Luận án phó tiến sỹ khoa học lịch sử loại hình công xã của người khmer ở đồng bằng sông cửu long

Công xã, tron khoa học Dan tộc học, là khát niệm chỉ một hình thái cộng đồng sẵn xuất và xã hội mang tinh tu quan đặc trưng ::ong xã hội nguyên thủy công xã nguyê¡: thủy, công xã thị tộc

BO GIAO DUC VA DAO TAO

BAI HOC QUỐC GIA TP HO CHI MINH TRƯỜNG ĐẠI 110C KHOA HOC XA HOI VA NHAN VAN

LOAI HINH CONG 4

„ t8 NGƯỜI KịiMER Ở

DONG BANG SONG ci LONG

Ohuydn agash : DAN TOC HOC Ala sé : 50810

LUAN AN PHO TIEN S¥ KHOA HOC LICH SU

NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HỌC NGUYÊN QUỐC LỘC DIÓ GIÁO &Ư, DHÓ TIẾN 8Ÿ KIIOA HỌC lỊCH &Ï

TP HỒ CHÍ MINH

1997

LOG OAM POAD

22227 tei, Cie 0 độu ted gud NOU #20707 lun tn te Cuing tite ve cfetta hing digo at cong C3 tiong bil typ 227 “%2

nao tue

&, -Ð ze ie 2

‹ @E Fe Md AT

> a

os

! /

TN ——“ AG ĐA

gee

Y Sie sài ” > sy Am 5y

Aging 27 Sthdée ead,

C

MUC LUC

DÂN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu

rw Lịch sử nghiên cứu vấn đề và nguồn tư liệu sử -:¡ng

3 Đối tượng, phạm vi và phưởng pháp nghiên cứu

4 Những đóng gój của luận ấn

CHƯƠNG 1 : KHAI QUAT VE NGUOI KHMER G

DONG BANG SONG CUU LONG

1.1 Dac diém dia ly méi sinh

1.2 Lược sử về sự hình thành cộng đồng người Khmer ở

đông bằng sông Cứu Long

I.3 Đặc điểm phân bố dân cư của dân tộc Khmer

1.4 Các loại hình cư trú

CHƯƠNG 2 : CẤU TRÚC VÀ CHỨC NĂNG CỦA PHUM

2.1 Phum - một đơn vị cư trú của người Khmer

2.2 Cấu trúc và quan hệ xã hội trong phum

2.2.1 Tên họ và quan hệ dòng họ

2.2.2 Quan hệ hôn nhân

2.2.3 Gia đình

2.3 Chức năng của phum thể hiện qua các hoạt động

cộng đồng

CHƯƠNG 3 : CẤU TRÚC VÀ CHỨC NĂNG CỦA SÓC

3.1 Khái niệm, qui mô, hình thái của sóc

Trang

15

18

24

35 47

‹2 Cơ sở kinh tế và sự phân hóa xã hội của sóc

3.2.1 Chế độ sở hữu ruộng đất

3.2.2 Phân hóa giai cấp và các tầng lớp xã hội

1.3, Cơ chế vận hành của bộ máy quản lý sóc

3.3.1 Bộ máy tự quản truyền thống của sóc

3.3.2 Bộ máy quản lý chùa

3.3.3 Bộ máy quản ly hành chính nhà nước

3.4 Các hình thái sinh hoạt cộng đồng

3.3.1 Cộng đồng trong sản xuất và sinh hoạt

văn hóa - xã hội 3.3.2 Cộng đồng trong sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng

3.3.3 Ý thức cộng đồng sóc

KẾT LUẬN

1 Mấy nhận xét về phum, sóc cổ truyền của người

Khmer ở đồng bằng sông Cứu Long

2 Những biến chuyển của phum, sóc Khmer sau hơn

20 năm giải phóng và những vấn đề bức xúc đặt ra

trong việc xây dựng, cải tạo phum, sóc của người

Khmer hiện nay

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

101

101

108

115

117

119

127

130

132

140

150

156

156

163

170 186

OAN LUAN

1 L§ do chon dé tai, muc dich nghién cru

Công xã, tron khoa học Dan tộc học, là khát niệm chỉ một hình thái cộng đồng sẵn xuất và xã hội mang tinh tu quan đặc trưng ::ong

xã hội nguyên thủy (công xã nguyê¡: thủy, công xã thị tộc hay chế dộ cộng sẩn nguyên thủy) và trong xã hội có giai cấp thời kỳ tiền tư bản

chủ nghĩa (công xã nông thôn, công xã láng giềng hay công xã lãnh

thổ) [136/ 109]

Công xã thị tộc là hình thái kinh tế —- xã hội đầu tiên trong lịch

sử loài người Có những đặc điểm chú yếu là : mối liên kết giữa các thành viên trong công xã dựa trên sự liên hệ về huyết thống, hạt nhân

của công xã là thị tộc, mà theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, đầu

tiên là thị tộc mẫu hệ rồi sau đó được thay thế bằng thị tộc phụ hệ ; sở hữu chung về tư liệu sẵn xuất, lao động tập thể và cùng hưởng chung sản phẩm được làm ra ; công cụ sẵn xuất rất thô sơ, trình độ của lực

lượng sản xuất rất thấp

Sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân cộng lao động xã

hội dẫn đến sự xuất hiện của tư hữu và sự phân hóa xã hội tự phát Kinh tế gia đình riêng phát triển, các gia đình nhỏ có xu hướng tách ra

tổ chức sắn xuất riêng và cư trú cùng với các gia đình nhỏ khác không

có cùng mối quan hệ huyết thống Nguyên tắc liên kết dựa trên mối

quan hệ huyết thống lồng lẻo đần, công xã thị tộc dần tan rã, đến khi

#1al cấp và sau đó Nhà nước ra đời thì công xã thị tộc chấm dứt sự tôn

tại Một Ì.:a1 hình công xã mới - công xã láng giêng (hay công xã lãnh

thổ, công xã nông thôn) xuất hiện, th:y thế loại hình công xã thị tộc và

tồn tại đai dáng trong lich sử các dân tộc giai đoạn tiền tư bản chủ nghĩa

K Mác đã phíún tích ba đặc trưng cơ bán của công xã nông thôn

SƠ VỚI công xã thị (tộc :

- Công xã thị tộc dựa trên quan hệ huyết thống Còn công xã

nông thôn là sự liên kết của những người tự do, đựa trên mối quan hệ

lãnh thổ, láng giềng, là “tập đoàn xã hội đầu tiên của những người tự

do”

— Trong công xã thị tộc, người ta ở chung trong ngôi nhà công cộng, nó là cơ sở kinh tế chung của công xã Còn trong công xã nông

thôn, nhà ở và vật phụ thuộc của nó thuộc quyền sở hữu của người lao

động

— Trong công xã nông thôn, ruộng đất thuộc quyên sở hữu

chung của công xã và được phần chĩa cho các thành viên công xã Họ

có quyền sử dụng phần ruộng đất đó và được quyền chiếm hữu số sản

phẩm lao động của mình Còn trong công xã thị tộc, người ta làm

chung và phân phối đều sản phẩm lao động cho mọi thành viên

[2/334-335]

Ngoài ba đặc điểm cơ bắn so với công xã thị tộc nói trên, công

xã nông thôn còn được đặc trưng như là một đơn vị kinh tế độc lập và

hoàn toàn tự cung tự cấp, trong đó sản xuất nông nghiệp kết hợp với

thủ công cùng với một Ban lãnh đạo công xã mà thành viên của nó là những người “chí đứng ra với tư cách người điều khiển mọi sinh hoạt

on

của công xã Họ chưa đứng ra với tư cách t!:ứ hai là kẻ đứng trên công

xa” [99/515]

Tu lou san xuat co ban va chi yéu cha cong xa néng thon là

ruộng đất thuộc quyên sở hữu chung của công xã nhưng nó được chĩa

đều cho các thành viên và người lao động có quyền chiếm hữu số sản

phẩm lao động của mình Chính 2ïều này làm cho, trong bản chất tôn

tại của nó, công x¡ nông thôn luôn chứa đựng “tính nhị nguyên cố

hữu” và “tính nhị nguyên bẩm sinh củ: ó chấp nhận một trong hai

con đường : yếu tế tư hữu thắng yếu tố tập thể hay ngược lại” Tất cá

là tùy thuộc vào “môi trường lịch sứ” mà nó được đặt vào Chính do

“môi trường lịch sứ” khác nhau mà công xã nông thôn ớ mỗi nơi, môi dân tộc mang những đặc điểm riêng và phát triển theo những con

đường khác nhau, với thời gian tồn tại đài ngắn và những ánh hưởng

cũng hết sức khác nhau [2/ 337] Quyền được chiếm hữu toàn bộ số

sản phẩm lao động của mình trên những mảnh đất được chia đã dẫn tới

sự phân hóa giầu nghèo một cách tự phát và nhất là nó mang đến tham

vọng đần dan chiếm hữu luôn cả những mảnh đất được chia đó Đây là

yếu tố làm phá hoại công xã nằm ngay trong lòng nó Nhưng mặt

khác, quyền sở hữu chung của công xã về ruộng đất lại làm cho công

x4 ton tai dai đẳng, ngay cả khi cổ sở kinh tế chủ yếu của nó là ruộng

đất đã bị tư hữu hóa và sự phân tâng xã hội đã diễn ra sâu sắc thì

những truyền thống cộng đồng công xã thể hiện trong sinh hoạt kinh

tế, văn hóa, xã hội vẫn tồn tại và có sức sống rất lâu dài Đây cũng

là một đặc trưng nổi bật của loại hình công xã nông thôn phương

Đôn s

Việt Nam ciing IA mét nude mA ché độ công xã tồn tại đai đẳng trons lịch sử Từ cuối thế kỷ thứ XVII, tuy dại bộ phận làng xã ở Việt Nam (nhất là làng của người ` -t) không còn là công xã — mà là làng tiểu nông — nhưng những truy :¡ thống công xã nông thôn như chế độ côn điền công thể ; thiết chế :ố chức tự trị ; kết cấu: đắng cấp ; văn

hóa và tâm lý cộng đồng còn biểu hiện rất đậm nét |29/ 13|

Ngày này đất nước ta đang bước vào :hời kỳ công nghiệp hóa Nông thôn Việt Nam đai: : chuyển biến mạnh ¡nẽ theo ¡nh hướng đó

Việc nghiên cứu các loại hình công xã, qua đó để tìm hiểu về tổ chức

xã hội của các tộc người ở Việt Nam giai đoạn tiền tư bản chủ nghĩa,

nhằm nhận diện ra những đặc điểm riêng, xác định điểm xuất phát của

xã hội và văn hóa của các tộc người trong sự nghiệp công nghiệp hóa đất nước, là một nội dung khoa học quan trọng của các ngành khoa học xã hội trong đó có khoa học Đân tộc học

Luận án chọn hướng nghiên cứu này là để góp phần vào một vấn đề khoa học quan trọng và thiết thực nói trên, nhất là đối với người Khmer vốn còn ít được quan tâm nghiên cứu trên lĩnh vực công

xã và tổ chức xã hội truyền thống

Người Khmer vốn là cư đân nông nghiệp canh tác lúa nước Khi tới sinh cơ lập nghiệp ở đồng bằng sông Cứu Long, từ thủa còn hoang

sơ đất rộng người thưa, họ đã quân quần thành những đơn vị cư trú và

tổ chức nó thành những đơn vị xã hội tự quần truyền thống Mỗi đơn vị

cư trú và xã hội ấy bám sát theo một khu đất trồng trọt nhất định được người Khmer gọi là pñuzn và srók, về sau được Việt hóa thành phum,

SOc.

Phum, sục lỏ những đơn vị cư trỷ vỏ đơn vị xọ hội cổ truyền của

người Khmer ở dúng bằng sừng Cửu Long, nụ khừng phải lỏ những

đơn â hỏnh chợnh Nhỏ nước Từ khi sống cộng cư với người Việt, sau

d ngudi Hoa, ngudi Chim va nhat 1a từ khi chợnh quyền phong

kiến nhỏ Nguyễn, rồi thực dón Phõp vươn tới kiểm soõt vỳng đồng

bằn ; sừng Cửu Long, thiết lập một bộ +aõy chợnh quyền của Nhỏ nước trỳm lởn to chức xọ hội cổ truyền của người Khmer, qua ri:iưởu thế kỷ cỳn chung sống, cõc phum, sục của người Khmer đần xen kẽ với cõc

thừn, ấp của người Việt Trong một số trường hợp, sục bị chia sẻ bởi cõc đơn vị hỏnh chợnh của cõc chợnh quyền trước kia Khõi niệm phum, sục, dưới những tõc động của hệ thống chợnh quyền Nhỏ nước, bị phai

nhạt đần Phum, sục Khmer bị tợch hợp đần vỏo cõc xọ, ấp chợnh thức

của cõc chợnh quyền.Vỏ vớ vậy, ngỏy nay, phum vỏ sục thường được một số người quan niệm như lỏng, xụm của người Việt, nhưng người Khmer thớ phón biệt rất rử Về đơn vị hỏnh chợnh, người Khmer gọi xọ

lỏ k/zưm (tương đương với đơn vị hỏnh chợnh của người Khmer ở Căm-

pu-chia) vỏ vẫn gọi ấp lỏ ấp chứ khừng gọi lỏ phum hay sục

Vậy lỏ, từ thỷa ban đầu, phum vỏ sục của người Khmer khừng

phõi lỏ những đơn vị hỏnh chợnh Nhỏ nước Phum, sục tồn tại như lỏ

những đơn vị cư trỷ vỏ đơn vị xọ hội truyền thống, như lỏ cõi khung khừng gian sinh tồn vỏ khung văn hụa tộc người mỏ ở đụ mỗi người

đón Khmer sinh ra, lớn lởn, lỏm ăn vỏ sinh hoạt Việc tớm hiểu về người Khmer vỏ văn hụa Khmer, vớ vậy, ngay từ đầu đọ đúi hồi sự

nghiởn cứu nghiởm tỷc vỏ toỏn diện về phum, sục Qua đụ để cụ hiểu

biết một cõch đóy đủ hơn vở đặc điểm cư trỷ, về cơ cấu vỏ tổ chức xọ

hội cũng như các chức nàng tổ chức các sinh hoạt cộng đồng (kinh tế,

xi hội, văn hóa, tôn giáo .) của ông xã Khmer Từ những cơ sở này chúng ta sẽ nhận ra những đặc diểm riêng củ: công xã nông thôn Khmer, góp thêm tài liệu vào việc nghiên cứu các loại hình công xì -ủa các đân tộc ở nước ta hiện nay

Qua việc nghiên cứu phun: và sóc Khmer, chúng ta sẽ cố cơ sở khoa học để x‹c định rõ hơn điểm xuất phát của xã hội và văn hóa tộc

người Khmer truyền thếug khi tiến hành cải tạo và xây dựng nông thôn mới ở vùng người Khmer đồng bằng sông Cửu Long

Về mặt thực tiễn, luận án này là cơ sở khoa học, góp phần kiến

nghị về các chính sách phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa ở vùng nông

thôn Khmer hiện nay trên các mặt : phân bố lại cư dân gắn với việc

chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và phát triển kinh tế hộ gia

đình, bảo tồn và phát triển vốn văn hóa đân tộc truyền thống, cải cách

hành chính

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề và nguồn tư liệu sử dụng

Vấn đề các loại hình công xã và sự biến dối của nó trong lịch sử của các tộc người ở Việt Nam, đã thu hút sự quan tâm của đông đáo

các học giả trong và ngoài nước Chiếm ưu thế trong đó phải kể đến

những công trình nghiên cứu vê làng, xã của tộc người Việt, của các

tộc ít người ở vùng miền núi phía bắc và những năm gần đây là buôn,

làng của người Chăm và các dân tộc ít người ớ Trường Sơn - Tây

Nguyên Có những công trình trong số đó đi sâu nghiên cứu từng khía

cạnh khác nhau của làng xã như : chế độ ruộng đất, cơ cấu thiết chế xã

hội làng, xã vv

Riêng về người Khmer, việc nghiên cứu phum và sóc cổ truyền

cho tới hiện nay chưa có một công trình ¡ào mang tính tong quan va

hệ thống Đó đây chúng ta có thể gặp tro: z; một số công trình đề cập đến các khía ca::h khác nhau liên quan tới phum, sóc trong các chuyên

khảo của các tac giả người Pháp, Mỹ, c¿c học giả miễn Nam trước

ngày giải phóng Đặc biệt đáng lưu ý nhat là các công trình của các

học giả Việt Nam kể từ sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng

(năm 1975)

Nghiên cứu về người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long, các chuyên khảo của các học giả Pháp có đề cập tới một số khía cạnh liên

quan tới tổ chức xã hội, hôn nhân và gia đình của người Khmer như :*®Les Cambodgiens de Cochinchine”(Người Căm-bốt ở Nam Kỳ) của Barrault ; “La minorité Cambodgiens de Cochinchine” (Nhóm thiểu

số người Căm-bốt ở Nam Kỳ) của H Malleret (1949)

Một số học giả nước ngoài, trong những công trình viết bằng tiếng Anh, cũng đã có những nghiên cứu về hệ thống thân tộc, quan hệ hôn nhân và gia đình của người Khmer như : Lebar , Frank.M, Gerald.C, Hickey, John K, Musgrave “Ethnic groups of mainland Southeast Asia” (Cac nhóm tộc người ở Đông Nam Á lục địa) ; Henri Baudesson“Indochina and its primitive peoples” [143](Đông Dương

và những cư dân nguyên thủy của nó); “Minorfy groups in the Republic of Việt Nam”{93| (Các nhóm thiểu số ở Việt Nam Cộng Hòa);

Các học giả Liên Xô (cũ) cũng đã có những nghiên cứu vê người Khmer ở Căm-pu-chia và Việt Nam Chúng ta có thể tìm thấy trong đó

si” ¿