một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn địa lí lớp 9

Các phong trào thi đua dạy tôt, học tốt do ngành phát động được đông đảo cán bộ, giáo viên, công nhân viên và học sinh nhiệt tình tham gia hưởng ứng và đạt được nhiều thành tích khá nổi

Chương I ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm qua, chất lượng dạy và học của huyện Lương Sơn nói chung và trường Tiểu học và Trung học cơ sở nói riêng ngày càng được nâng cao Các phong trào thi đua dạy tôt, học tốt do ngành phát động được đông đảo cán bộ, giáo viên, công nhân viên và học sinh nhiệt tình tham gia hưởng ứng và đạt được nhiều thành tích khá nổi bật như: phong trào viết sáng kiến kinh nghiệm, làm đồ dùng dạy học, hội thi giáo viên dạy giỏi, thi chọn học sinh giỏi… Qua các phong traofd đã góp phaanfquan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, đồng thời tạo được niềm tin đối với các bậc phụ huynh học sinh, các cấp chính quyền và đó cũng là động lực để những người làm công tác giáo dục có những định hướng mới cho sự nghiệp đào tạo thế hệ tương lai cho đất nước

Địa lí là môn học cơ bản trong nhà trường Việc dạy tốt, học tốt môn Địa lí ở bậc Trung học cơ sở là mong muốn của toàn xã hội Chính vì vậy, viecj dạy và học môn Địa lí ở trường Trung học cơ sở được đổi mới hơn nữa nhằm thực hiện tốt mụctiêu của giáo dục Trung học cơ sở.Một trong những nhiệm vụ ưu tiên là cần coi trọng việc hình thành và phát triển tiềm lực trí tuệ cho học sinh Cần bồi dưỡng và tạo điều kiện cho các em được rèn luyện năng lực độc lập, sáng tạo, biết vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống

Học sinh giỏi môn Địa lí là những học sinh phải nắm được những kiến thức

cơ bản của bộ môn và phải vận dụng được những hiểu biết; những kỹ năng Địa lí

để giải quyết những nội dung cơ bản theo yêu cầu của đề bài, của thực tiễn cuộc sống và học sinh giỏi môn Địa lí là những học sinh có năng lực độc lập suy nghĩ, vận dụng tốt nhất những kiến thức, kỹ năng chắc chắn về Địa lí

Qua thực tế bồi dưỡng học sinh giỏi tôi thấy học sinh thường gặp khó khăn khi hệ thống lại các kiến thức có sự liên quan tới nhau mà các em sẽ gặp ở chương trình

Cấp II Cách nhận dạng để làm bài tập, Sử dụng Át lát khai thác kiến thức chưa tốthoặc chưa biết cách khai thác kiến thức từ bản đồ hay bảng số liệu, Kỹ năng lựachọ biểu đồ và vẽ còn chưa thành thạo do: Kiến thức Địa lí đòi hỏi các em phảihiểu rõ bản chất của sự vật hiện tượng, mỗi dạng bài tập khác nhau đều có đặctrưng riêng… Bên cạnh đó nội dung sách giáo khoa còn chưa có kiến thức nângcao, phân phối chương trình quy định thời gian dành cho việc vận dụng vào thựchành chưa nhiều, nên giáo viên và học sinh không có đủ thời gian để thực hànhgiải dạng các nội dung bồi dưỡng trên lớp cũng như trong việc dạy bồi dưỡng họcsinh giỏi

Một lí do khách quan hiện nay là đa số học sinh của chúng ta kể cả học sinh khá giỏi còn rất hạn chế trong việc vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề đặt

ra Đồng thời trong chương trình Trung học cơ sở nhất là đối với HS lớp 9 các em

thường tập trung vào các môn Văn – Toán mà coi nhẹ môn Địa lí Do vậy kiến thức

về Địa lí của các em còn chưa tốt Từ thực tế của quá trình giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi đạt hiệu quả, bản thân tôi đã không ngừng rút kinh nghiệm, phân tích,

so sánh các biện pháp đã tiến hành ở năm sau so với những năm trước để có hướng điều chỉnh ở hiện tại sao cho phù hợp với thực tế Trên cơ sở tổng kết, rút kinh

nghiệm riêng của bản thân đã từng bước hình thành ý tưởng viết sáng kiến về “

Một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lí lớp 9” Nhằm góp phần

nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn, tạo hứng thú học tập cho học sinh và góp phần nhỏ bé trong thành tích chung của phong trào bồi dưỡng học sinh giỏi

Chương II NỘI DUNG

I Cơ sở lí luận.

Quan điểm dạy học hiện nay nhấn mạnh: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phươngpháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo vàvận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt mộtchiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học,tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực

Vì vậy học phải đi đôi với hành, lý thuyết phải gắn liền với thực tiễn làphương châm giảng dạy ở mọi cấp học nói chung và ở bậc THCS nói riêng Do đó,mục đích của quá trình dạy học không chỉ đơn thuần cung cấp cho học sinh lýthuyết, mà còn phải hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức vào cuộc sống, đồngthời phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh

Bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung và học sinh giỏi môn Địa lý nói riêngnhằm phát triển tư duy ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của học sinh.Bồi dưỡng sự lao động và làm việc một cách sáng tạo Phát triển các phương pháp,

kỹ năng và thái độ tự học suốt đời Phát triển phẩm chất lãnh đạo Có ý thức tráchnhiệm trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước Đó chính là nền tảng ban đầu

để các em học sinh có thể học tôt môn Địa lí ở bậc trung học phổ thông hoặc caohơn nữa

II Thực trạng.

* Thuận lợi:

+ Học sinh có hứng thú đam mê môn Địa.

+ Kỹ năng tính toán của các em khá tốt

+ Khả năng vận dụng và tổng hợp kiến thức chưa tốt

+ Số lượng học sinh của trường ít

+ Học sinh nghĩ tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lí sẽ ảnh hưởng đếnthành tích học tập ở lớp Vì vậy các em tham gia còn mang tính hình thức, thiếu tậptrung

+ Nhận thức của phụ huynh học sinh còn hạn chế vì khi tham gia bồi dưỡng họcsinh giỏi các em sẽ không có thời gian phụ giúp gia đình

+ Phụ huynh học sinh còn coi môn Địa không phải là môn học chính, việc học giỏimôn Địa chưa có tác dụng tích cực để học sinh học ở các cấp học tiếp theo

Xuất phát từ khó khăn trên, bản thân đã thường xuyên động viên, khuyếnkhích và kiên trì phân tích cho học sinh thấy được phải làm như thế nào để đạt hiệuquả cao nhất trong công việc mà vẫn sử dụng hợp lý quỹ thời gian Việc bồi dưỡnghọc sinh giỏi muốn thành công là phải nhờ vào vai trò của người giáo viên và đồngthời cũng cần phải biết quan tâm, động viên học sinh

III Các biện pháp (giải pháp).

1 Xây dựng kế hoạch cụ thể trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi:

Vào đầu năm học, lãnh đạo nhà trường chỉ đạo mỗi giáo viên bồi dưỡng học

lên kế hoạch cụ thể về: thời gian bồi dưỡng; nội dung; thời lượng; số lượng học sinh bồi dưỡng; chỉ tiêu phấn đấu đạt giải … và bản thân tôi đã thực hiện nghiêm túc theo kế hoạch Ban giám hiệu trực tiếp là đồng chí Phó Hiệu trưởng chuyên môn của trường thường xuyên kiểm tra, nhắc nhở việc bồi dưỡng học sinh giỏi của giáo viên để công tác bồi dưỡng học sinh giỏi của trường đạt được kết quả cao nhất.

2 Chọn đối tượng bồi dưỡng và thường xuyên thực hiện công tác tư tưởng với học sinh tham gia bồi dưỡng:

Như chúng ta đã biết theo quy chế thi học sinh giỏi thì đối tượng được thi học sinh giỏi là những học sinh đang học lớp 9 tại trường, có học lực ở học kỳ I củanăm đang học đạt từ loại khá trở lên, hạnh kiểm đạt loại tốt và trung bình môn thi học sinh giỏi đạt từ 8,0 trở lên

- Do nhiều nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan nên một số học sinh có sự mâu thuẫn, chưa thông suốt giữa học sinh giỏi ở lớp với học sinh giỏi cấp huyện, tỉnh bộmôn: học sinh nghĩ rằng tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi sẽ ảnh hưởng đến thành tích học ở lớp và ngược lại, vì vậy một số em vẫn tham gia bồi dưỡng nhưng mang tính hình thức, thiếu tập trung Vì vậy, bản thân đã thường xuyên động viên,

khuyến khích, quan tâm…tới học sinh trong đội tuyển

3 Giáo viên bồi dưỡng nên biên soạn tài liệu theo từng chuyên đề của nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý:

Từ thực tế kinh nghiệm bồi dưỡng những năm qua cho thấy nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý rất phong phú được trải đều ở 03 khối lớp 6, 8, 9

và ở mỗi khối lớp lượng kiến thức cần truyền đạt cho học sinh là vô hạn, giáo viên bồi dưỡng rất khó xác định được nội dung kiến thức nào cần bồi dưỡng trước cho học sinh, nội dung nào không quan trọng để giới hạn, đặc biệt là phần Địa lý tự nhiên Việt Nam (khối 8) và Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam (khối 9), bên cạnh đó trong một vài trường hợp người giáo viên không thể bồi dưỡng kiến thức trong sáchgiáo khoa theo một trình tự cố định hết Bài 1 đến Bài 2, Bài 3 …do không đủ thời

gian hoặc do kiến thức được sắp xếp theo từng phần, từng chương theo phương pháp dàn trải Chính vì thế, bản thân đã tiến hành soạn tài liệu riêng theo từng chuyên đề Từ nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi các năm qua theo tôi có các

chuyên đề cơ bản sau:

- Chuyên đề về Trái đất (khối 6)

- Chuyên đề Địa lý tự nhiên Việt Nam (khối 8)

- Chuyên đề Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam (khối 9)

4 Về nội dung và phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lí:

Giáo viên nên bồi dưỡng những chuyên đề cơ bản, trọng tâm trước và ưu tiênthời lượng cho những chuyên đề, hoặc trên cơ sở “phán đoán” sở trường hay sở thích của người ra đề mà có thể bồi đưỡng trước những chuyên đề, hay bản thân thích nhất chuyên đề nào thì bồi dưỡng trước, nhưng không nên bồi dưỡng theo phương pháp từ thấp lên cao theo hướng: khối 6 → khối 8 → khối 9 → biểu đồ vì

dễ mất thời gian nhưng hiệu quả không cao do các chuyên đề có mối liên hệ với nhau không nhiều (ví dụ: chuyên đề về Trái đất với chuyên đề về Địa lý tự nhiên Việt Nam) Theo kinh nghiệm của bản thân, tôi áp dụng theo quy trình sau:

Trước tiên, tôi phát tài liệu biên soạn của cá nhân phần Địa lý kinh tế - xã hộiViệt nam (khối 9) để học sinh tự nghiên cứu vì phần này các em đã và đang được học trên lớp do đó giáo viên có điều kiện mở rộng kiến thức cho học sinh, đồng thời đối với học sinh các em cũng có điều kiện khắc sâu kiến thức, nâng cao khả năng tư duy, các kỹ năng địa lý bước đầu cũng được phát triển Tiếp theo, giáo viênbồi dưỡng phần Địa lý tự nhiên (khối 8) và Địa lý về Trái đất (khối 6) vì hai phần này học sinh đã được học ở các lớp dưới giáo viên chỉ cần ôn tập lại cho học sinh thông qua nội dung đang học ở khối 9 Sau cùng, giáo viên tập trung vào kỹ năng

vẽ và nhận xét các loại biểu đồ Sau đây xin trình bày một số phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lý mà bản thân đã thực hiện trong các năm qua

a) Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa:

Phương pháp sử dụng sơ đồ hay đầy đủ là phương pháp sử dụng sơ đồ Grap được sử dụng khá phổ biến trong dạy học Địa lý để thể hiện mối quan hệ nhân - quả trong địa lý Do cấu trúc của chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi phân phối trải rộng ở 03 khối lớp nhưng giữa các khối lớp có mối liên hệ hữu cơ với nhau theo một trình tự, đặc biệt là khối 8 với khối 9 Vì thế, giáo viên bồi dưỡng khi sử dụng sơ đồ Grap cần đặt nó trong mối liên hệ mắc xích, không thể tách rời

* Cấu tạo của một sơ đồ Grap gồm:

- Các đỉnh: thể hiện bằng các ô vuông chứa đựng các đặc điểm, khái niệm

- Các nhánh: thể hiện bằng các mũi tên thể hiện các mối liên hệ giữa các yếu tố, đốitượng địa lý với nhau

* Các kiểu sơ đồ Grap thường dùng:

- Grap chứng minh hay giải thích: dùng để thể hiện, phản ánh nội dung bài dạy mộtcách trực quan nhất

- Grap tổng hợp: dùng để tổng hợp, ôn tập, tổng kết hay hệ thống một chương, một phần kiến thức các bài học

- Grap kiểm tra, đánh giá: dùng để phản ánh năng lực tiếp thu sự hiểu biết của học sinh, đồng thời giúp giáo viên kịp thời điều chỉnh nội dung truyền đạt

*Cách sử dụng sơ đồ Grap:

- Giáo viên vừa giảng bài, tổ chức cho học sinh tìm ra kiến thức và các mối liên hệ chủ yếu vừa xây dựng sơ đồ Grap Kết thúc buổi bồi dưỡng thì việc xây dựng sơ đồcũng hoàn thành và nội dung bồi dưỡng (nội dung bài học) được thể hiện một cách trực quan bằng sơ đồ

- Giáo viên có thể xây dựng sẵn sơ đồ câm và đặt câu hỏi hướng học sinh phân tích các mối quan hệ trên sơ đồ để giải thích nội dung học tập đồng thời có các ví dụ cụ thể để chứng minh.

- Giáo viên cũng có thể xây dựng sơ đồ câm kết hợp với các phiếu học tập đã chuẩn

bị trước rồi yêu cầu học sinh thảo luận nhóm tìm ra kiến thức Cuối cùng, giáo viênkhẳng định lại vấn đề đúng sai và học sinh tự hoàn thiện sơ đồ trên cơ sở kiến thức tìm được

* Ưu điểm của phương pháp sử dụng sơ đồ Grap:

Việc sử dụng sơ đồ Grap đã được thực hiện khá lâu trong dạy học địa lý do

có nhiều ưu điểm nổi bật và thật sự nổi bật hơn trong giai đoạn hiện nay – giai đoạntoàn ngành đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin thông qua vẽ bản đồ tư duy trong dạy học và thực chất của việc vẽ bản đồ tư duy chính là phương pháp sử dụng

sơ đồ Grap trong dạy học địa lý Phương pháp này có những ưu điểm:

- Hạn chế việc mất thời gian so với phương pháp dạy từng tiểu mục, từng phần

- Học sinh có thể mở rộng, đào sâu kiến thức, nhất là các kiến thức mang tính tổng quan, khái quát

- Giúp học sinh dễ nhớ, khắc sâu kiến thức thông qua sơ đồ, hứng thú học tập

* Một số ví dụ cụ thể:

Câu 1: Bằng những kiến thức đã học hãy trình bày các vận động chính của

Trái đất và hệ quả?

Câu 2: Khí hậu nước ta có những đặc điểm gì ? Từ những đặc điểm đó có

thuận lợi và khó khăn gì cho phát triển kinh tế của nước ta ?

Câu 3: Hãy chứng minh rằng Việt Nam là nước có tiềm năng đa dạng, phong

phú để phát triển du lịch?

Với các câu hỏi mang tính tổng hợp như trên, học sinh giỏi môn địa lý khôngthể học thuộc lòng mà thông qua các phương pháp tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa) và kết hợp vận dụng các kỹ năng địa lý dưới sự

hướng dẫn của giáo viên phải trình bày đầy đủ và chính xác yêu cầu của đề bằng

con đường ngắn nhất là vẽ sơ đồ Grap

Câu 1

Trái đất

Tự quay quanh trục Chuyển động quanh mặt trời

Câu 2:

Khí hậu Việt Nam

Nhiệt đới ẩm gió mùa Phân hóa đa dạng Thất thường

…… …… …… …… …… …… …… ……

…… …… …… …… …… …… …… ……

…… …… …… …… …… …… …… ……

…… …… …… …… …… …… …… ……

Thuận lợi: Thuận lợi: Khó khăn ……… ……… ………

Khó khăn: Khó khăn: ………

……… ……… ………

……… ………

Câu 3: Tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch tự nhiên Di Vườn Hang Bãi Thắng sản quốc động biển cảnh thiên gia …… …… ……

nhiên …… …… …… ……

…… …… …… …… ……

…… …… …… …… ……

Tài nguyên du lịch nhân văn Di Di Lễ Làng Ẩm sản tích hội nghề thực văn lịch …… …… ……

hóa sử …… …… ……

…… …… …… …… ……

…… …… …… …… ……

b) Sử dụng Atlat Địa lý Việt Nam:

Đa số giáo viên giảng dạy địa lý nói chung và giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng đều cố gắng rèn luyện cho học sinh những kỹ năng cần thiết

để khai thác kiến thức từ bản đồ và Atlat địa lý và thông thường chúng ta tiến hành theo các bước sau:

- Bước 1: Nắm vững các ký hiệu chung ở trang bìa của Atlat

- Bước 2: Tùy theo yêu cầu của câu hỏi mà người sử dụng Atlat lựa chọn một trang hay nhiều trang atlat khác nhau, đồng thời các trang atlat này có mối liên

hệ chặt chẽ với nhau nên phải nắm vững các ký hiệu riêng ở từng trang atlat

- Bước 3: Thông qua các thao tác tư duy người giáo viên hướng dẫn học sinh tìm

vị trí của đối tượng trên bản đồ và tiến hành mô tả đối tượng (hình dáng, kích thước, quy mô, màu sắc), cuối cùng xác định các mối liên hệ giữa các đối tượng trên bản đồ để giải thích, làm sáng tỏ vấn đề

Để học sinh khai thác có hiệu quả kiến thức từ Atlat địa lý giáo viên phải nắm vững các phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lý trên bản đồ Atlat Địa

lý Việt Nam hiện nay có các phương pháp biểu hiện chủ yếu sau:

- Phương pháp ký hiệu: hình học, chữ, tượng hình

- Phương pháp ký hiệu đường chuyển động như : hướng gió, dòng biển…

- Phương pháp chấm điểm như : điểm dân cư, quy mô đô thị, …

- Phương pháp khoanh vùng như: bãi cá, bãi tôm, phân bố các dân tộc …

- Phương pháp bản đồ - biểu đồ: dùng biểu đồ đặt vào phạm vi của đơn vị lãnh thổ như: biểu đồ thể hiện diện tích và sản lượng lúa của An Giang và các tỉnh khác ở đồng bằng sông Cửu Long …

- Phương pháp nền chất lượng ( phương pháp thang màu)

Các phương pháp biểu hiện trên được thể hiện ở các trang bản đồ của Atlat trong hai phần chính của chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi môn địa lý