Ở tác phẩm “Người đẹp ngủ mê”, nhân vật chính của tác phẩm ông già Eguchi đã nhớ về quãng thời ấu thơ còn non dại của mình, một thời trai trẻ lao vào những mối tình đậm sâu hay chỉ thoá
Trang 1Kỷ yếu Hội nghị Khoa học Sinh viên năm học 2013-2014
Trường Đại học Sư phạm Huế, tháng 12/2013, tr: 116-121
CỦA GABRIEL GARCIA MARQUEZ VÀ TIỂU THUYẾT
“NGƯỜI ĐẸP SAY NGỦ” CỦA KAWABATA YASUNARI
NGUYỄN THỊ VÂN HÀ
Khoa Ngữ văn
1 MỞ ĐẦU
Thuật ngữ dòng ý thức do nhà tâm lí học người Mĩ là William James đề xuất vào cuối thế kỉ XIX, khi ông cho rằng ý thức là một dòng chảy, là dòng sông trong đó có các ý nghĩ, cảm giác, các liên tưởng bất chợt thường xuyên chen nhau, thay nhau và đan bện vào nhau một cách lạ lùng, mang tính “phi lôgic” Ở phương diện khác có thể nói dòng
ý thức là trường hợp cực đoan của độc thoại nội tâm, khi mà các mối liên hệ khách quan với môi trường thực tại khó bề khôi phục lại
Thủ pháp “dòng ý thức”, đó là những dòng chảy của trạng thái tâm lí tự động, có thể xem đó là một sự lắp ghép ngẫu nhiên trong tiềm thức hay trong ý thức Một sự biến hóa bất ngờ, khó đoán trước được, với dòng chảy của một chuỗi những hồi ức bất tận Tiểu thuyết dòng ý thức đi sâu vào khai thác cái bí ẩn bên trong của tâm lí con người, phân tích một cách tinh tế những trạng thái tâm lí và cái vô thức sâu kín trong con người bằng cách cấu tạo những câu chữ phức tạp, kéo dài nhằm đạt tới mức tối đa sự thể hiện của những biến động quanh co, rối bời, và rất khó nắm bắt của tâm hồn, cõi lòng sâu thẳm trong con người Sử dụng thủ pháp đồng hiện kiểu điện ảnh, phá vỡ các lớp thời gian vật lí, làm đứt đoạn dòng chảy ngôn từ và mạch truyện, tính chất không liền mảnh của nhân vật, cùng với lối viết độc thoại nội tâm và phân tích tâm lí nhân vật… đó là những nét tiêu biểu của kĩ thuật dòng ý thức Nhà văn đã sử dụng phương pháp nội quan, lấy cảm xúc cá nhân và trực giác nhạy bén của mình để làm cách thức khám phá
và phản ánh thực tại khách quan vào trong các tác phẩm nghệ thuật “Hồi ức về những
cô gái điếm buồn của tôi” của Gabriel Garcia Marquez và “Người đẹp ngủ mê” của
Kawabata, là một trong những tác phẩm sử dụng nổi bật kĩ thuật dòng ý thức như vậy
2 HỒI ỨC BẤT TẬN
Kawabata Yasunari là tiểu thuyết gia người Nhật đầu tiên và người châu Á thứ ba, đoạt giải Nobel Văn học năm 1968 “Ông là người tôn vinh cái đẹp hư ảo và hình ảnh u uất
của hiện hữu trong đời sống thiên nhiên và trong định mệnh con người” Tác phẩm“Người đẹp ngủ mê” xuất bản năm 1961, là tiểu thuyết đẫm cảm thức u huyền
nhất Nó thuộc về nền “Văn chương của cái bóng” trong văn học Nhật Bản thế kỷ XX
Ở tác phẩm “Người đẹp ngủ mê”, nhân vật chính của tác phẩm ông già Eguchi đã nhớ
về quãng thời ấu thơ còn non dại của mình, một thời trai trẻ lao vào những mối tình đậm sâu hay chỉ thoáng qua cuộc đời trong giây lát nào đó, những cô con gái, những đứa
Trang 2cháu ngoại của ông Những hồi ức không chỉ có sự ngọt ngào mà còn hiện hữu cả nỗi đắng cay, sầu muộn, thậm chí là khủng khiếp, có lúc ông tưởng chừng sẽ không bao giờ quay trở lại nơi đó Thế nhưng, khi ông tìm đến căn nhà chứa, nơi có những người đẹp ngủ mê vì sự tò mò, ông đã có sự trải nghiệm năm đêm ở trong căn nhà đó, nằm bên cạnh những cô gái khỏa thân khác nhau, với những vẻ đẹp và cảm xúc khác nhau Ông già Eguchi đã trở thành điển hình của người thưởng thức nghệ thuật của cái đẹp theo cách vừa tinh tế vừa cực đoan Kawabata Yasunari đã tái hiện được vẻ đẹp hình thể của các cô gái ngủ mê trong căn nhà chứa, qua năm đêm ông già Eguchi đến ngôi nhà
và nằm ngủ cạnh các thiếu nữ xinh đẹp Mỗi lần ông đến là mỗi lần kỉ niệm sống dậy, không lần nào giống lần nào, những cô gái khác nhau, những dáng vẻ khác nhau và hồi
ức cũng theo những chi tiết nhỏ nhất mà sống dậy, có khi miên man trong dòng hoài niệm vô bờ bến, người ta chợt nhận ra cái chất ngọt nồng nàn của ấu thơ và biết thứ tha cho những lỗi lầm khờ dại, hình như cũng thôi hờn trách cuộc đời, thôi trách hờn bi kịch
để có thể thông cảm với nhân sinh Các cô gái say ngủ này chính là nguyên nhân làm cho những hồi ức của ông già Eguchi trở về với ông
Cũng như “Người đẹp ngủ mê” thì “Hồi ức về những cô gái điếm buồn của tôi” ngay từ
nhan đề đã gợi lên cho người đọc sự cảm nhận một phần nào về tác phẩm, về những
“hồi ức”, với dòng chảy của những kỉ niệm, của quá khứ
Nhà văn Garcia Marquez là nhà viết tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch bản và nhà báo, ông được gọi một cách thân mật là “Gabo” trên khắp Mỹ Latinh, và được xem là một trong
những tác giả vĩ đại nhất của thế kỉ XX Tình cờ đọc cuốn “Người đẹp ngủ mê” của
Kawabata trên một chuyến bay và từ cảm hứng được gợi từ cuốn tiểu thuyết này Garcia Marquez đã viết ra tác phẩm đầy từ tâm bác ái và chan chứa nhiệt tình với cõi đời khi
xây dựng cuộc tình giữa một ông già 90 tuổi và một cô gái 14 tuổi qua cuốn “Hồi ức về
những cô gái điếm buồn của tôi” Tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn dưới dạng hồi
ức, cũng giống như các tác phẩm khác của ông như Trăm năm cô đơn, Sống để kể lại
Truyện có lối kể tự sự đơn giản, nhịp kể đều đều nhưng rất hấp dẫn bởi nhiều luận điểm mang tính triết lý giản dị nhưng sâu sắc Với nhân vật chính trong tác phẩm là ông nhà báo già, cũng giống như ông già Eguchi của Kawabata, nhân vật tôi, đến ngôi già chứa xuất phát từ động cơ đi tìm cái đẹp ẩn tàng trong vóc dáng, thân thể của những cô gái trinh trắng, để đi tìm ý nghĩa tồn tại đích thực của chính bản thân mình trong cuộc đời này
Để rồi những dòng chảy của kỉ niệm, của quá khứ lại đưa nhân vật tôi trở về lại với những tháng ngày trong cuộc đời ngót gần cả thế kỉ của mình Nhân vật tôi, nhớ về lần đầu tiên bị “mẹ mìn” cưỡng bức tình dục vào năm mười hai tuổi Điều đó có thể làm chúng ta liên tưởng đến cuộc sống xã hội lúc bấy giờ, bị cưỡng bức sống theo lối sống của họ, khiến nhân vật tôi cảm thấy sợ hãi, chứ không phải là sự khoái cảm Nhưng chính nỗi sợ hãi đó lại biến thành đam mê, thích thú, khiến nhân vật tôi tìm đến với đàn
bà Từ đó nhân vật tôi lao vào các cô gái điếm, để rồi bây giờ khi trước ngày sinh nhật lần thứ chín mươi của mình, nhân vật tôi khao khát ngủ với một cô gái còn trinh trắng
Trang 3Điều đó làm cho hồi ức về các cô gái điếm lại trở về trong nhân vật tôi, những hồi kí đó thực chất là hồi kí của tôi về chính tôi, một gã điếm u buồn, cô đơn Các sản phẩm của quá khứ vẫn tiếp tục ùa về trong nhân vật tôi, về những cô gái điếm, những người từng
có quan hệ xác thịt với tôi, trong kí ức của tôi họ đều là những cô gái điếm buồn Thế
giới của những người phụ nữ trong “Hồi ức về những cô gái điếm buồn của tôi” đều rất
buồn, và những dòng hồi tưởng của nhân vật tôi về những mãnh đời, những số phận ấy cũng theo đó mà chìm xuống trong sự tàn tạ, hiu hắt, u sầu
3 DÒNG SUY TƯ BẤT ĐỊNH
Với thủ pháp “dòng ý thức”, các nhà văn với các tác phẩm thuộc loại kinh điển của dòng văn học hiện đại trên thế giới, từ rất lâu, đã tin chắc rằng họ có thể khai quật được những khối quặng dưới lòng đất, cũng như khai thác được vào sâu trong tâm thức con người, những hồi ức bất tận, những dòng suy tư bất định, những tâm sự cõi lòng, những
nốt nhạc trầm lắng của cảm xúc Ở tác phẩm “Hồi ức về những cô gái điếm buồn của
tôi” và “Người đẹp ngủ mê” đều có những dòng chảy của sự suy tư, nhân vật chính
trong tác phẩm đều là hai ông già, cả hai đều trong cố gắng tuyệt vọng để tìm lại tuổi trẻ, thời thanh xuân, và lo sợ về tuổi già đang đến thì bất ngờ họ đã tìm thấy được một thứ tình cảm khác Đó là niềm thương xót với con người, đó là tình yêu, là cái đẹp tồn
tại bất diệt Nhân vật của Kawabata khi đến ngủ bên người phụ nữ đã có ý nghĩ : “Đến
đấy ngủ giống như ngủ với Đức Phật nấp kín đâu đây vậy” Còn nhân vật tôi của G G
Marquez trong một cách hành xử khác, một cách diễn đạt khác, cũng đạt được tình cảm thanh khiết đó, một tình yêu được dâng hiến và trân trọng
Trước những cô gái xinh đẹp say ngủ, hay nói đúng hơn được gây mê trong tình trạng mất tri giác, để rồi ông già Eguchi đắm chìm trong vẻ đẹp loã lồ một cách không dung tục, ông thả mình trôi theo dòng ý thức miên man về quá khứ của bản thân, nhân thế chuyển lưu… Những khung kí ức nặng trĩu năm nào, những kí ức tưởng chừng đã quên lãng thật lâu, thậm chí chẳng còn hình hài dáng vóc lại bất chợt ùa về, khiến nhân vật
trăn trở, suy tư… Kawabata đã thực sự nâng nhân vật của mình lên trở thành “điển hình
của nghệ thuật thưởng thức cái đẹp theo cách vừa tinh tế vừa cực đoan”
Càng về sau, ông càng đi sâu vào bản thể và ký ức xa xăm nhất của mình, tìm lại được những cảm xúc thuần túy tinh thần nhất Không chỉ một lần trong ông xuất hiện cảm giác, suy nghĩ rằng những cô gái ấy là sự hóa thân của một vị Phật nào đó, như trong các truyền thuyết xưa cũ Tấm thân trần dường như đã trở thành biểu tượng cao nhất của tính nữ vĩnh hằng, dù có được sở hữu trong tay thì muôn đời vẫn là bí mật
Cũng giống như ông nhà báo già của Marquez, sự cô đơn luôn đeo bám suốt cuộc đời của nhà báo già Ông suy nghĩ và nhớ về những cô gái, những cuộc tình đã đi qua trong cuộc đời ông, để rồi lặng lẽ nhận ra rằng mình thật sự không có gì, ngay cả khi sự thăng hoa tuyệt đỉnh trong tình ái và xác thịt, trong những lí tưởng về công việc được sẻ chia
và dâng hiến cho cuộc sống, cho xã hội thì con người vẫn cứ phải đối mặt với sự cô đơn, cái cô độc như là bản thể bất di bất dịch trong tồn tại của nhân sinh Cho đến sinh nhật lần thứ 90 của mình Khi đến gặp cô bé chưa đến mười bốn tuổi này, đối diện với
Trang 4“nữ thần trinh trắng” trần trụi, cô bé ngủ say như chết sau khi đã thực hiện một núi
công việc hàng ngày, đơm cúc áo, chăm sóc các em và người mẹ bị bệnh, điều đó làm cho mọi suy nghĩ dục vọng đam mê của ông nhà báo già bỗng tan biến
Ông vẫn luôn buồn bã khi nghĩ về cuộc đời, về tuổi già và sự cô đơn nhưng giờ đây, ông nghĩ về Delgadina nhiều hơn, về tình yêu của ông dành cho cô bé Một tình yêu vượt khoảng cách, vượt qua những dục vọng, ham muốn tầm thường, đó là tình yêu giữa cái đẹp và niềm đam mê, tôn thờ cái đẹp đó, với sự ngưỡng mộ để tìm đến với cái đẹp chân chính
Dường như cô bé mang đến sự sống cho ông, tôi đã tìm lại chính tôi và ông đã được sống trong những giây phút thăng hoa kì diệu của một con người biết yêu và được yêu Người già thường sống trong những kí ức và thế giới do chính mình tưởng tượng ra, ông đã ngập chìm trong cả hai thế giới đó, với tràn đầy những hình ảnh của cô bé Delgadina
4 NHỮNG KHOẢNG TRỐNG TRONG Ý THỨC NHÂN VẬT
Cùng với những dòng hồi ức bất tận và những dòng suy tư, đó chính là những khoảng
trống trong ý thức nhân vật Nếu như “Người đẹp ngủ mê” phản ánh một thế giới nhỏ
trong xã hội Nhật Bản lúc bấy giờ, một chốn lầu xanh chỉ dành riêng cho những ông già vốn dĩ không còn sinh lực, không thể tận hưởng nhục dục được, dù rằng bản năng vẫn luôn thôi thúc Họ đến với căn nhà chứa như vào căn đền của những nữ tu, để ngắm nhìn những thiếu nữ đang khoả thân, để thõa mãn, và để tìm lại cảm giác của tuổi trẻ, của sự lạc thú, của cuộc phiêu lưu có thể là cuối cùng của cuộc đời Để rồi kéo theo dòng chảy của tâm trạng, suy tư, những khoảng trống trong suy nghĩ và trong tâm hồn ông già Eguchi, dần dần được định hình, nhưng chúng cũng mơ hồ và vô định, chúng như xô đẩy, đan cài vào nhau trong suy nghĩ chập chờn, bất định Ông già Eguchi đắm chìm trong những trầm tư mặc tưởng của những ký ức, sự thương xót, cùng cảm giác mặc cảm tội lỗi và cả cảm thức, những dự báo trước về cái chết và ở ngưỡng cửa cái chết, có lẽ ông sẽ tìm được vị dịu ngọt của những ngày thơ ấu, về hình ảnh của người bạn, ông già Fukura và về hình ảnh của người mẹ thân yêu, ông chập chờn trong giấc ngủ, nhưng vẫn không ngủ được, nửa mê nửa tỉnh, có cảm giác bất ổn dâng lên trong lòng ông, ông cảm nhận được điều không hay sắp xảy ra cùng với sự tha thứ cho những lỗi lầm của ông Những thắc mắc, những câu hỏi ông đặt ra khi nằm cạnh các cô gái, cùng những trầm tư, sự tuôn xả không ngừng của cảm xúc, đan xen của thời gian dường như đang tô đậm thêm từng nét cho nỗi cô đơn đang dày vò ông, sống hết cuộc đời nhưng vẫn không thể hiểu được, dường như tách biệt với mọi người, trong khi vẫn sống giữa cuộc đời, và khi ở cạnh các cô gái ông đã hiểu ra Một sự tương phản ở đây vừa hiển nhiên vừa bất ngờ, thân xác ở mức độ trần trụi nhất đồng thời lại là điều bí ẩn khôn lường nhất, khó khám phá nhất, nhưng chứa đựng cái đẹp đẽ, tinh tế
Không giống như Eguchi của Kawabata, nhân vật tôi, ông nhà báo già cô đơn của Marquez lại là người có những khoảng trống vô định trong ý thức của mình, ông quay
về với những suy tư vô định, về khoảng thời gian xưa cũ, với những trăn trở, nhân vật
Trang 5tôi luôn suy nghĩ về tuổi già, sợ tuổi già, ông nhận ra được bi kịch mà mình phải đối diện khi ở trước tuổi năm mươi, đó là sự đánh mất sự tự do, sợ sự ràng buộc, trách nhiệm của cuộc sống gia đình, sự kìm hãm níu kéo, trói buộc, cướp đi sự tự do của bản thân, đó có lẽ cũng là một lí do làm tôi thoái thác cuộc hôn nhân với Ximena
Nhân vật tôi không chỉ còn nghĩ về cuộc đời, về những cô gái điếm buồn đã đi qua cuộc đời mình, nỗi cô đơn, tuổi già cứ luôn chực sẵn, cái chết thì cận kề, mà tôi còn luôn nghĩ
về sức lực và thời gian, nó như giới hạn của con người, tôi ý thức được về trách nhiệm
và bổn phận của mình đối với cô bé nhỏ, đối với công việc, dường như giữa chúng có cuộc đấu tranh, cuộc đua khốc liệt để nhấn mạnh sâu hơn nữa con người vào những vũng lầy của đạo đức, của đức hạnh của vinh quang mà cho đến một ngày nào đó, khi tỉnh giấc lại thấy mình sống Có những lúc như vô định, suy nghĩ nhưng chẳng để làm
gì, nó như cơn gió nhẹ thoáng qua mang theo cái mát chút ít, nhưng chẳng để lại gì, rất
mơ hồ huyền ảo Ông đã không ngừng để cho sự ám ảnh về cái chết vây lấy ông, những
âm thanh trong đêm tối, trong cuộc sống diễn ra hàng ngày, chúng như âm thanh báo hiệu cùng sự sống từng ngày của ông… vô định, nhưng rất thật, mang đến cho ông nhiều cung bậc tình cảm và mỗi lần như vậy ông lại có sự trải nghiệm riêng, những khoảng trống không định dạng được nào đó, được ông tạo ra, luồn sâu ẩn chứa trong ý thức, tâm hồn ông
5 KẾT LUẬN
Tác phẩm “Hồi ức về những cô gái điếm buồn của tôi” của G G Márquez cũng như tác phẩm “Người đẹp say ngủ” của nhà văn Kawabata, đều là tác phẩm chứng tỏ được kỹ
thuật dòng chảy ý thức vẫn có một sức hấp dẫn và dai dẳng sau một thế kỷ tồn tại Cho
dù được tiếp thu theo hướng nào, thì kỹ thuật này vẫn chứng tỏ là một trong những kỹ thuật không dễ thay thế của tiểu thuyết Quả thật kỳ lạ cho cuộc gặp gỡ giữa hai nhà văn sống trong hai nền văn hoá xa nhau, khác lạ với nhau, bên này là Mỹ La tinh và bên kia
là Nhật Bản Những ông già, những nhân vật chính trong tác phẩm của họ, đều có những điểm chung trong sự cố gắng tuyệt vọng để tìm lại tuổi trẻ, tìm lại cuộc đời, nhưng dường như họ đã tìm thấy được một thứ tình cảm khác Đó là niềm thương xót với con người, đặc biệt là những người phụ nữ Trong một cách hành xử khác, một cách diễn đạt khác, nhân vật của G.G Márquez cũng đạt được tình cảm thanh khiết đó Đó là một tình yêu đích thực, là cái đẹp tồn tại bất diệt, vĩnh hằng, đó là những tặng phẩm mà
thượng đế đã ban tặng cho con người Bởi vì “cảm động trước cái đẹp sẽ khơi dậy được
sự đồng cảm và tình yêu mãnh liệt trong con người”
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Y Kawabata (2000) Người đẹp say ngủ và những truyện khác, NXB Hội nhà văn
(Nhiều người dịch), Hà Nội
[2] Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) (2009) Từ điển thuật
ngữ văn học, NXB Giáo dục
[3] Lê Huy Bắc, Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Gabriel Garcia Marquez, NXB Giáo dục
Việt Nam
Trang 6[4] Virginia Woolf (1986) Bàn về tiểu thuyết và người viết tiểu thuyết, NXB Dịch văn
Thượng Hải
NGUYỄN THỊ VÂN HÀ
SV lớp Văn 4A, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế
ĐT: 01658.822.542, Email: vanhanguyen91@gmail.com