SKKN dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực học sinh thông qua các chủ đề dạy học môn sinh học bậc trung học phổ thông

Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyên từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nên giáo dục chú trọng việc hình thành năng

PHAN I: MO DAU 1.1 Ly do chon dé tai

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động, đo đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Một trong những định hướng cơ bản

của việc đổi mới giáo dục là chuyên từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện,

xa rời thực tiễn sang một nên giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành dong, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học và chuyền từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực, nghĩa là từ sự quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến việc quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học Nghị quyết Hội nghị Trung ương § khóa 11 về định hướng quan trọng của đôi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực tự giác và sáng tạo, phát triển năng lực hành động năng lực cộng tác làm việc của người học Đó cũng là xu hướng quốc tế trong cải cách phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông Trước xu thế đó, Bộ Giáo dục đã đưa ra chiến lược phát triển Giáo dục giai đoạn 2011- 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ- TTg ngày 13/6/2012 của thủ tướng chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực tự giác, chủ động sáng tạo và năng lực tự học của người học" Đổi mới mạnh mẽ các phương pháp đạy học cổ truyền với mục đích truyền thụ kiến thức sang dạy học theo theo định hướng phát triển phẩm chất năng lực người học Tuy nhiên, việc tiếp cận áp dụng, triển khai các hình thức tổ chức đạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực đến từng môn học, cũng như các chủ

đề dạy học nội môn nhiều giáo viên đang còn gặp nhiều khó khăn, thiếu nhiều kinh nghiệm trong xây dựng và thiết kế đặc biệt trong bộ môn Sinh học, đa số giáo viên vân còn quen theo dạy học truyền thống, ngại thay đôi trong dạy học, chưa mạnh đạn khai thác các tiềm năng có thể phát triển ở học sinh, ngại giao nhiệm vụ cho học sinh Trong nhiều bài học giáo viên chưa huy động được các nguồn thông tin liên quan dé xây dựng thành các chủ đề day hoc, cũng như còn thiếu kinh nghiệm trong việc tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học thông qua các cht dé day hoc cụ thé, học sinh chưa có nhiều cơ hội đề giải quyết những vấn

đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau

Hướng tới chương trình dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh ở cấp trung học phô thông (THPT) theo lộ trình sẽ bắt đầu được triển khai từ lớp 10 năm học 2022-2023 và áp dụng lớp 11, 12 các năm học tiếp theo, đề giúp giáo viên chủ động nắm bắt quan điểm dạy học của chương trình mới và có thêm kinh nghiệm trong đạy học đạt hiệu quả cao Từ thực tế nhiều năm giảng dạy

tôi thấy có nhiều bài học có thể xây đựng thành các chủ đề và thiết kế các hình thức

day học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học thì sẽ phát triển năng lực ở các em rất tốt, đồng thời sẽ làm tăng lên sự yêu thích học tập môn Sinh học ở các em

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới dạy học, cũng như một số kinh nghiệm trong quá trình đạy học chủ đề của bản thân kết hợp với sự giúp đỡ của đồng nghiệp nhiều năm Chúng tôi xin chỉa sẻ đề tải: “ Một số kinh nghiệm dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực học sinh thông qua các chủ đề dạy học môn sinh hoc bac THPT”

1.2 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

Nghiên cứu về thực trạng ứng dụng việc dạy học theo định hướng hình thành

và phát triên năng lực học sinh trong bộ môn Sinh hoc hiện nay

Tìm hiểu thuận lợi và khó khăn cũng như việc ứng dụng việc dạy học theo chủ

đề trong bộ môn Sinh hoc hiện nay

Đưa đưa một số kinh nghiệm định hướng khi xây dựng, soạn giảng dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực học sinh bằng các chủ đề dạy học trong bộ môn Sinh học bậc THPT Mặt khác, thông qua tổ chức đạy học theo chủ đề làm cho học sinh yêu thích học bộ môn sinh học hơn

1.3 Đóng góp mới của đề tài

Đề tài đã tiến hành khảo sát, đánh giá thực trạng việc dạy học theo định hướng hình thành và phát triên năng lực trong bộ môn sinh học hiện nay ở địa bàn huyện Tân

Kỳ từ đó đưa ra kinh nghiệm, định hướng cho GV dạy học tiếp cần chương trình GDPT năm 2018 thông qua các chủ đề dạy học cu thé

Thông qua đề tải cũng làm rõ những thuận lợi và khó khăn việc tổ dạy học theo chủ đề trong môn SH tại địa phương, trên cơ sở đó thiết kế kế hoạch dạy học phủ hop, điều chỉnh đạy học đúng tinh thần đổi mới của Bộ Giáo dục và dao tạo yêu cau

Đề tải đưa ra một số kinh nghiệm và định hướng cho GV khi xây dựng và tổ chức dạy các chủ đề Sinh học tiếp cận chương trình mới

Mặt khác, đề tài đã đưa ra định hướng cụ thể về phương pháp kỉ thuật dạy học tích cực phù hợp với các chủ đề đạy học cụ thể như: tính định hướng thực tiễn, tính định hướng hành động định hướng hứng thú, tính tự lực cao của người học, tính cộng tác trong làm việc và định hướng sản phẩm Giúp học sinh (HS) phát triển rất nhiều năng lực chuyên biệt của môn SH hướng tới

SangKienKinhNghiem.org

PHAN II: NOI DUNG NGHIEN CỨU

2.1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học theo định hướng hình thành

va phat trién nang lực học sinh hiện nay

2.1.1 Năng lực là gì? Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực

Theo quan điểm của những nhà tâm lý học: năng lực là tổng hợp các đặc điểm,

thuộc tính, tâm lý của cá nhân phủ hợp với yêu câu đặc trưng của một hoạt động

nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt kết quả cao [1]

Theo tài liệu chương trình Giáo đục phổ thông (GDPT) năm 2018, năng lực cốt lõi bao gồm: bao gồm các năng lực chung và năng lực đặc, cụ thé:

Những năng lực chung được hình thành, phát triển thông qua tất cả các môn học và hoạt động giáo dục bao gôm: Năng lực tự chủ và tự học: Năng lực giao tiếp

và hợp tác; Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

Những năng lực đặc thù được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định bao gồm: Năng lực ngôn ngữ: Năng lực tính toán; Năng lực khoa học; Năng lực công nghệ: Năng lực tin học; Năng lực thâm mỹ: Năng lực thê chất [14]

Trong dự thảo Chương trình GDPT môn sinh học năm 2018, xác định năng lực côt lõi của bộ môn như: năng lực nhận thức kiên thức sinh học năng lực tìm tòi, khám phá thế giới sống và năng lực vận dụng kiến thức sinh học vào thực tiễn

[1]

Việc dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực đặt hoc sinh làm trung tâm HS tự học sinh tìm tòi, khám phá dưới sự hướng dẫn của GV, giúp

HS chủ động tắt cả các kế hoạch, công việc của mình, HS không chỉ nắm vững kiến thức mà con biết hoạt động trong thực tiễn Trong chương trình GDPT mới đã định hướng rõ dạy học theo xu hướng hình thành và phát triển năng lực người học, điều này yêu cầu GV cần phải biết cách lựa chọn phương pháp dạy học (PPDH), kỉ thuật đạy học (KTDH) và cách đánh giá kết quả giáo đục đáp ứng mục tiêu hiện thực hóa yêu cầu cần đạt thành chuẩn đầu ra của chương trình, nghĩa là cần xem mục tiêu và

chuẩn đâu ra là bản thiết kế, còn người dạy là là người đọc bản thiết kế và thi công

làm ra sản phẩm là nhân cách học sinh HS [3]

2.1.2 Thực trạng dạy học theo định hướng phát triển năng lực trong bộ môn Sinh học hiện nay

* Đánh giá về định tính:

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực không phải là hoản toàn mới trên thế giới Tuy nhiên, ở Việt Nam việc quan tâm đến mô hình dạy học mới chỉ dừng lại ở bước đầu tiếp cận Song, căn cứ vào thực tiễn và kế hoạch đổi mới căn bản nền giáo dục hiện nay, có thể khẳng định mô hình dạy học này sẽ còn tiếp tục được nghiên cứu và thử nghiệm đề có được những bài học kinh nghiệm xác đáng trước

khi chính thức áp dụng phục vụ cho chủ trương đổi mới căn bản toản diện giáo dục Hiện nay, bộ ngành Giáo dục cũng đã và đang tô chức tập huấn chương trình mới, tổ chức các lớp bồi dưỡng thường xuyên bằng các Module đạy học nhằm tiếp cận theo định hướng phát triên năng lực học sinh trong các môn học ở toàn thê cán

bộ giáo viên trong toàn quốc Thực chất, đây là khâu “đi tắt, đón đầu” trong lộ trình trang bị kiến thức cần thiết cho giáo viên dan tiép can viéc day hoc theo mdi

* Đánh về định lượng:

Thông qua phương pháp điều tra bằng phiếu tìm hiểu thực trạng day học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực cho HS ở một số trường THPT ta huyện Tân kỳ trên đối tượng giáo viên (phụ lục 1) và trên đối tượng học sinh (phụ lục 2) Sau khi thống kết quả số liệu điều tra chúng tôi thu được kết quả như sau:

* Kết quả điêu tra thực trạng dạy học bằng 25 phiếu điều tra dành cho 25G:

Số ý kiến chọn theo các mức độ đáp án

5 - Dạy hoe thuyét trinh: 25 y; Dạy học vấn đáp: 23

- Dạy học giải quyết vấn đề: 1§ ý: Dạy học dự án: 3 ý

- Dạy học hợp tác (dạy học theo nhom): 15 y

* Kết quả điêu tra thực trạng dạy học bằng 320 phiếu điễu tra dành cho 320 HS:

Câu 1 Thái độ của em đối với học tập môn Sinh học theo cách dạy học truyền thông của các thây/cô giáo của mình hiện nay

Nội dung Số ý kiến |_ Tỷ lệ%

A Rất hay, đánh giá được năng lực của học sinh 18 5,62%

B Hay, chu trong kiểm tra kiến thức của học sinh 65 20.32%

C Hay, nhưng còn mang nặng đọc thuộc lý thuyết, chưa thực 51 15,94%

tế

D Chưa hay, chưa kiểm tra năng lực vận dụng của học sinh 186 58,12%

Câu 2 Những hoạt động của em trong giờ học môn Sinh học hiện nay

Số ý kiến (tỷ lệ) đạt mức độ

Thường | Đôi khi Chưa

1 Truyền thụ kiến thức: Nghe thầy/cô giáo 143 99 78 giảng và chép bài (đọc - chép) (44,68%) | (30,94%) | (24,37%)

SangKienKinhNghiem.org

2 Trao đổi thảo luận với bạn bè đề giải quyết 72 128 120

3 Tự làm thí nghiệm và thực hành được 50 143 127

(15.65%) | (44.68%) | (39,68%)

4 Tự đưa ra vấn dé ma em quan tam 53 112 155

(16,56%) | (35,0%) | (48.44%)

5 Van dung kiến thức học được đề giải quyết 45 163 112 những vấn đề trong cuộc sống hàng ngày (14,06%) | (50,93%) | (35,0%)

6 Thuyết trình, bảo vệ các chính kiến trước 42 157 121

nhóm/lớp về một vấn đề gì đó (13.12%) | (49.06%) | (37.81%)

Nhận xét:

Về đội ngũ GV giảng dạy bộ Sinh học đã có tiếp cận với dạy học theo định hướng hình thành vả phát triển năng lưc HS nhưng còn ít, chưa mạnh dạn đổi mới phương pháp giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực: só lượng GV vận dụng các PPDH mới còn ít, số lượng GV dạy theo PP truyền thống còn chiếm số lượng nhiều Rất nhiều GV còn thiếu kinh nghiệm tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực cũng như tổ chức các hình thức đạy học theo định hướng phát triển năng lực

Về phía HS đa số HS có thái độ đối với học tập môn Sinh học theo cách dạy học truyền thống của các thầy/cô giáo hiện nay chưa hấp dẫn, chưa kiểm tra được năng lưc của học sinh (58,12%) hoạt động dạy học của thầy cô giáo vẫn nặng kiến thức, phương pháp dạy học vẫn mang tính truyền thụ kiến thức ở mức thường xuyên (44.68%) Trong khi đó các hoạt động dạy học như: trao đổi thảo luận với bạn bè để giải quyết một vấn đề gì đó: tự làm thí nghiệm và thực hành được; tự đưa ra vấn đề

mà em quan tâm; vận dụng kiến thức học được để giải quyết những vấn đề trong cuộc sống hàng ngày hay thuyết trình, bảo vệ các chính kiến trước nhóm/lớp về một vấn đề gì đó đang còn ít

Điều này chứng tỏ việc tổ chức các hoạt động dạy học giúp cho học sinh hình thành và phát triển năng lực là hết sức cân thiết, đáp ứng yêu cầu thời đại hiện nay 2.1.3 Định hướng dạy học hình thành và phát triển năng lực cho học sinh trong môn sinh học

Việc tổ chức day học định hướng phát triển năng lực HS trong môn Sinh học được thể hiện ở trong các thành tố quá trình dạy học như sau:

* Định hướng vê mục tiêu đạy học: Ngoài các yêu cầu về mức độ nhận biết, tái hiện kiến thức cần có những mức độ cao hơn như vận dụng kiến thức trong các tình huống, các nhiệm vụ gắn với thực tế Các mục tiêu này đạt được thông qua các hoạt động trong và ngoài nhà trường

* Định hướng về PPDH, KTDH dạy học:

Thứ nhất, chú trọng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, bồi dưỡng năng lực tự chủ và tự học

Thứ hai, chú trọng rèn luyện kĩ năng vận dụng nội dung sinh học để phát hiện

và giải quyết vấn đề trong thực tiễn; khuyến khích và tạo điều kiện cho HS được trải nghiệm

Thứ ba, chú trọng vận dụng các phương pháp dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo, phủ hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đôi tượng HS và điều kiện cụ thê Thứ tư, sử dụng các hình thức tổ chức day hoc một cách da dạng và tính hoạt

[14]

Đối với mỗi chủ đề dạy học/bài học cụ thể phải căn cứ vào các thành phần năng lực sinh học ứng Với các biêu hiện khác nhau đề định hướng về PPDH KTDH dưới đây là định hướng về PP KTDH đê phát triên ba thành phân năng lực của năng lực sinh học cho HS

Thành phân

năng lực

Sinh học

Định hướng về PP KTDH phát triên năng lực của năng lực sinh học Phương pháp kỉ thuật dạy học

Nhận thức

sinh học

- Tạo cho HS cơ hội huy động những hiểu biết, kinh nghiệm sẵn có để tham gia hình

thành kiến thức mới

Chú ý tổ chức các hoạt động, trong đó HS

có thê diễn đạt hiểu biết bằng cách riêng, so sánh , phân loại, hệ thống hóa kiến thức: vận

dụng kiến thức đã được học dé giải thích các

sự vật hiện tượng hay giải quyết vấn đề đơn giản; qua đó, kết nối được kiến thức mới với

hệ thống kiến thức

- Tăng cường cho HS tự đánh giá đánh giá

lẫn nhau

- Phương pháp:

+ Dạy học trực quan (sử dụng mẫu vật thật,

sử dụng tranh hình, sơ

đồ, mô hình, video, thí

nghiệm)

+ Dạy học thực hành + Dạy học giải quyết vấn đề

- Kỉ thuật: động não,

sơ đồ tư duy, khăn trải

bàn, phòng tranh

hiểu

giới

Tìm

thê

sông

- GV cần tạo điều kiện đề HS đưa ra câu hỏi,

vấn đề cần tìm hiểu: tạo cho HS cơ hội tham gia quá trình hành thành kiến thức mới, đề xuất và kiểm tra dự đoán, giả thuyết, thu thập bằng chứng phân tích, xử lý đề rút ra

kết luận, đánh giá kết quả thu được

- Cần tô chức cho HS tự tìm các bằng chứng

đề kiểm tra các giả thuyết qua việc thực hiện thí nghiệm, hoặc tìm kiếm, thu thập thông

tin qua sách, internet, điều tra, phân tích, xử

lý thông tin dé kiểm tra dự đoán

- Bên cạnh đó, GV tạo điều kiện để HS được

trao đổi, thảo luận với các HS khác về quá

trình tìm hiểu của bản thân: trình bày và tự - Phương pháp:

+ Dạy học trực quan + Dạy học thực hành

(thực hành quan sát,

nghiệm)

+ Dạy học

NCKH

+ Dạy học dựa trên dự

án

+ Dạy học thực địa + Dạy học giải quyết vấn đề

bằng

SangKienKinhNghiem.org

đánh giá, đánh giá lẫn nhau về các kết quả |- Ki thuật: sơ đồ tư

thu được duy, khăn trải bàn,

phòng tranh

Vận dụng | - GV cần chú ý tạo cơ hội cho HS đề xuất | - Phương pháp:

kiến thức, | hoặc tiếp cận với các tình huống thực tiễn | + Dạy học dựa trên dự

kĩ năng đã HS được đọc, giải thích, trình bày thông tin | án

học về ván đề thực tiễn cần giải quyết, trong đó | + Dạy học thực địa

nội dung sinh học có thể được sử dụng đề | + Dạy học giải quyết

giải thích và đưa ra giải pháp vấn đề

- Cần quan tâm rèn luyện các kĩ năng thành | - Ki thuật: sơ đồ tư

tố của năng lực giải quyết vấn đề cho HS duy, khăn trải bàn,

phòng tranh

* Định hướng về mục nội dung day hoc: Cần xây đựng các hình thức hoạt động, chủ đề, nhiệm vụ đa dạng gắn với thực tiễn

* Định hướng về kiểm tra đánh giá: Về bản chất đánh giá năng lực cũng phải thông qua đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng thực hiện nhiệm vụ của

HS trong các loại tình huống phức tạp khác nhau Trên cơ sở này, các nhà nghiên cứu ở nhiều quốc gia khác nhau đề ra các chuẩn năng lực trong giáo dục tuy có khác nhau về hình thức, nhưng khá tương đồng về nội hàm Trong chuẩn năng lực đều có những nhóm năng lực chung Nhóm năng lực chung này được xây dựng dựa trên yêu cầu của nền kinh tế xã hội ở mỗi nước Trên cơ sở năng lực chung, các nhà lí luận dạy học bộ môn cụ thể hóa thành những năng lực chuyên biệt [15]

2.2 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học theo chủ đề trong môn Sinh học bậc THPT

2.2.1 Thế nào là dạy học theo chủ đề

Theo tác giả Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội: Dạy học theo chủ đề - chuyên

đề (Themes - Based Learning) là hình thức dạy học dựa vào việc thiết kế các chủ đề để dạy học và tổ chức dạy học chủ đề đó GV sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, không chỉ truyền thụ kiến thức mà tập trung vào việc hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử đụng kiến thức vảo giải quyết nhiệm vụ học tập

Chủ đề day hoc co thể xem như một nội dung học tập/đơn vị kiến thức tương đối trọn vẹn nhằm trang bị cho học sinh một số kiến thức, kĩ nang, nang luc nhat dinh trong quá trình học tập Dạy học theo chủ đề tăng cường sự tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới đa chiều tích hợp vào nội đung kiến thức các ứng dụng

kĩ thuật và thực tiễn đời sóng làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn người học hơn, rèn luyện đồng thời được cả năng lực chung và năng lực chuyên biệt [7]

2.2.2 Những đặc trưng cơ bản của dạy học theo chủ đề

- Dạy học theo chi dé mang tính tích hop: nội dung của chủ đề dạy học được tích hợp những nội dung từ một số đơn vị kiến thức, bải học, môn học khác nhau (tích hợp liên môn) hay trong cùng môn học (chủ đề đơn môn) có liên hệ với nhau làm thành nội dung học tập trong một chủ đề Dạy học theo chủ đề còn tích hợp các van đề trong đời sống xã hội gần gũi và các kĩ năng thực hành trong thực tiễn

- Dạy học theo chủ đê mang tính định hướng hành động, tự học: trong dạy học theo chủ đề, GV tổ chức các hoạt động dạy học theo nội dung của chủ đề học tập HS được giao nhiệm vụ và đóng vai trò là người chịu trách nhiệm chính trong hoạt động tương tác, tìm kiến tri thức một cách tự lực thông qua việc hoàn thành sản phẩm cụ thể của chủ đề học tập Thông qua dạy học theo chủ đề sẽ rèn luyện được cho HS các kĩ năng tự học và kĩ năng tư duy như phân tích tổng hợp, đánh giá và sáng tạo

- Dạy học theo chủ đề mang tính cộng tác làm việc: các nhiệm vụ học tập

được phân công theo các nhỏm HS nên giữa các HS phải có sự phan công nhiệm

vụ, trao đổi và thảo luận kiến thức với nhau để cùng hoàn thành nhiệm vụ của nhóm mình Vì vậy, dạy học theo chủ để tạo ra tính hợp tác giữa các HS được thể hiện

TÕ nét

- Dạy học theo chủ đề nhắn mạnh được các đặc trưng của PPDH tích cực: các đặc trưng của PPDH tích cực như tổ chức hoạt động học tập của HS, các hoạt động học tập của học sinh là chuỗi các hoạt động tương tác, HS là trung tâm của hoạt động dạy học (GV tổ chức một chương trình xung quanh một chủ đề và HS được giao nhiệm vụ là người chịu trách nhiệm chính), tích hợp các vấn đề của đời sống đều được thể hiện khá rõ ràng

- Dạy học theo chủ đê định hướng vào hứng thú của người học: thông qua day học theo chủ đề sẽ tạo môi trường học tập mà ở đó GV sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, không chỉ truyền thụ kiến thức mà tập trung vào việc hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết nhiệm vụ học tập từ đó thúc đây sự hiểu biết sâu hơn của HS, tạo điều kiện cho nhiều phong cách học tập khác nhau được phát huy

- Dạy học theo chủ đê định hướng thực tiễn cuộc song: nội dung mà các chủ

đề đề cập đến thường gắn liền với thực tiễn cuộc sống, liên quan đến các hiện

tượng xây ra trong cuộc sống mà đa số người học quan tâm và muốn tìm hiểu

thống qua các tình huống khởi động cũng như các nội dung trong hoạt động luyện tập vận dụng và sáng tạo của chủ đề [7]

2.2.3 Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện dạy học theo chủ đề đối với bộ môn Sinh học bậc THPT

Hiện nay việc giảng dạy của giáo viên bộ môn Sinh học bậc THPT (bao gồm kiến thức, kĩ năng sử dụng kĩ thuật, phương pháp đạy học) gặp một số thuận lợi: Thứ nhất, Sinh học là khoa học thực nghiệm, do đó nội dung kiến thức có tính thực tiễn, gần gũi, quá trình tích hợp xây dựng chủ đề đơn môn hay liên môn, bản thân đơn vị kiến thức môn Sinh học trong chủ đề thường là được sử dụng là các kiến thức có mỗi liên hệ với thực tiễn thông qua quan sát, mô tả, thực nghiệm, do đó giáo viên cũng đễ dang tạo hứng thú cho người học

Thứ hai bộ môn Sinh học cũng là bộ môn có nội dung liên hệ nhiều với các bộ môn như Toán học, Hóa học, Địa Lý, NGLL Do đó, khi dạy theo chủ dé, hoc sinh

dé dang tiép cận hơn, dễ đàng nhận nhiệm vụ học tập nhờ vào sức tự tin về kiến thức sẵn có khi yêu câu giải quyết nhiệm vụ thực tiễn Vì thế, môn học cũng hứa hẹn thái độ tích cực, hứng thú và chủ động hơn từ phía học sinh

SangKienKinhNghiem.org

Thứ ba, khả năng của GV bao gồm: kiến thức, kĩ năng sự dụng kỳ thuật, phương pháp đạy học về cơ bản đã từng tiếp cận và được tập huấn khá kỹ Điều này

vô cùng hữu dụng và là tiền đề cho việc sử dụng nó vào việc khai thác các đơn vị kiến thức trong tiết day hoc theo chủ đề Về cơ bản, day hoc theo chủ đề rất cần những phương pháp này đề khai thác nội dung bài học, cũng như đây là cách dé hoc sinh liên hệ thực tiễn [7]

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, riêng với môn học Sinh học khi áp dụng đạy học theo chủ đề cũng gặp một số khó khăn như:

- Giáo viên chưa chuẩn bị tâm lý, ngại thay đổi, học sinh vẫn coi Sinh học là môn phụ

- Môn Sinh học hiện nay còn nặng về lý thuyết và kiến thức, do đó có thể gây khó khăn cho giáo viên khi xác định nội dung xây dựng chủ đề hoặc phá vỡ kết cấu nội dung

- Quan trọng hơn hết là chưa có một khung chương trình xây đựng các chủ đề,

từ đơn môn đến liên môn

2.3 Một số kinh nghiệm dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực học sinh thông qua các chủ đề dạy học

2.3.1 Xây dựng, tổ chức đạy học theo định hướng hình thành và phát triển

năng lực học sinh qua mỗi chủ đề sinh học

Mỗi bài học theo chủ đề phải giải quyết trọng vẹn một vấn đề học tập Dựa vào tài liệu dỗi đưỡng về dạy học chủ đề qua nhiều năm và tài liệu khác của bộ Giáo dục

và đào tạo (GD&ĐT) [12] [13] tác giả xin đưa ra quy trình xây dựng, tổ chức day học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực học sinh cho mỗi chủ đề sinh học, như sau:

Bước 1: Xác định tên chủ đê và thời lượng chủ đê dạy học

Bước đầu tiên là phân tích nội dung của chương trình đề xác định chủ đề trọn

vẹn, từ chủ đề lớn có thể phân chia thành các chủ đề nhỏ hơn phù hợp cho việc dạy

học trên lớp

Căn cứ vào nội dung chương trình, sách giáo khoa của môn học và những ứng dụng kĩ thuật, hiện tượng, quá trình trong thực tiễn tổ/nhóm chuyên môn tiến hành

rà soát nội dung chương trình đề điều chỉnh, sắp xếp hợp lý những nội dung trong SGK của từng môn học đề xác định các nội đung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ỏ ở một số bải/tiết hiện hành Tập hợp các đơn vị kiến thức gần nhau có mối liên hệ về lí luận, thực tiễn từ đó cấu trúc, sắp xếp lại nội dung đạy học thành chủ đề dạy học để xây dựng thành một chủ đề dạy học đơn môn

Về thời lượng của 1 chủ đề dạy học: số lượng tiết cho một chủ đề nên có đung lượng vừa phải (khoảng I đến 3 tiết) đề việc biên soạn và tô chức thực hiện kha thi, đâm bảo tông số tiết của chương trình của từng môn sau khi biên soạn lại có chủ đề không vượt hoặc thiếu so với thời lượng quy định trong chương trình hiện hành Bước 2: Xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, phương pháp, Rỉ thuật và phương tiện của chủ đề dạy học

- Xác định mục tiêu của một chỉ đề: Té/nhom chuyên môn tiến hành phân tích,

9

thảo luận để xác định mục tiêu của chủ đề, GV cần dựa vào yêu cầu cần đạt (YCCĐ)

về phâm chất chủ yếu của HS, năng lực chung năng lực sinh học và YCCĐ của chủ

đề Trong bước này, chúng ta thực hiện theo các bước nhỏ sau: Xác định YCCĐ của chủ đề về năng lực sinh học, năng lực chung, pham chất chủ yếu; Viết mục tiêu dạy học của chủ đề

- Lựa chọn và xây dựng nội dung dạy học của một chủ đề: GV cần nghiên cứu SGK và từ các bài học, căn cứ YCCD đề xác định những nội dung người học cần được học trong mỗi chủ đề Mạch nội dung kiến thức thường sẽ có 2 nhóm vấn đề chính là nhóm kiến thức cơ sở khoa học và nhóm kiến thức vận dụng kiến thức cơ

sở vào trong thực tiễn cuộc sống

Đề lựa chọn và xây dựng nội dung day hoe phi hợp, đảm bảo phát triển năng lực HS, GV thực hiện theo các bước sau:(1) xác định cầu trúc nội dung chủ đề: (2) tìm kiếm, chọn lọc nội dung: (3) xây dựng nội dung dạy học chỉ tiết

- Lựa chọn phương pháp, Rĩ thuật và phương tiện dạy học của một chit dé: GV cần thực hiện theo các bước sau:

+ Xác định mối quan hệ giữa mục tiêu với năng lực và phẩm chất, từ đó, lựa chọn các PP, KTDH và PTDH phù hợp

+ Dựa vào YCCĐ phân tích và xác định các thành phần nội dung thuộc loại kiến thức nào trong các loại sau: cấu trúc, chức năng (khái niệm đặc điểm, chức năng, vai trò, ); cơ chế sinh lí, quá trình; quy luật, học thuyết; vận dụng Từ đó, GV lựa chọn các PP, KTDH và PTDH phủ hợp

+ Cần căn cứ vào sở thích, hứng thú của HS: điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường | (phòng thực hành, thiết bị dụng cụ thực hành, thí nghiệm, vườn trường ): thực tiễn ở địa phương (các mẫu vật, thực trạng môi trường tự nhiên ) để lựa chọn

PP KTDH và PTDH cho phù hợp với hoàn cảnh

Bước 3: Xây dựng bảng mô fả các cáp độ tư duy (ma trận cáp độ tr duy) Xác định và mô tả mức độ yêu cầu của mỗi loại câu hôi/bài tập có thể sử dung

để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học Trên cơ sở mục tiêu chung ‹ của chủ đề tổ/nhóm chuyên môn cụ thể hóa các mục tiêu cho từng nội dung theo cấp độ nhận thức: nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao Bước 4: Thiết kế các câu hỏi/bài tập để sử dụng trong dạy học, kiểm tra đánh gid chi dé

Bién soan cac cau hoi/bai tap cu thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chủ đề đã xây dựng Các câu hỏi/bài tập cần nhấn mạnh đánh giá theo hướng đánh giá năng lực người học Vì vậy, nội dung câu hỏi/bài tập có những điểm khác

biệt

Bước 5: Xây dựng kế hoạch thực hiện chủ đê

Mỗi chủ đề có thể được thực hiện trong nhiều tiết khác nhau và dưới các hình thức khác nhau Trong kế hoạch thực hiện cân thể hiện rð mỗi nội dung (mục đề) được thực hiện dưới hình thức nảo (trên lớp hay trong phòng thí nghiệm, thực nghiệm vườn trường hay tại cơ sở sản xuất, địa phương ) với thời gian bao nhiêu

tiết, thiết bị đạy học vả học liệu,

Trong đề tài này, chúng tôi xây dựng kế hoạch thực hiện chủ yếu là giao nhiệm

vụ trước cho các nhóm HS chuẩn bị trước ở nhà từ nguồn học liệu, hệ thống câu

10

SangKienKinhNghiem.org