tính phong phú và sáng tạo của kho tàng ẩm thực

Trong đó Cà Mau là một trong những nơi thể hiện rõ nét và hội tụ

những đặc điểm của vùng Nam Bộ Cà Mau – vùng đất Phương Nam

không chỉ giàu có, trù phú về rừng và biển, mà nơi đây còn được mệnh

danh là vùng đất có “Cá bạc, tôm vàng” Chính sự phong phú về động

thực vật trên rừng, dưới biển đã góp phần tạo nên những món ăn ngon,

dân dã, mang đậm hương vị quê hương

Trong ẩm thực hàng ngày, người Cà Mau thường có một câu nói cửa

miệng “Nhất nướng, nhì chiên, tam xào, tứ luộc” Chúng ta dễ dàng

nghe nhắc đến câu nói này ở khắp vùng sông nước Cà Mau, bởi lẽ trong

bữa ăn hàng ngày của người Cà Mau thông thường chỉ là các món: canh,

kho, luộc, xào, chiên, nướng Sau khi ăn và cảm nhận hương vị, nhiều

người có cùng ý kiến và cho rằng những món “nướng, chiên, xào, luộc”

là những món ngon được xếp hàng đầu

Chính vì những đặc điểm đó nên Cà Mau chính là nơi nhóm em tìm hiểu

và phân tích từ đó nói lên được nền ẩm thực Cà Mau nói chung và miền

đất Nam Bộ nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Miền Nam Bộ đã để lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng của các thực

khách khi đặt chân đến vùng Nam Bộ Bởi vì những món ăn nơi đây

được chế biến từ những nguyên liệu sẵn có của vùng sông nước nơi

đây Trong đó phải kể đến Cà Mau một trong những nơi thể hiện rõ nét

nền ẩm thực Nam Bộ

Sở hữu vị trí địa lý đặc biệt do đó văn hóa ẩm thực của Cà Mau cũng có

nét riêng khác biệt Đến với du lịch Cà Mau để thưởng thức các món ăn

ngon cũng là một trong những sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, thu

hút hàng triệu lượt du khách mỗi năm

Người ta nói “Đi thăm miền trung nhớ ghé Cà Ná/ Muốn ăn tôm cá thì

về Cà Mau” Câu ca dao ca ngợi sự phong phú của Cà Mau về tài nguyên

thủy hải sản làm cho du khách khắp mọi nơi phải ngất ngây trước sự

hào sản và độc đáo trong mỗi món ăn mà địa phương mang lại Vì thế

nên, người ta sẽ không cần phải bâng khuâng lo lắng “ăn gì?” khi đến

với vùng đất địa đầu cực Nam Với tài nguyên thiên nhiên phong phú và

đa dạng đã đem đến cho đất và người Cà Mau nguồn lợi thủy hải sản

dồi dào Sản xuất thủy hải sản đã mang lại hiệu quả kinh tế cao, đem lại

nhiều nguồn ngoại tệ và đưa Cà Mau trở thành tỉnh có kim ngạch xuất

khẩu thủy hải sản cao nhất nước

Là một vùng đất tồn tại song song hai hệ sinh thái mặn và ngọt đã hình

thành nên những sản phẩm du lịch đặc trưng cho cả hai hệ sinh thái

Đến với hệ sinh thái ngập ngọt ở vùng Vườn Quốc gia U Minh Hạ du

khách sẽ được thưởng thức các món ăn được chế biến từ nguồn lợi sinh

vật như cá lóc nướng trui, lương um rau ngổ, lẩu mắm cá đồng, chuột

đồng chiên sả, ếch đồng xào sả ớt, cá rô chiên xù, gỏi nhộng ong,… Hệ

sinh thái ngập mặn sẽ đưa du khách đến với vùng Đất Mũi quanh năm

nắng gió và thưởng thức các món ăn đặc trưng được chế biến từ hải sản

như cua gạch (được tổ chức kỷ lục Việt Nam Vietkings xếp vào top 50

món ngon tiêu biểu của Việt Nam), tôm tít nướng, tôm hấp nước dừa,

cá nâu kho trái giác, cá thòi lòi nướng muối ớt, ốc len xào dừa, bồn bồn

xào tép, mắm ba khía, chả trứng mực, hàu sữa nướng mỡ hành, cá dứa

kho tộ, cá ngát nấu lá vang, sò huyết rang me…

Văn hóa ẩm thực đường phố Cà Mau cũng là một nét đặc biệt lôi cuốn,

do Cà Mau là vùng đất cộng cư của ba dân tộc anh em Kinh – Hoa –

Khmer Sự dung hợp và tiếp biến văn hóa đã hình thành nên một số

món ăn mang sự pha trộn hết sức thú vị như bún nước lèo, bánh tằm

cay, lẩu mắm, hủ tiếu, bún riêu cua, bánh canh ghẹ,… bên cạnh các món

ăn vặt truyền thống như bánh cam bánh cồng, chuối chiên, chuối

nướng, bánh bò sữa, bánh khéo, vai vạc, cốm dẹp, bánh ống lá dứa…

Đối với khách du lịch trên mọi miền đất nước, văn hóa ẩm thực Cà Mau

đã rất sớm trở thành một thương hiệu nổi bật, chiếm lòng tin bởi sự uy

tín và chất lượng hàng đầu Vì thế nên không phải ngẫu nhiên mà những

gian hàng hội chợ về du lịch trưng bày các sản phẩm đặc sản, hay một

chương trình ẩm thực nào đó của Cà Mau được khách du lịch và các nhà

chuyên môn đánh giá cao và lưu ý đến Chính những nét tinh hoa của

nghệ thuật ẩm thực cũng góp phần tôn vinh, quảng bá Du lịch Cà Mau

đến với du khách trong và ngoài nước

Nét ẩm thực Cà Mau đã nói lên phần nào về ẩm thực Nam Bộ, cũng như

nền ẩm thực nước nhà Cũng với điều đó, việc phát triển nền ẩm thực

nước nhà vươn ra thế giới vẫn là một thách thức to lớn, luôn phải đổi

mới và sáng tạo, cùng với đó vẫn giữ được nét riêng Đặc biệt trong thời

kì Covid-19 hiện nay, đã trở thành một phần trở ngại, nhưng không vì

thế mà đánh mất đi sự phát triển của nền ẩm thực Nam Bộ nói chung và

Việt Nam nói chung

3 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu sử dụng là phương pháp phân tích – tổng

hợp, phương pháp nghiên cứu thực tiễn, phương pháp phân tích – tổng

kết kinh nghiệm

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Văn hóa ẩm thực

- Phạm vi nghiên cứu:

+Không gian: Nam Bộ

+ Thời gian: Hiện nay

+ Chủ thể: Người Việt sống ở Nam Bộ và ngoài Nam Bộ

B NỘI DUNG

1.Chương 1 Cơ sở lý luận chung:

1.1 Giới thiệu chung về văn hòa ẩm thực Cà Mau:

Cà Mau – vùng đất Phương Nam không chỉ giàu có, trù phú về

rừng và biển, mà nơi đây còn được mệnh danh là vùng đất có “Cá

bạc, tôm vàng” Chính sự phong phú về động thực vật trên rừng,

dưới biển đã góp phần tạo nên những món ăn ngon, dân dã,

mang đậm hương vị quê hương

Các thức ăn thời kỳ khẩn hoang mang cái hồn quê mộc mạc của

người nông dân Trong ẩm thực hàng ngày, người Cà Mau

thường có một câu nói cửa miệng “Nhất nướng, nhì chiên, tam

xào, tứ luộc” Chúng ta dễ dàng nghe nhắc đến câu nói này ở

khắp vùng sông nước Cà Mau, bởi lẽ trong bữa ăn hàng ngày của

người Cà Mau thông thường chỉ là các món: canh, kho, luộc, xào,

chiên, nướng Sau khi ăn và cảm nhận hương vị, nhiều người có

cùng ý kiến và cho rằng những món “nướng, chiên, xào, luộc” là

những món ngon được xếp hàng đầu

1.2 Vị trí địa lý:

Là vùng đất có sông ngòi, kênh rạch chằng chịt, có rừng, có

biển, sông, ao, đìa nên Cà Mau có nhiều loại động thực vật nước

mặn, nước ngọt và nước lợ, có cả những loài sống trên trời, dưới

đất và dưới nước, như: cá lóc, cá trê, cá rô, cá dứa, cá nâu, cá

kèo, tôm, cua, ghẹ, sò huyết, hàu, nghêu, vọp, rùa, rắn, le le, dơi,

chim, chuột và thậm chí người ta còn ăn cả một số loài côn trùng

như: đuông chà là, nhộng ong, dế, sâm đất…Hầu như loại nào

cũng có thể chế biến thành thức ăn ngon Ngoài những loại tươi

sống, ở Cà Mau còn nổi tiếng với các loại dưa, mắm như: mắm

lóc, mắm tép, dưa bồn bồn, ba khía muối, cá khô, tôm khô…

Cà Mau là vùng đất thấp, thường xuyên bị ngập nước Cà Mau có

5 nhóm đất chính gồm: đất phèn, đất than bùn, đất bãi bồi, đất

mặn và đất kênh rạch

Rừng Cà Mau là loại hình sinh thái đặc thù, rừng sinh thái ven

biển ngập mặn được phân bố dọc ven biển với chiều dài 254 km

Bên cạnh đó, Cà Mau còn có hệ sinh thái rừng tràm nằm sâu

trong lục địa ở các huyện U Minh, Trần Văn Thời, Thới Bình quy

mô 35.000 ha Diện tích rừng ngập mặn ở Cà Mau chiếm 77%

rừng ngập mặn của vùng đồng bằng sông Cửu Long[9]

Tỉnh Cà Mau mang đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa cận

xích đạo, với nền nhiệt độ cao vào loại trung bình trong tất cả các

tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long

Khí hậu Cà Mau được chia thành 2 mùa là mùa mưa và mùa khô

1.3 Nét sơ lược về dân tộc ảnh hưởng đến văn hóa ẩm thực của Cà Mau

Sở hữu vị trí địa lý đặc biệt do đó văn hóa ẩm thực của Cà Mau

cũng có nét riêng khác biệt Đến với du lịch Cà Mau để thưởng

thức các món ăn ngon cũng là một trong những sản phẩm du lịch

văn hóa độc đáo, thu hút hàng triệu lượt du khách mỗi năm

Người ta nói “Đi thăm miền trung nhớ ghé Cà Ná/ Muốn ăn tôm cá

thì về Cà Mau” Câu ca dao ca ngợi sự phong phú của Cà Mau về

tài nguyên thủy hải sản làm cho du khách khắp mọi nơi phải ngất

ngây trước sự hào sản và độc đáo trong mỗi món ăn mà địa

phương mang lại Vì thế nên, người ta sẽ không cần phải bâng

khuâng lo lắng “ăn gì?” khi đến với vùng đất địa đầu cực Nam Với

tài nguyên thiên nhiên phong phú và đa dạng đã đem đến cho đất

và người Cà Mau nguồn lợi thủy hải sản dồi dào Sản xuất thủy hải

sản đã mang lại hiệu quả kinh tế cao, đem lại nhiều nguồn ngoại

tệ và đưa Cà Mau trở thành tỉnh có kim ngạch xuất khẩu thủy hải

sản cao nhất nước

Văn hóa ẩm thực đường phố Cà Mau cũng là một nét đặc biệt lôi

cuốn, do Cà Mau là vùng đất cộng cư của ba dân tộc anh em Kinh

– Hoa – Khmer Sự dung hợp và tiếp biến văn hóa đã hình thành

nên một số món ăn mang sự pha trộn hết sức thú vị như bún nước

lèo, bánh tằm cay, lẩu mắm, hủ tiếu, bún riêu cua, bánh canh ghẹ,…

bên cạnh các món ăn vặt truyền thống như bánh cam bánh cồng,

chuối chiên, chuối nướng, bánh bò sữa, bánh khéo, vai vạc, cốm

dẹp, bánh ống lá dứa…

2.Chương 2 Văn hóa ẩm thực Nam bộ :

2.1 Khái quát về văn hóa ẩm thực Nam bộ:

Đặc điểm về địa hình và cuộc sống đã định hình nên nền văn minh sông

nước nơi đây Miền Nam Bộ với nguồn lương thực – thực phẩm chính là

lúa, cá và rau quả

Từ sự phong phú, dư dật ấy mà trải suốt quá trình khai hoang dựng

nghiệp, món ăn, thức uống hàng ngày của người Nam Bộ cho dù trong

hoàn cảnh nào, thiếu thốn đạm bạc, họ không ngừng khám phá và sáng

tạo nhiều phương thức nuôi trồng, đánh bắt để chế biến vô số miếng

ngon một cách có bài bản từ những đặc sản của địa phương

Tất cả các món ăn Nam bộ đều mang phong cách của vùng sông nước

phương Nam vốn rất hoang dã, hào phóng Chỉ cần những nguyên liệu

đơn sơ, bình dị là có thể tạo nên một phong thái riêng cho các món ăn

của vùng đất này

2.2 Khẩu vị của người Nam bộ:

Ẩm thực miền Nam là sự tổng hòa của văn hóa ăn uống miền Bắc, miền

Trung và sự ảnh hưởng của văn hóa Khmer Các món ăn từ những vùng

miền khác khi du nhập vào miền Nam đã được biến tấu khá nhiều

Với vị mặn, người trong Nam dùng nước mắm nguyên chất, kho quẹt thì

kho mặn đến đóng váng muối, vị cay thì dùng loại ớt cay xé lưỡi, ớt trái

cay nồng

Điểm nổi bật trong khẩu vị của người Nam không chỉ có vị ngọt đến

ngọt ngây, ngọt gắt của những món chè rưới đẫm nước cốt dừa béo

ngậy, mà khi ăn chua họ cũng nêm gia vị chua đến nhăn mặt, còn đắng

thì đắng như mật

Thậm chí món ăn cũng phải nóng đến “vừa thổi vừa ăn” Sở dĩ ngày

trước người miền Nam có khẩu vị như vậy bởi thời khai khẩn đất hoang

họ phải làm lụng vất vả, cuộc sống cực kỳ gian nan, dữ dội Nay khẩu vị

của người Nam đã thay đổi ít nhiều, các món ăn nhạt hơn nhưng vẫn

giữ lại những dấu ấn ẩm thực từ thời xưa với những món ăn như mắm

kho, lẩu mắm, cá lóc nướng trui, rắn nướng lèo…

Khẩu vị, cùng cách thưởng thức cố hữu của người Nam Bộ luôn hiển

hiện từ những bữa cơm gia đình đầm ấm và luôn gây ấn tượng mạnh

mẽ đối với những vị khách lần đầu đặt chân cho đến những nhà hàng

sang trọng đến vùng đất này

2.3 Phong cách ăn uống người Nam Bộ:

Những người con Nam Bộ với lối sống tự do, phóng khoáng sở hữu một

phong cách thưởng thức có phần giản dị và gần gũi so với các vùng miền

khác Về nơi ăn, những bữa cơm thường ngày trong gia đình có thể ở

bất cứ đâu, từ trên bàn, hoặc trên sàn nhà, cho đến những buổi nhậu

chơi cùng bạn bè có thể trải đệm dưới gốc cây trong sân vườn hay ngoài

đồng, tùy thích Thế nhưng, nếu nhà có đám, tiệc mặc nhiên cỗ bàn

được rất nghiêm chỉnh, tinh tế trong tứng chi tiết, không được xuề xòa

để thể hiện lòng quý mến của mình đối với khách mời, tạo nên nét văn

hóa rất riêng mà cũng rất chung, hài hòa giữa phong tục truyền thống

với đặc điếm văn minh vùng sông nước, khách đến nhà trong giấc cơm

thì cùng ngồi xuống ăn coi như “thêm chén, thêm bát”, họ tình cảm vì

vậy trong cách ăn uống cũng không câu nệ chuyện lễ nghi

Phong cách ăn uống của người Nam Bộ là kết quả của sự giao hòa giữa

những giá trị dân tộc khác nhau của một vùng đất mới, là sự dung hợp

và kết tinh giữa vốn truyền thống của ta với sự giao lưu ảnh hưởng qua

lại với các tộc người cùng chung sống trên vùng đất sông nước này

Cũng chính vì vậy mà phong cách ăn uống đặc trưng của nhân dân Nam

Bộ tuy mang nét độc đáo riêng nhưng vẫn mang sắc thái Nam Bộ rõ nét

và làm tăng thêm giá trị cho sắc màu văn hóa vùng đất phương Nam

2.4 Khái quát về văn hóa ẩm thực Cà Màu:

Cà Mau – vùng đất Phương Nam không chỉ giàu có, trù phú về rừng và

biển, mà nơi đây còn được mệnh danh là vùng đất có “cá bạc, tôm

vàng” Chính sự phong phú về động thực vật trên rừng, dưới biển đã

góp phần tạo nên những món ăn ngon, dân dã, mang đậm hương vị quê

hương

Ngày xưa, các món ăn hàng ngày của người Cà Mau, nhất là vùng

nông thôn được chế biến rất đơn giản, không cầu kỳ, tỷ mỷ, công phu

trong cách trang trí nhưng lại rất hấp dẫn bởi nguyên liệu tươi sống,

hương vị quyến rũ, cách chế biến theo kiểu truyền thống qua bàn tay

khéo léo, giỏi giang của các bà nội trợ

Cùng với thời gian, nếp sống sinh hoạt ăn uống của người Cà Mau

cũng dần dần thay đổi Tuy các sản vật trong đời sống hàng ngày vẫn

vậy nhưng cách chế biến đã khác, ngày càng cầu kỳ hơn, phong phú

hơn, hấp dẫn, lạ lẫm hơn Trong các món ăn, người ta còn chú trọng

đến gia vị, màu sắc và sự cân bằng giữa mát – lạnh, ấm – nóng, chưa nói

là trong ăn uống còn có tính chất cộng cảm, trọng tình, trọng thị Những

món ăn tiêu biểu trong những dịp lễ, Tết, ma chay, cưới xin và khi nhà

có khách thể hiện nét bình dị, cởi mở, khoáng đạt Lễ nghi, cơ cấu bữa

ăn, kỹ thuật nấu nướng, sắp đặt, bày trí mâm cơm cho thẩm mỹ cũng

được người dân coi trọng và nâng dần lên thành chuẩn mực trong nghệ

thuật ẩm thực Cà Mau