NHẬN DIỆN SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH GIAO LƯU VÀ HỘI NHẬP ppt

Từ thực tế sáng tác phong phú, đa dạng của thời kỳ có quá nhiều khúc xạ trong nghệ thuật hiện nay, một điều chúng ta nhận thấy là: Nếu như trước đây, khi tiếp xúc với những sản phẩm sơn

NHẬN DIỆN SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH

GIAO LƯU VÀ HỘI NHẬP

Từ thực tế sáng tác phong phú, đa dạng của thời kỳ có quá nhiều khúc xạ trong nghệ thuật hiện nay, một điều chúng ta nhận thấy là: Nếu như trước đây, khi tiếp xúc với những sản phẩm sơn mài ứng dụng, người nước ngoài không khỏi khâm phục kỹ thuật điêu luyện, tinh xảo của quá trình chế tác cũng như sự phong phú, tinh tế trong chi tiết và kiểu dáng của mỗi sản phẩm thì ngày nay, điều đó khó tìm thấy trong phần lớn các sản phẩm; kể cả từ những làng nghề lâu năm hoặc công ty sơn mài nổi tiếng, hay trong lĩnh vực nghệ thuật hội họa Nếu như trước đây các

họa sĩ trẻ trường Mỹ thuật Đông Dương đã học tập và sử dụng kỹ thuật tạo hình, phối cảnh, màu sắc, bố cục của hội họa châu âu nhưng lại khắc họa được nét đặc sắc tâm hồn của phương Đông trong cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ của mình, thì ngày nay, cũng với chất liệu ấy, các họa sĩ trẻ đang khoác cho nó một chiếc áo mới với đủ mọi màu sắc, xu hướng của thời đại Đây là một tín hiệu đáng vui mừng nhưng đồng thời cũng là hồi chuông báo động về những khuynh hướng lệch lạc của một số họa sĩ chạy theo “kinh tế thị trường” đánh mất tính truyền thống của chất liệu dân tộc

Mặt khác, xuất phát từ thực tiễn trước một câu hỏi là vì đâu tranh sơn mài được đánh giá tốt như vậy, và hiện nay hướng phát triển như thế nào ? Sự đánh giá tốt về giá trị tranh sơn mài không chỉ nên căn cứ vào người thích nghệ thuật và thị trường bên ngoài - đó là một yếu tố - song chủ yếu là công chúng thưởng thức Việt Nam, những người đã làm nên xã hội mới với tất cả dáng dấp hiện thực sinh động của

nó

Tuy nhiên, trong bối cảnh giao lưu và hội nhập ngày nay, cùng với xu hướng

thương mại hóa nghệ thuật, một số họa sĩ làm tranh sơn mài theo kiểu “hàng chợ”, khiến cho nhiều tranh sơn mài không còn giữ được vẻ đẹp của sơn mài truyền thống Việc chạy theo thị hiếu khách hàng với sự hào nhoáng của nhiều loại chất liệu “phi sơn ta” dẫn đến tình trạng sơn mài giả hiệu, kém phẩm chất đầy rẫy ở các

cửa hàng, nhà sách, khu du lịch Cũng bắt đầu có dư luận chê kỹ thuật theo truyền thống là cổ hủ và một loạt tranh sơn mài phủ bạc dập các màu xanh đỏ rồi phủ lên một lượt sơn bóng Nhật Bản đã xuất hiện làm cho vàng thau lẫn lộn, nghệ thuật chân thực và nghệ thuật giả mạo chen vai thích cánh nhau

Không chỉ với các hàng mỹ nghệ bị trả lại vì làm ăn dối giả, mà người ta đã bắt đầu chán với các tranh sơn mài giả hiệu đầy rẫy ở khắp nơi Tác giả cũng như các

cơ sở ấy chỉ biết chạy theo lợi nhuận mà quên mất nhiệm vụ duy trì và phát triển một loại hình nghệ thuật dân tộc rất độc đáo này

Từ những năm 1990, một lớp các họa sĩ trẻ đã và đang tiếp tục tìm tòi về chất liệu

và ngôn ngữ nghệ thuật Trên các tác phẩm của họ có thể gắn cả xi măng, bột đá, sỏi và mảnh cổ vật lên bề mặt tranh để tạo ấn tượng mới lạ Như vậy có phải là một bức tranh sơn mài hay không ? Hay là, tranh sơn mài “hiện đại” đã đánh mất giá trị truyền thống?

Tình hình ấy đáng đánh một hồi chuông báo động khiến cho mọi người thiết tha với sơn mài phải lưu tâm!

Sơn mài, trước hết được hiểu như một thuật ngữ để chỉ về một loại hình, một chất liệu nghệ thuật có xuất xứ từ nghề sơn truyền thống của dân tộc với sự hiện diện của đồ sơn cổ truyền cho đến khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời năm 1925

Sự thể nghiệm, tìm tòi của các họa sĩ trẻ Trường Mỹ thuật Đông Dương như Trần Văn Cẩn, Trần Quang Trân, Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Khang , và nghệ nhân Đinh Văn Thành đã cho ra đời tên gọi “Sơn mài” (laque poncée) với ý nghĩa: sơn - vẽ tranh bằng chất liệu sơn ta (một loại sơn được lấy từ nhựa cây sơn vùng Phú Thọ); mài - vẽ xong rồi mài (hay còn gọi là mài vẽ) Truyền thống, theo họa sĩ - nhà lý luận phê bình Nguyễn Quân đã viết, “như một khái niệm quan trọng trong thời đại giao lưu và thông tin ngày nay, thật không dễ định nghĩa” Tuy nhiên phần ngữ nghĩa cốt lõi của nó theo suy nghĩ của ông, “truyền thống là sự lấy lại những suy nghĩ, những xúc cảm, những hành vi của một tập đoàn xã hội, của một con người hay một dân tộc Truyền thống giúp cho con người giữ lại những thành quả của quá khứ để không phải làm lại từ đầu Truyền thống vì thế là bậc thang để nhân loại tiến lên phía trước” (Tạp chí Nghiên cứu VHNT, số 4 (87), tr.16-20)

Còn đối với họa sĩ Trần Huy Quang thì cho rằng: “Truyền thống là quá trình tập hợp những đúc kết mang tính chuyên môn; tập hợp các quan điểm đánh giá, các kinh nghiệm được thừa nhận, các cách sử dụng theo tập quán hoặc theo thói quen

đã được thử thách qua thời gian, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác” (Sơn

ta và nghề sơn truyền thống Việt Nam, NXB Mỹ thuật 2002, tr 125)

Sơn mài truyền thống Việt Nam được nhìn nhận qua các loại hình mang tính

chuyên môn và lịch sử như sau:

- Di vật đồ sơn trang trí, gắn liền với tôn giáo tín ngưỡng và trước hết là phục vụ cuộc sống tinh thần qua các đồ thờ trong chùa, đền, đình, cung điện Các cột kiến trúc, hoành phi, cửa võng, câu đối, khám vật linh, tứ linh, tứ quý, bát bửu, bát quái, kiệu, võng, long đình, tranh thờ, tranh trang trí Một số đồ sơn mang chức năng khác, bởi vì mỗi di vật tự thân nó đã chứa đựng chức năng thực dụng và chức năng thẩm mỹ Việc phân loại những chức năng đồ sơn chỉ là tương đối nhưng những di vật phục vụ đời thường thì không thể là đồ thờ và ngược lại, những di vật chế tác phục vụ đồ thờ thì không thể làm vật dụng của đời thường do yếu tố tâm lý tín ngưỡng đã ăn sâu vào tiềm thức của nhân dân ta trong nhiều thế kỷ

Qua các thư tịch mô tả, các nghiên cứu đúc kết từ các tư liệu cho thấy đồ sơn có những đặc tính ưu việt của nó mà những loại di vật khác như đồ đồng, đồ đá hay

đồ gốm không thể nào thay thế được, như:

1 Tính hấp dẫn ở màu sắc lộng lẫy, trang nghiêm và sang trọng

2 Tính hoành tráng và đa dạng của những hiện vật có cốt khác nhau sau khi đã phủ sơn làm thay đổi một cách căn bản hình thức bên ngoài, tạo sự liền khối, đồ sộ và

đa dạng với mọi kích thước to nhỏ, dài rộng, hình khối, hình dẹt, phẳng, đường cong mảnh mai, đường viền to lớn hoặc nhỏ bé

3 Tính kết dính và hòa hợp của sơn với một số loại vật liệu cốt Khi kết dính các vật liệu với nhau hoặc giữa vật liệu với sơn thì vật liệu trở thành bổ trợ, còn sơn trở nên chính Do đó, người ta gọi chúng là đồ sơn, hàng sơn

4 Tính bền đẹp và giản dị nhờ màu sắc và nghệ thuật trang trí nên đồ sơn có vẻ đẹp chân phương, sâu lắng Đẹp trong sự bền vững và bền vững nhưng không thô kệch, nặng nề và diêm dúa

5 Tính khái quát và chi tiết Đồ sơn không chỉ thể hiện được tính khái quát, ước lệ trên vật thể ở hình khối, sắc độ mà còn thể hiện được tính chi tiết, tỉ mỉ trong trang trí nhưng không làm rối, làm nát sản phẩm nhờ màu sơn với những sắc độ khác nhau mà sản phẩm trở nên sinh động của một tổng thể hình khối thống nhất

6 Tính dễ bảo quản và dễ tôn tạo Do đặc tính lý, hóa học, sơn đã góp phần hạn chế đến mức cao nhất sự phá hoại của côn trùng, mối mọt và điều kiện tự nhiên nhiệt đới gió mùa Đồ sơn không chỉ dễ bảo quản mà còn dễ sửa chữa, dễ gắn, dễ chắp vá khi bị sứt mẻ hoặc gãy vỡ

- Sản phẩm đồ sơn ứng dụng, phục vụ nhu cầu của con người, trở thành đối tượng

sử dụng trong cuộc sống đời thường của nhân dân lao động qua các đồ hiếu hỷ, đồ dùng: hộp, khay, khung, khảm, thúng, thuyền , đồ gia dụng: tủ, bàn, ghế , đồ lưu niệm, tặng phẩm, tranh sơn mài mỹ nghệ Đồ sơn không chỉ là những vật dụng

đơn thuần mà trong nó đã được nâng lên thành hàng hóa Sản phẩm đồ sơn hiện nay khá phổ biến trong cuộc sống đời thường của nhân dân lao động và có những giao lưu cởi mở với các nước khác trong khu vực và thế giới (so với Việt Nam, đồ sơn Trung Quốc phong phú và đa dạng hơn về kiểu dáng và màu sắc với các màu xanh lục và cẩm thạch, trong khi đồ sơn Việt Nam chỉ có 3 màu: đen, đỏ và vàng Nghệ thuật trang trí đồ sơn Việt Nam dung dị, khái quát và ước lệ, còn đồ sơn Trung Quốc thường trang trí công phu, tỉ mỉ và chi tiết với màu sắc tối sáng, ẩn hiện, cho thấy đồ sơn Việt Nam và Trung Quốc có những đặc thù phát triển riêng, song chắc rằng giữa chúng đã có mối giao lưu trao đổi nhất định)

Qua quan sát, đối chiếu và phân tích, chúng ta nhận thấy rằng:

1 Tất cả các sản phẩm này đều được tạo ra bởi kỹ thuật điêu luyện và chứa đựng yếu tố nghệ thuật (tính thẩm mỹ của sản phẩm)

2 Sản phẩm là những vật dụng chủ yếu cung cấp cho đời sống thường ngày cũng như đời sống tâm linh, tín ngưỡng

3 Sản phẩm là những mặt hàng có tính thủ công mỹ nghệ, trong quá trình chế tác, các công đoạn chủ yếu đều được làm hoặc vẽ bằng tay

4 Sản phẩm đều được chế tác bằng kỹ thuật có tính cổ truyền qua các công đoạn như: chuẩn bị cốt - vóc; Vẽ nhiều lớp; Phủ dày; Mài vẽ; Đánh bóng hoàn thiện

hoặc sơn quang bằng những nguyên vật liệu chủ yếu được sử dụng có tính chất truyền thống như: vàng lá, bạc lá, vỏ trai, vỏ xà cừ, màu son- và đặc biệt là sơn ta - một loại nhựa lấy từ cây sơn có tên khoa học là Rhus Succdanea, được trồng nhiều

ở miền Bắc nước ta như Yên Bái, Nghĩa Lộ, Phú Thọ

Trong kho tàng nghệ thuật truyền thống Việt Nam, chất liệu sơn ta đóng một vai trò hết sức quan trọng ở những “Hợp thể nghệ thuật kiến trúc - điêu khắc và trang trí”, những sản phẩm sơn mài mỹ nghệ trong đời sống vương giả, đời sống tâm linh

đã trải qua hàng thiên niên kỷ đến nay, vẻ đẹp được sáng tạo từ chất liệu này làm lộng lẫy nội thất, đồ vật cung đình, đến các chùa, đền, đình, miếu Những tượng Phật đến những đồ dùng từ sang trọng, quý phái đến dân dã Giá trị sử dụng vừa đẹp vừa bền chắc với thời gian, gắn bó với tâm thức, mỹ thức dân tộc

-Tranh sơn mài Việt Nam, qua các tác phẩm thể nghiệm, nghiên cứu và ứng dụng

kỹ thuật cổ truyền vào việc sáng tác nghệ thuật của các nghệ nhân và họa sĩ

Trường Mỹ thuật Đông Dương

Nghệ thuật sơn mài đã có những chuyển biến rất độc đáo, tinh tế trên mặt tranh: vỏ trứng trắng và cứng được họa sĩ dùng để diễn tả chất da thịt mềm mại, màu vàng óng ả đã biến thành ánh sáng mặt trời khi mô tả cảnh đẹp thiên nhiên, màu sơn son thếp vàng quyền quý trở thành dung dị khi diễn tả cỏ cây, mặt nước, quần áo, nhân vật Tính chất huyền ảo, sâu thẳm của sơn mài đã được các họa sĩ diễn đạt về

những đề tài thích hợp: tâm trạng lãng mạn hay sinh hoạt thôn xóm, cảnh thiếu nữ vui chơi trên mặt hồ, cảnh đình làng vào hội, cảnh đêm trăng v.v

Ngoài những màu sắc đã sử dụng: đen, đỏ, nâu, vàng, bạc nay có thêm những hòa sắc mới như lam và lục, làm phong phú thêm bảng màu sơn mài mà vẫn giữ được bản sắc của chất liệu Sơn mài thực sự trở thành một loại hình nghệ thuật hội họa độc đáo, những tác phẩm: Tát nước đồng chiêm của họa sĩ Trần Văn Cẩn, Đánh cá đêm trăng của họa sĩ Nguyễn Khang, Bên đầm sen của họa sĩ Nguyễn Gia Trí, Con nghé, Thánh Gióng, Điệu múa cổ của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm, Hành quân qua bản cũ của họa sĩ Lê Quốc Lộc, Nhớ một chiều Tây Bắc của họa sĩ Phan Kế An, Trái tim và nòng súng của họa sĩ Huỳnh Văn Gấm, Tổ đổi công miền núi của họa

sĩ Hoàng Tích Chù, Nhà tranh gốc mít của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ, Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ của họa sĩ Nguyễn Sáng, Bình minh trên nông trang của Nguyễn Đức Nùng, Cảnh Trung du của họa sĩ Phạm Đức Cường, Cái bát của họa sĩ Sỹ Ngọc, Thôn Vĩnh Mốc của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận v.v là những minh chứng cho thành quả của một giai đoạn hội họa sơn mài Việt Nam

Thiết nghĩ, bảng màu của sơn mài truyền thống tự thân nó ít ỏi, tuy nhiên từ trước tới nay chưa có ai - kể cả các họa sĩ nổi tiếng - dám cho là mình đã khai thác hết khả năng của chất nhựa cây kỳ diệu mà tự nó đã có thể biến hóa thành hai màu chủ yếu: Cánh gián và then, rồi từ hai màu này lại có thể tạo ra vô số những sắc nhị và

sắc độ khác nhau Việc tiếp thu truyền thống trong tranh sơn mài trước hết là ở khâu chế biến nhựa sơn qua các công đoạn nghiêm ngặt, vất vả và khả năng ứng dụng chất nhựa sơn vào tác phẩm của từng nghệ sĩ như thế nào, chứ không phải vay mượn một loại sơn công nghiệp ngoại nhập khoác lên nền vóc những vật liệu

mỹ nghệ rẻ rúng, không chịu được sự thử thách của mắt nhìn và thời gian

Họa sĩ không chỉ vẽ bằng mắt và tay mà vẽ bằng cả trái tim và cái đầu nữa Do đó, khi nói đến truyền thống trong tranh sơn mài không chỉ đề cập đến kỹ thuật chất liệu mà phải xem xét cả phong cách tạo hình và nội dung chủ đề Đây lại chính là bản lĩnh sáng tác của họa sĩ, là khả năng biểu cảm nghệ thuật thông qua phong cách trong bố cục, trong việc xây dựng hình tượng điển hình và trong bút pháp, màu sắc diễn tả Bởi vì, chất liệu dù có quý giá, quan trọng nhưng sẽ vô hồn nếu thiếu bàn tay của người nghệ sĩ mang đến cho nó một sức sống rung động lòng người Cần có những họa sĩ tài năng, cảm nhận sâu sắc chất liệu và làm chủ kỹ thuật biểu hiện Để có được một bố cục, một phong cách tạo hình và một chất liệu phù hợp với chủ đề tư tưởng của một tác phẩm không phải là một công việc dễ làm

và trong một sớm một chiều của một người “dễ tính” Để có được tính truyền thống đó, người nghệ sĩ phải sống, học hỏi và lao động như thế nào?!

Sau cùng, truyền thống được nhắc đến như một phương pháp nhìn nhận, chắt lọc

và tái hiện cuộc sống Cha ông ta từ bao đời nay với đức tính cần cù, trung thực,

lạc quan, vị tha để chiến thắng thiên nhiên khắc nghiệt cũng như mọi quân thù xâm lược, đã hình thành nên một “cách nhìn biểu tượng” vô cùng thực tế, cụ thể nhưng cũng vô cùng tinh tế, lạc quan, cho nên, công chúng thưởng thức khó có thể chấp nhận xu hướng gợi cảm thông qua những trào lưu nghệ thuật, nhất là với những gợi cảm “vô hình” hay “siêu hình” như hiện nay của một số họa sĩ

Do đó, khả năng nắm bắt và tái hiện cuộc sống thực tế như là mạch nguồn chảy xuyên qua bao thế hệ nghệ sĩ như một lời động viên hun đúc: Vẽ cái gì, vẽ cho ai

và vẽ như thế nào ? Họa sĩ có quyền chọn một đề tài nhất quán trong sự nghiệp sáng tác cũng có thể cùng lúc vẽ nhiều đề tài phản ánh cuộc sống vận động quanh mình Cái cần học ở truyền thống, ở các tác giả lớn là cách nhìn đời sống chứ

không phải là những nét hình cụ thể trong tác phẩm Tất cả là ở thái độ của người

vẽ trước cuộc sống Bởi vì, nghệ thuật chính là con người nghệ sĩ thông qua tác phẩm được công chúng chấp nhận Đó chính là một yếu tố không thể thiếu của truyền thống và cũng chính là quan điểm nghệ thuật của người nghệ sĩ chân chính vậy

Quy luật phát triển của nghệ thuật Việt Nam là sự thống nhất giữa truyền thống và hiện đại, giữa nhân tố bản địa và nhân tố ngoại nhập, giữa đối tượng được phản ánh với chủ thể phản ánh Vấn đề đặt ra không phải là mới hay cũ về mặt hình thức

và phương tiện biểu hiện mà ở chỗ nó đáp ứng được nhu cầu thẩm mỹ của nhân dân Việt Nam

Qua ba góc độ của sơn mài truyền thống Việt Nam: sơn mài trang trí, sơn mài ứng dụng và tranh sơn mài, ta nhận thấy rằng để có được vẻ đẹp tuyệt mỹ của một sản phẩm hay một tác phẩm sơn mài, không chỉ đơn giản ở kỹ xảo, kỹ năng chế tác hay

kỹ thuật thể hiện, mà nó được tạo ra bởi sự kết hợp giữa ba yếu tố chính, đó là: chất liệu, kỹ thuật và nghệ thuật trang trí Trong sơn mài truyền thống, các nghệ nhân đã thành công khi sử dụng ba phương pháp chính của nghệ thuật trang trí đó là: trang trí bằng các mảng màu, trang trí bằng tạo chất bề mặt, trang trí bằng hoa văn Chính nghệ thuật trang trí trong sơn mài là yếu tố cơ bản nhất của truyền thống các nghề thủ công mỹ nghệ cũng như truyền thống mỹ thuật Nó cũng chính

là yếu tố quyết định để có thể kết luận sơn mài truyền thống (dù ở góc độ trang trí, ứng dụng hay nghệ thuật) đều là một bộ phận của mỹ thuật Việt Nam, hiện diện đều khắp đồng thời tương hợp với ba lĩnh vực chính: Mỹ thuật tạo hình; Mỹ thuật truyền thống và Mỹ thuật ứng dụng ngày nay

Mỗi lĩnh vực có vai trò, vị trí, tác dụng, đặc trưng và phương thức hoạt động riêng, nhưng đều đóng góp vào việc bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc, và cả

ba loại hình đều thâm nhập, ảnh hưởng và tác động lẫn nhau, thúc đẩy nhau cùng