Sáng kiễn kinh nghiệm đổi mới phương pháp dạy học sinh lớp 9 các dạng bài tập di truyền

Bản thân tôi nhiều năm được phân công giảng dạy môn Sinh học 9 tạitrường THCS An Thịnh đã rút ra một số bài học kinh nghiệm khi giảng dạy bộmôn, với vốn ít kinh nghiệm này tôi mong muốn

Mục lục

I Mở đầu

1.Lý do chọn sáng kiến kinh nghiệm 4

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Đối tợng, phơng pháp nghiên cứu và đối tợng khảo sát 4

4 Nhiệm vụ, phạm vi và thời gian thực hiện 5

5 Đóng góp về mặt khoa học của sáng kiến kinh nghiệm 5

II Nội dung

Chơng 1: Cơ sở khoa học của sáng kiến kinh nghiệm 6

1 Cơ sở lí thuyết 6

2 Cơ sở thực tiễn 6

Chơng 2: Thực trạng vấn đề mà nội dung sáng kiến kinh nghiệm đề cập đến .8

Chơng 3: Những giải pháp mang tính khả thi 10

III Kết luận

1 Những vấn đề quan trọng nhất đợc đề cập đến của sáng kiến kinh nghiệm .24

2 Hiệu quả thiết thực của sáng kiến kinh nghiệm nếu đợc triển khai áp dụng 25

3 Khuyến nghị 26

IV Phụ Lục 26

Tài liệu tham khảo 26

Quy ớc viết tắt

Hiện nay kiến thức sinh học đã và đang trở nên rộng hơn, sâu hơn Do

đó việc dạy tốt bộ môn sinh học trở thành một nhiệm vụ rất quan trọng, songcũng đang gặp nhiều khó khăn, trở ngại

Xuất phát từ tình hình thực tế nhiều năm nay ở trường THCS, việc họcsinh vận dụng kiến thức vào giải các bài tập di truyền còn gặp rất nhiều lúngtúng cả về phương pháp lẫn kỹ năng trình bày bài.

b Lý do chủ quan:

Với mục đích tăng cường hiệu quả trong giảng dạy, giáo dục học sinhyêu thích môn học thì người giáo viên cần phải hình thành được cho học sinh kĩnăng học tập bộ môn Trong chương trình Sinh học 9 thì việc hình thành kỹnăng giải bài tập di truyền là một nhiệm vụ quan trọng Vì trong nội dung để họctốt môn sinh học không thể thiếu kĩ năng này và đây cũng chính là nền tảng đểcác em học tốt môn sinh học bậc THPT bước vào ngưỡng cửa Đại học khối B

Bản thân tôi nhiều năm được phân công giảng dạy môn Sinh học 9 tạitrường THCS An Thịnh đã rút ra một số bài học kinh nghiệm khi giảng dạy bộmôn, với vốn ít kinh nghiệm này tôi mong muốn sẽ giúp đỡ các em để các em

có thêm kĩ năng giải một số dạng bài tập di truyền trong chương trình sách giáokhoa và trong sách nâng cao của bộ môn sinh học bồi dưỡng học sinh giỏi phần

b Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện sáng kiến bản thân tôi đã tổng hợp các phương pháp nghiêncứu khoa học và đúc rút lại:

- Tổng hợp kinh nghiệm giảng dạy: Học hỏi từ những đồng nghiệp đitrước để tự điều chỉnh kế hoạch giảng dạy theo từng năm

- Thực nghiệm so sánh kết quả giảng dạy ở các khối lớp, các đối tượnghọc sinh: Lớp đại trà và lớp chất lượng cao - bồi dưỡng học sinh giỏi.

- Điều tra: Các đối tượng học sinh về kiến thức môn học; kỹ năng làm bàiqua các bài kiểm tra; hỏi trực tiếp học sinh về môn học

c Đối tượng khảo sát:

Học sinh khối 9- trường THCS An Thịnh - Lương Tài - Bắc Ninh nămhọc 2010-2011

4 NHIỆM VỤ, PHẠM VI VÀ THỜI GIAN THỰC HIỆN

Để đạt được những nhiÖm vô trên tôi nghĩ ngoài việc nắm chắc kiếnthức cơ bản thì học sinh cần nắm vững phương pháp giải một số dạng bài tập ditruyền

Với đối tượng häc sinh giái các em cÇn phải được cọ sát nhiều với việcgiải một số bài tập khó, đa dạng, vì vậy đòi hỏi các em phải biết vận dụng từngnội dung kiến thức, từng phương pháp thíc hợp để tìm ra đáp án đúng cho bàitập di truyền sinh học

b Ph¹m vi vµ thêi gian thùc hiÖn:

- Ph¹m vi: Các dạng bài toán di truyền trong chương trình sinh học 9

- Thêi gian thùc hiÖn năm học 2010-2011

5 §ãng gãp vÒ mÆt khoa häc

Học sinh hình thành kỹ năng nhận biết và giải các dạng bài tập di truyền.Giúp học sinh học tập tích cực, chủ động nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện.Việc nắm bắt kiến thức và kỹ năng giải toán di truyền hiệu quả hơn.

II NỘI DUNG

Chơng I: Cơ sở khoa học

1 Cơ sở lý luận:

Bồi dưỡng thế hệ trẻ trở thành những người làm chủ đất nước trongtương lai là nhiệm vụ quan trọng của trường THCS Học sinh là những chủ nhõntương lai của đất nước được giỏc ngộ lớ tưởng cỏch mạng, lớ tưởng chủ nghĩa xóhội, cú trỡnh độ tri thức văn húa cao Khoa học kĩ thuật toàn diện, cú sức khỏe,

sự thụng minh, cần cự, sỏng tạo để xõy dựng đất nước

Để giỳp học sinh lĩnh hội được những kiến thức cơ bản, tinh hoa củanhõn loại thỡ phải kể đến vai trũ của người thầy giỏo Thầy phải là người cú trỡnh

độ chuyờn mụn nghiệp vụ vững vàng, cú lũng nhiệt tỡnh, tõm huyết nghề nghiệp,sỏng tạo…bờn cạnh đú thầy phải cú năng lực sư phạm biết vận dụng cỏc phươngphỏp dạy học phự hợp với từng kiểu bài, từng nội dung kiến thức để giỳp họcsinh vận dụng tốt kiến thức lớ thuyết vào giải cỏc bài tập

2 Cơ sở thực tiễn:

Học sinh cú độ tuổi đồng đều 14-15 Đa số cú ý thức học tập, cần cựchăm chỉ SGK, vở ghi, vở bài tập và đồ dựng học tập và đồ dựng học tập cỏc

em đều chuẩn bị đủ

Nhà trường cú đầy đủ phũng bộ mụn, cú trang thiết bị dạy học hiện đại

Đa số gia đỡnh cỏc em đầu tư và giành nhiều thời gian cho cỏc em học

Học sinh ở địa bàn rộng, việc học nhúm khụng thuận lợi Một số phụ huynh họcsinh ớt quan tõm tới việc học tập bộ mụn này của con em mỡnh Việc sử dụngSGK, vở bài tập của học sinh cũn hạn chế Một số thiết bị đó được trang bịnhưng chất lượng cũn hạn chế, hiệu quả sử dụng khụng cao Những khú khănchung đú thầy và trũ chỳng tụi đó phải khắc phục rất nhiều để đảm bảo chấtlượng dạy và học

Trong bài soạn cần chú ý những vấn đề sau:

- Xác định mục tiêu của bài học: Trình bày cụ thể mức độ cần đạt đợc đối vớikiến thức, kỹ năng và phát triển t duy của học sinh.

- Lựa chọn các kiến thức cơ bản, cần thiết và cập nhật theo một cấu trúc hợp lý

- Chuẩn bị nội dung bài giảng theo hệ thống câu hỏi dới dạng các vấn đề màgiáo viên nêu ra, để thiết kế câu hỏi, giáo viên phải nắm bắt đợc tinh thần của bàihọc, ý đồ của ngời viết sách

- Lựa chọn các phơng pháp và phơng tiện gắn với từng nội dung cụ thể giúp họcsinh khai thác tự chiếm lĩnh từng đơn vị kiến thức đặt ra Tuỳ theo nội dung kiếnthức của bài để lựa chọn phơng tiện thích hợp

Cỏc kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 chuyờn ban và thi học sinh giỏi cỏccấp bộ mụn sinh học 9 thỡ điểm dành cho phần Di truyền học được quan tõm vàdành với một tỷ lệ điểm khỏ nhiều

Thực trạng trờn thể hiện rừ qua kết quả điều tra của tụi giữa học kỡ Inăm học 2010-2011 tại trường THCS An Thịnh như sau:

CH¬ng III: Nh÷ng gi¶i ph¸p mang tÝnh kh¶ thi

Nhằm đảm bảo yêu cầu của cải cách giáo dục, từng bước vận dụngphương pháp dạy học mới “coi học sinh là nhân vật trung tâm, giáo viên chỉ làngười tổ chức, hướng dẫn cho học sinh học tập” Hình thành kỹ năng học tập,vận dụng kiến thức vào thực tế

Giúp học sinh học tập tốt kiến thức sinh học nói chung cũng như giảibài tập phần di truyền học, tôi đã nghiên cứu kỹ sách giáo khoa trước khi soạnbài, đọc các tài liệu tham khảo về sinh học nâng cao dành cho giáo viên và họcsinh ôn thi học sinh giỏi, tham khảo một số đề thi học sinh giỏi cấp huyện, tỉnh,các sách viết về chuyên đề … do Bộ Giáo dục và một số tỉnh bạn biên soạn Kếthợp với chương trình dạy ở các khối lớp tôi đã biên soạn thành hệ thống nộidung kiến thức và bài tập theo mạch kiến thức từ dễ đến khó sao cho phù hợpvới từng đối tượng học sinh do tôi phụ trách

Trong quá trình công tác tôi luôn học hỏi những đồng nghiệp thế hệtrước; tham gia hoạt động chuyên môn tìm tòi, nghiên cứu để lựa chọn nội dung

cơ bản của tiết dạy, chọn phương pháp phù hợp để học sinh tiếp thu kiến thứccủa bài học một cách thoải mái, không bị gò bó, thụ động, gây được sự hứng thúhọc đối với học sinh Từ đó đã định ra những kiến thức cần chuẩn bị cho họcsinh Những thao tác tư duy cần được sử dụng thành thạo, những đơn vị kiếnthức cần truyền thụ trao đổi với các đồng nghiệp trong nhóm, tổ chuyên môn,từng bước thử nghiệm qua từng bài dạy, chuẩn bị các kiến thức cơ bản cho nộidung bài này Giảng kỹ các kiến thức đã dạy, đặc biệt là kiến thức cơ bản, trọngtâm trong những chương trình sinh học THCS

bµi tËp ¸p dông:

Đồng tính trội P: AA x aa

GP: A , a

F1: Aa

Đồng tính trội

P: Aa x AaGP: A: a , A: aF1: 1 AA: 2 Aa: 1aa

Đồng tính lặn

2 Phơng pháp giải bài tập

2a Dạng 1 - Bài toán thuận: Là dạng bài toán đã biết tính trội, tính lặn, kiểu

hình của P từ đó xác định kiểu gen, kiểu hình của P và lập sơ đồ lai

a Cách giải: có 3 bớc:

Bớc 1: Dựa vào đề bài, quy ớc gen trội, gen lặn (có thể không có bớc này nếu nh

đề bài đã quy ớc sẵn

Bớc 2: Từ kiểu hình của bố, mẹ biện luận để xác định kiểu gen của bố, mẹ

Bớc 3: Lập sơ đồ lai, xác định kết quả kiểu gen, kiểu hình ở con lai.

b Thí dụ: ở chuột tính trạng lông đen là trội so với lông trắng Khi cho

chuột đực lông đen giao phối với chuột cái lông trắng thì kết quả sẽ nh thế nào?

Giải Bớc 1: Quy ớc gen:

+ Gọi gen A quy định tính trạng lông đen

+ gen a quy định tính trạng lông trắng

Bớc 2: Xác định kiểu gen của P

Chuột đực lông đen có kiểu gen AA hoặc Aa

Chuột cái lông trắng có kiểu gen aa

Bớc 3: Sơ đồ lai:

Do chuột đực lông đen có 2 kiểu gen nên có 2 trờng hợp xảy ra

* Trờng hợp 1:

P: AA (lông đen) x aa (lông trắng)GP: A , a

F1 AaKiểu gen 100% AaKiểu hình 100% lông đen

* Trờng hợp 2:

P: Aa (lông đen) x aa (lông trắng)GP: A: a , a

F1 Aa: aaKiểu gen 50% Aa: 50% aaKiểu hình 50% lông đen: 50% lông trắng

2b Dạng 2 - Bài toán nghịch: Là dạng bài toán dựa vào kết quả lai để xác định

kiểu gen, kiểu hình của bố, mẹ và lập sơ đồ lai Thờng gặp hai trờng hợp sau

đây:

Trờng hợp 1 : Nếu đề bài đã nêu tỉ lệ phân li kiểu hình của con lai thì có hai b ớc

giải:

 Bớc 1: Căn cứ vào tỉ lệ kiểu hình của con lai (có thể rút gọn tỉ lệ ở con lai

thành tỉ lệ quen thuộc để dễ nhận xét); từ đó suy ra kiểu gen của bố mẹ

 Bớc 2: Lập sơ đồ lai và nhận xét kết quả

Thí dụ: Trong phép lai giữa hai cây lúa thân cao ngời ta thu đợc kết quả nh sau:

3018 hạt cho cây thân cao và 1004 hạt cho cây thân thấp Hãy biện luận và lậpsơ đồ cho phép lai trên

Giải Bớc 1: Biện luận xác định P

 Xét tỉ lệ phân li kiểu hình của con lai

Cay than cao 3016 3

Cay than thap 1004 1

 Tỉ lệ 3: 1 là tỉ lệ tuân theo quy luật phân tính của Menđen

 Suy ra: Tính trạng thân cao là trội so với tính trạng thân thấp

 Quy ớc gen:

+ Gọi gen A quy định tính trạng thân cao

+ gen a quy định tính trạng thân thấp

Tỉ lệ con lai 3: 1 chứng tỏ bố, mẹ có kiểu gen dị hợp là: Aa

Bớc 2: Sơ đồ lai:

P: Aa (thân cao) x Aa(thân cao)GP: A: a , A: a

F1: Kiểu gen: 1 AA: 2 Aa: 1aa Kiểu hình 3 thân cao: 1 thân thấpVậy kết quả phù hợp với đề bài

Trờng hợp 2: Nếu đề bài không cho tỉ lệ kiểu hình của con lai

 Để giải bài toán này, ta dựa vào cơ chế phân li và tổ hợp NST trong quátrình giảm phân và thụ tinh Cụ thể là cănn cứ vào kiểu gen của con lai để suy raloại giao tử mà con có thể nhận từ bố và mẹ Từ đó xác định kiểu gen của bố, mẹ

 Nếu cần thì lập sơ đồ lai để kiểm tra

Thí dụ: ở ngời, màu mắt nâu là trội so với màu mắt xanh Trong một gia đình bố

và mẹ đều có mắt nâu Trong số các con sinh ra thấy có đứa con gái mắt xanh.Hãy xác định kiểu gen của bố, mẹ và lập sơ đồ minh hoạ

Giải

- Quy ớc:

Gọi gen A quy định tính trạng màu mắt nâuGen a quy định tính trạng màu mắt xanhNgời con gái mắt xanh mang kiểu hình lặn, tức có kiểu gen aa Kiểu gennày đợc tổ hợp từ 1 giao tử a của bố và 1 giao tử a của mẹ Tức bố và mẹ đều tạo

đợc giao tử a

Theo đề bài bố và mẹ đều có mắt nâu lại tạo đợc giao tử a Suy ra, bố và

mẹ đều có kiểu gen dị hợp tử Aa

- Sơ đồ lai minh hoạ:

P: Aa (mắt nâu) x Aa(mắt nâu)GP: A: a , A: a

F1: Kiểu gen: 1 AA: 2 Aa: 1aa Kiểu hình 3 mắt nâu: 1 mắt xanh

3 Bài tập và hớng dẫn giải

Bài 1 ở đậu Hà Lan, thân cao là tính trạng trội so với thân thấp Khi cho đậu Hà

Lan thân cao giao phấn với nhau thu đợc F1 toàn đậu thân cao

a Xác định kiểu gen của bố, mẹ và lập sơ đồ lai

b Nếu cho F1 trong phép lai trên lai phân tích thì kết quả nh thế nào?

Giải

a Quy ớc gen:

Gọi gen A quy định tính trạng thân cao;

a quy định thân thấp

Cây đậu thân cao có kiểu gen: A_

Cây đậu thân cao giao phấn với nhau thu đợc F1 toàn thân cao có kiểu genA_, chứng tỏ phải có ít nhất 1 cây P luôn cho giao tử A tức là có kiểu gen AA.Cây thân cao còn lại có kiểu gen là AA hoặc Aa

P: AA (thân cao) x Aa (thân cao)GP: A , A: a

F1: Kiểu gen: 1 AA: 1Aa Kiểu hình 100% thân cao

b F1 trong phép lai trên có kiểu gen là AA hoặc Aa Cho F1 lai phan tích tức cholai với cá thể mang tính trạng lặn thì ta có:

Trờng hợp 1:

P: AA x aaGP: A , aF1: Kiểu gen 100% Aa Kiểu hình 100% thân caoTrờng hợp 2:

P: Aa x aaGP: A: a , aF1: Kiểu gen 1 Aa: 1 aa Kiểu hình 50% thân cao: 50% thân thấp

Bài 2 ở lúa, tính trạng hạt chín sớm là trội hoàn toàn so với hạt chín muộn.

a Xác định kiểu gen và kiểu hình của con lai F1 khi cho cây lúa chín sớmlai với cây lúa chín muộn

b Nếu cho cây lúa chín sớm F1 tạo ra ở trên tiếp tục lai với nhau thì kếtquả thu đợc ở F2 nh thế nào?

c Trong số các cây lúa chín sớm ở F2 làm cách nào để chọn đợc cây thuầnchủng?

Đáp số

a Có 2 trờng hợp: AA x aa hoặc Aa x aabr

b Tỉ lệ kiểu gen: 1AA: 2Aa: 1aa; tỉ lệ kiểu hình: 3 sơm: 1 muộn

c Lai phân tích

Bài 3 ở ruồi giấm gen trội V quy định cánh dài và gen lặn v quy định cánh

ngắn Trong một phép lai giữa một cặp ruồi giấm, ngời ta thu đợc ở con lai có 84con cánh dài và 27 con cánh ngắn Xác định kiểu gen và kiểu hình của cặp bố,

mẹ đem lai và lập sơ đồ lai minh hoạ

Giải

a Xét tỉ lệ phân li kiểu hình của con lai ta có:

canh dai 84 3canh ngan 27 1

Đây là kết quả của phép lai tuân theo quy luật phân tính của Menđen,chứng tỏ cặp bố, mẹ đem lai đều có kiểu gen dị hợp tử là Vv và có kểi hình làcánh dài

Sơ đồ lai

P: Vv (Cánh dài) x Vv (Cánh dài)GP: V: v , V: v

F1: Kiểu gen: 1 VV: 2 Vv: 1 vv Kiểu hình 3 cánh dài: 1 cánh ngắn

Bài 4 Cho cây cà chua quả đỏ giao phấn với cây cà chua quả vàng thu đợc F1

đồng loạt có quả đỏ Tiếp tục cho F1 tự thụ phấn với nhau thu đợc F2

a Có thể dựa vào một quy luật di truyền nào đó để xác định tính trạng trội

và tính trạng lặn đợc không? Giải thích

b Quy ớc gen và lập sơ đồ lai cho phép lai nói trên

Bài 5 Sau đây là kết quả gi từ 3 phép lai khác nhau:

- Phép lai 1: gà chân cao x gà chân cao Trong số gà con thu đợc ở F1 cócon chân thấp.

- Phép lai 2: Cho gà trống chân thấp giao phối một con gà mái cha biếtkiểu gen Giả sử rằng ở F1 xuất hiện một trong hai kết quả sau đây:

+ F1 có 100% gà chân cao+ F1 vừa có gà chân cao, vừa có gà chân thấp

a Hãy xác định tính trạng trội, tính trạng lặn và quy ớc gen quy địnhchiều cao chân gà nói trên

b Xác định kiểu gen của các con gà P và lập sơ đồ minh hoạ cho mỗiphép lai trên

Bài 7 ở ngời, tính trạng tóc xoăn là trội so với tóc thẳng.

a Trong một gia đình, mẹ có tóc thẳng sinh đợc một con gái tóc xoăn.Xác định kiểu gen, kiểu hình của bố và lập sơ đồ minh hoạ

b Ngời con gái tóc xoăn nói trên lớn lên lấy chồng có tóc xoăn thì xácsuất để sinh đợc con có tóc thẳng là bao nhiêu phần trăm?

Bài 8 Một con bào cái không sừng giao phối với bò đực có sừng, năm đầu đẻ

đ-ợc một bê có sừng và năm sau đẻ đđ-ợc một bê không sừng Con bê không sừngnói trên lớn lên giao phối với một bò đực không sừng đẻ đợc một con bê có sừng

a Xác định tính trạng trội, tính trạng lặn

b Xác định kiểu gen của mỗi cá thể nêu trên

c Lập sơ đồ lai minh hoạ

Bài 9 ở ngời, tính trạng tóc xoăn là trội so với tóc thẳng.

a Vợ chồng ông B đều có tóc xoăn sinh đợc đứa con trai có tóc thẳng Họthắc mắc vì sao đứa con không giống họ Em hãy giải thích hộ và xác định kiểugen của những ngời trong gia đình của ông B

b Ông D có tóc thẳng và có đứa con gái tóc xoăn Hãy xác định kiểu gencủa vợ chồng ông D và đứa con gái của ông D Lập sơ đồ lai minh hoạ

c Hai đứa con của hai gia đình trên lớn lên kết hôn với nhau Hãy xác

định xác suất để thế hệ tiếp theo có đứa trẻ tóc xoăn hoặc tóc thẳng là bao nhiêuphần trăm?

Bài 10 ở bí, quả tròn là tính trạng trội so với quả dài

a Cho hai cây có dạng quả khác nhau giao phấn vơi nhau, thu đợc F1 đồngloạt giống nhau Tiếp tục cho F1 tự thụ phấn thu đợc F2 có kết quả nh sau: 68 câyquả tròn: 136 cây quả bầu dục: 70 cây quả dài

* Nêu đặc điểm di truyền của phép lai Xác định kiểu gen, kiểu hìnhcủa P và F1