Thế nhưng một nghịch lí đáng buồn là hiện nay thế hệ trẻ, những chủ nhân tươnglai của đất nước lại quay lưng lại với môn học này vì rất nhiều lí do: như nội dungchương trình chưa hấp dẫn
Trang 1Thế nhưng một nghịch lí đáng buồn là hiện nay thế hệ trẻ, những chủ nhân tươnglai của đất nước lại quay lưng lại với môn học này vì rất nhiều lí do: như nội dungchương trình chưa hấp dẫn, còn nặng về kiến thức hàn lâm , ít có cơ hội việc làmtrong tương lai… Ngoài ra, theo tôi còn có lý do không nhỏ xuất phát từ phía ngườidạy bộ môn lịch sử, đó là việc dạy chay, đọc chép đã biến giờ học lịch sử thành mộtgiờ học nhàm chán đối với học sinh đương độ tuổi hiếu kỳ , ham thích yếu tố mới
Trang 2lạ Vậy dạy học như thế nào để đạt được hiệu quả tốt nhất là điều mong muốn củatất cả thầy cô giáo chúng ta Muốn thế phải đổi mới phương pháp dạy học Ngườigiáo viên phải tổ chức một cách linh hoạt các hoạt động của học sinh từ khâu đầutiên đến khâu kết thúc giờ học Để hoàn thành nhiệm vụ này đòi hỏi giáo viên dạy
sử không chỉ có kiến thức vững vàng về chuyên môn mà cần phải có hiểu biết rộng
về các bộ môn khoa học khác để vận dụng vào bài giảng lịch sử Việc sử dụng tàiliệu tham khảo trong quá trình dạy học lịch sử hết sức cần thiết, giúp giáo viên làm
rõ nội dung sách giáo khoa, kích thích sự hứng thú, chủ động học tập của học sinh,góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn lịch sử Có nhiều loại tài liệutham khảo mà ta có thể sưu tầm để nghiên cứu và phục vụ tốt cho việc dạy học lịch
sử ở trường phổ thông như : Tài liệu văn học, tài liệu về các tác phẩm nghệ thuậtnhư hội hoạ, kiến trúc, điêu khắc, sân khấu, điện ảnh…Trong đó, các tác phẩm vănhọc là nguồn tư liệu quan trọng đối với việc dạy học lịch sử, có ý nghĩa to lớn tronggiáo dục, giáo dưỡng và góp phần hình thành nhân cách cho học sinh Với mongmuốn sẽ góp phần giúp giáo viên nâng cao hiệu quả giờ dạy lịch sử, học sinh tíchcực chủ động trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bài học, tôi xin mạnh dạn
Trang 3chon đề tài: “ TÍCH HỢP KIẾN THỨC VĂN HỌC VÀO GIẢNG DẠY MỘT
SỐ BÀI TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12”
II Mục tiêu của đề tài:
Bằng những áng thơ văn cô đọng, súc tích, những hình tượng văn học cụ thể, sinhđộng góp phần khắc sâu kiến thức lịch sử cho học sinh Đồng thời làm cho bàigiảng lịch sử trở nên hấp dẫn, tăng cường hứng thú học tập cho học sinh, khắc phụctính khô khan, khó hiểu của sự kiện lịch sử, giúp các em chủ động nắm bắt tri thứcmột cách toàn diện và hiệu quả hơn
III Đối tượng nghiên cứu:
Phương pháp tích hợp kiến thức văn học vào giảng dạy lịch sử Việt Nam lớp 12 tậptrung ở các bài: Bài 12- Chương I; Bài 16- Chương II; Bài 17, bài 18, bài 20-Chương III; Bài 22, bài 23 – Chương IV
IV Đối tượng khảo sát và thực nghiệm:
Học sinh lớp 12- Trường THPT Vĩnh Linh và một số bài trong phần lịch sử ViệtNam lớp 12
Trang 4V Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp thu thập tài liệu: Tiến hành sưu tầm các bài thơ, văn… có liên quanvới nội dung các bài lịch sử thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài Chọn lựa, phânloại các kiến thức thơ, văn phù hợp với yêu cầu, phương pháp giảng dạy Lịch sửtheo từng mảng
- Biên soạn theo chủ đề lịch sử: Soạn giáo án khai thác, vận dụng các kiến thức đóvào từng bài lịch sử đã lựa chọn
- Phương pháp thực nghiệm:
+ Thao giảng, dự giờ, trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trong quá trình dạy.
+ Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin nhằm nâng cao hiệu quả
+ Áp dụng kinh nghiệm, phương pháp mới trên lớp học
- Phương pháp phân tích, tổng hợp, đánh giá kết quả ban đầu để điều chỉnh bổsung, kiểm tra đánh giá cuối cùng và hoàn chỉnh công việc
VI Phạm vi và kế hoạch nghiên cứu
- Phạm vi:Các tài liệu văn học liên quan đến lịch sử rất phong phú Trong điều kiện
cho phép, tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài là: Khai thác kiến thức
Trang 5thơ,văn vào việc giảng dạy một số bài lịch sử Việt Namlớp 12 trong giai đoạn1919-1975.
- Kế hoạch nghiên cứu: Đề tài được nghiên cứu từ tháng 9/2019 đến tháng 6/2020
Trang 6PHẦN NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận:
Bộ môn lịch sử ở trường phổ thông cung cấp cho học sinh những tri thức ởnhiều lĩnh vực của đời sống xã hội trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc vàthế giới Do đó việc dạy học tích hợp liên môn sẽ góp phần bổ sung , hỗ trợ và làmsáng rõ hơn kiến thức môn lịch sử Ngoài các nguồn tư liệu lịch sử như hiện vật,văn tự cổ… việc sử dụng các tác phẩm văn học cũng có tác dụng rất lớn trong dạyhọc lịch sử
Xưa nay, người ta thường nói “Văn – sử bất phân”, giữa văn học và sử học
có mối quan hệ khăng khít với nhau Các tác phẩm văn học là nguồn tư liệu quantrọng đối với việc dạy học lịch sử, có ý nghĩa to lớn trong giáo dục, giáo dưỡng.Không ít tác phẩm văn học, tự nó là một tư liệu lịch sử Vận dụng các tác phẩm vănhọc góp phần làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập củahọc sinh, khắc phục tính khô khan, khó hiểu của sự kiện lịch sử
II Thực trạng vấn đề nghiên cứu
Trang 7II.1.1 Thuận lợi
- Ban giám hiệu nhà trường tạo mọi điều kiện thuận lợi về trang thiết bị vật chấtgiúp tôi có điều kiện để thực hiện đề tài
- Hàng năm, sở giáo dục đào tạo Quảng Trị tổ chức cho giáo viên giảng dạy đi tậphuấn về đổi mới phương pháp dạy học Đặc biệt, trong thời gian gần đây sở giáodục vừa tổ chức tập huấn cho giáo viên về dạy học tích hợp liên môn
- Học sinh có thể tìm kiếm nguồn tư liệu văn học có liên quan đến bài học từ nhiều
kênh thông tin khác nhau: sách giáo khoa văn học, thư viện trường, Internet…
- Nhà trường có đội ngũ giáo viên có năng lực chuyên môn vững vàng, có tinh thầntrách nhiệm cao và rất tâm huyết với nghề
II.1.2 Khó khăn
- Nội dung chương trình sách giáo khoa lịch sử còn nhiều vấn đề bất cập, khôngthực sự tạo thuận lợi cho việc đổi mới phương pháp
- Trước áp lực thi cử và xu hướng lựa chọn nghề nghiệp hiện nay, nhiều học sinh
và phụ huynh vẫn coi lịch sử là môn phụ nên rất xem thường Vì vậy môn lịch sửchưa có một vị trí xứng đáng ở các trường phổ thông
Trang 8- Thực tế ở trường THPT Vĩnh Linh đa số học sinh còn lười học và chưa có sự say
mê đối với môn học lịch sử
- Giáo viên giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường một phần nào đó chưa gây được sựhứng thú, tìm tòi, khám phá cho học sinh trong việc học bộ môn, cho nên nhiều họcsinh chán ghét bộ môn và học chỉ để đối phó dẫn đến chất lượng kiểm tra một số
em ở một số lớp còn thấp
Nhằm tạo dựng không khí lớp học sôi nổi, tăng cường hứng thú học tập cho họcsinh bản thân tôi đã cố gắng đưa ra các phương pháp giảng dạy tích cực mà mộttrong số đó chính là tích hợp kiến thức văn học vào giảng dạy lịch sử, với hi vọngnâng cao chất lương bộ môn lịch sử trong nhà trường
III Tổ chức thực hiện: Khai thác một số kiến thức thơ văn vận dụng vào giảng dạy một số bài trong chương trình lịch sử lớp 12( Phần lịch sử Việt Nam) cụ thể
1 Bài 12 - Chương I: “Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1925”
a)Khi giảng về những chuyển biến mới về tình hình kinh tế, xã hội nước ta,
giáo viên có thể nhắc đến truyện ngắn “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam hay tác phẩm
Trang 9“Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng (Ngữ văn 11) để thấy được hình ảnh nông thôn vàthành thị nước ta trước Cách mạng tháng Tám Giảng về giai cấp nông dân ViệtNam bị bần cùng hóa không lối thoát, ta có thể nhắc đến hình ảnh chị Dậu ( “Tắtđèn” của Ngô Tất Tố), Lão Hạc (“ Lão Hạc” của Nam Cao) là những hình tượngtiêu biểu cho số phận đau khổ và bi thảm của người nông dân Việt Nam bị bầncùng hóa , hay “Chí Phèo” – người nông dân hiền lành lương thiện bị xã hội đẩyvào con đường tha hóa, lưu manh Qua nhân vật Hộ trong tác phẩm “ Đời thừa” củaNam Cao, tác giả đã phản ánh chân thực tình cảnh nghèo khổ, bế tắc của người trithức nghèo trong xã hội cũ
b) Giảng về hoạt động của Nguyễn Aí Quốc, giáo viên có thể gợi cho học sinh
nhớ đến những câu thơ trong bài “ Người đi tìm hình của nước” của Chế Lan Viênkhi nói về những khó khăn vất vả của Người trong hành trình tìm đường cứu nước,qua đó góp phần khắc sâu trong học sinh những phẩm chất cao đẹp của Người làtinh thần chịu khó,vượt lên khó khăn để hướng tới mục tiêu phía trước
… “ Có nhớ chăng hỡi gió rét thành Ba lê
Một viên gạch hồng Bác chống lại cả mùa băng giá
Và sương mù thành Luân Đôn có nhớ
Trang 10Giọt mồ hôi Người nhỏ giữa đêm khuya”…
Hay những câu thơ ghi lại khoảnh khắc xúc động khi Người bắt gặp luận cươngcủa Lê-nin đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời hoạt động cáchmạng của người Không những thế, sự kiện này còn mở ra một tương lai tươi sángcho dân tộc Việt Nam
… “ Luận cương đến Bác Hồ Và Người đã khóc
Lệ Bác Hồ rơi trên chữ Lê –nin
Bốn bức tường im nghe Bác lật từng trang sách gấp
Tưởng bên ngoài đất nước đợi mong tin
Bác reo lên một mình như nói cùng dân tộc
“ Cơm áo là đây hạnh phúc đây rồi”
Hình của Đảng lồng trong hình của nước
Phút khóc đầu tiên là phút Bác Hồ cười”
(“ Người đi tìm hình của nước” của Chế Lan Viên )
2 Bài 16 – Chương II:Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa tháng Tám ( 1939- 1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời.
Trang 11Nhằm khắc họa hình ảnh lãnh tụ Hồ Chí Minh và tình cảm của Người khi trở về quê hương sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, có thể khai thác sử
dụng:
“Ôi sáng xuân nay, Xuân 41
Trắng rừng biên giới nở hoa mơ
Bác về… Im lặng Con chim hót
Thánh thót bờ lau, vui ngẩn ngơ…
Bác đã về đây, Tổ quốc ơi!
Nhớ thương hòn đất ấm hơi Người
Ba mươi năm ấy chân không nghỉ
Mà đến bây giờ mới tới nơi ! ”
(“Theo chân Bác”- Tố Hữu)
3 Bài 17- Chương III: Nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2-
9-1945 đến trước ngày 19-12-1946
Khi giảng về phầntình hình nước ta sau Cách mạng tháng Tám, nói đến nạn đóinăm 1945, giáo viên có thể nhắc lại học sinh liên tưởng đến các tác phẩm “VợNhặt” của nhà văn Kim Lân; tác phẩm “Một bữa no” của Nam Cao…và đặc biệt là
Trang 12phải nói đến đoạn trích trong Hồi kí “Những năm tháng không thể nào quên” củaĐại tướng Võ Nguyên Giáp
4 Bài 18– Chương III: Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946- 1950)
a) Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Hồ chủ Tịch đêm ngày 19- 12- 1946)
Giọng của Người không phải sấm trên cao
Thấm từng tiếng ấm vào lòng mong ước
Con nghe bác tưởng nghe lời non nước
Tiếng ngày xưa và cả tiếng mai sau
(“ Sáng tháng năm”- Tố Hữu)
Học sinh thấy rằng lời kêu gọi của Bác, là tiếng gọi của non sông đất nước , làmệnh lệnh của cách mạng tiến công dục dã soi đường chỉ lối cho mọi người ViệtNam đứng dậy cứu nước
b)Trong chiến dịch Việt Bắc- Thu Đông năm 1947, Khi đánh giá về căn cứ địa
Việt Bắc, qua thơ ca giáo viên có thể giúp học sinh hình dung đó là một địa thếhiểm trở, nằm ở vùng Đông Bắc của tổ quốc, nơi có núi non trùng điệp hợp với sở
Trang 13trường tác chiến của ta, hạn chế được tính cơ động và các phương tiện chiến tranhhiện đại của địch:
“ Núi giăng thành lũy sắt dày
Rừng che bộ đội rừng vây quân thù”
( “ Việt Bắc”- Tố Hữu)
5 Bài 20 – Chương III: Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953 – 1954)
Trong phần chiến dịch Điện Biên Phủ, qua những câu thơ trong bài thơ “ Hoan
hô chiến sĩ Điện Biên” của nhà thơ Tố hữu, học sinh thấy được ý chí kiêncường,tinh thần chiến đấu quả cảm và sự đồng lòng đồng sức của quân dân ta đểgiành thắng lợi cuối cùng trong cuộc kháng chiến chống Pháp
“…Hoan hô chiến sĩ Điện Biên
Chiến sĩ anh hùng
Đầu nung lửa sắt
Năm mươi sáu ngày đêm khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt
Máu trộn bùn non
Gan không núng
Trang 14Những đồng chí thân chôn làm giá súng
Đầu bịt lỗ châu mai
Băng mình qua núi thép gai
Ào ào vũ bão,
Những đồng chí chèn lưng cứu pháo
Nát thân, nhắm mắt, còn ôm
Những bàn tay xẻ núi lăn bom
Nhất định mở đường cho xe ta lên chiến trường tiếp viện
Điện Biên Phủ là đỉnh cao của cuộc chiến tranh nhân dân thần thánh, là cuộc chiếnđấu toàn dân, toàn diện, có sự đóng góp sức lực và xương máu của cả nước Nhà thơ đã ngợi ca điều đó trong những vần thơ kế tiếp
Và những chị, những anh ngày đêm ra tiền tuyến
Trang 15Mấy tầng mây gió lớn mưa to
Dốc Pha Đin, chị gánh anh thồ
Đèo Lũng Lô, anh hò chị hát
Dù bom đạn xương tan, thịt nát
Không sờn lòng, không tiếc tuổi xanh ”
(“ Hoan hô chiến sĩ Điện Biên” – Tố Hữu)
Có thể nói với những câu thơ trong bài thơ “ Hoan hô chiến sĩ Điện Biên” nhà thơ
Tố Hữu đã góp phần mô tả một cách trực diện và sinh động cuộc chiến đấu giankhổ nhưng vô cùng oanh liệt của quân dân ta trong chiến dịch Điện Biên Phủ Đồngthời nhà thơ bày tỏ niềm vui hân hoan chiến thắng và xen lẫn niềm tự hào dân tộcsâu sắc khi được tận mắt chứng kiến thời khắc lịch sử huy hoàng của dân tộc
6 Bài 22- Chương IV: Nhân dân hai miền trực tiếp chống đế quốc Mĩ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất ( 1965- 1973)
Trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu thân 1968, giáo viên có thể dẫn
dắt bốn câu thơ:
“ Xuân này hơn hẳn mấy xuân qua,
Thắng trận tin vui khắp nước nhà,
Trang 16Nam Bắc thi đua đánh giặc Mĩ.
Tiến lên !
Toàn thắng ắt về ta !
(“ Thơ chúc tết xuân Mậu Thân- 1968” – Hồ Chí Minh)
7 Bài 23- Chương IV: Khôi phục và phát triển kinh tế xã hội ở Miền Bắc, giải phóng hoàn toàn miền Nam(1973- 1975)
Khi phân tích về nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu
nước , giáo viên có thế dẫn dắt các câu thơ:
“…Ôi Việt Nam xứ sở lạ lùng
Đến em thơ cũng hóa những anh hùng
Đến ông dại cũng luyện thành chiến sĩ
Và hoa trái cũng luyện thành vũ khí! ”
( “ Ê-mi-ly,con”- Tố Hữu)
Những câu thơ trên đã phần nào lí giải được một trong những nguyên nhân quantrọng làm nên chiến thắng của ta trong cuộc kháng chiến chống Mĩ trường kì giankhổ là truyền thống yêu nước của nhân dân ta, đó là thế trận chiến tranh nhân dân,
Trang 17phát huy sức mạnh toàn dân Chính vì vậy mà phía đối phương đã phải thốt lênrằng cuộc chiến tranh ở Việt Nam là một cuộc chiến tranh kì quặc, một cuộc chiếntranh không quy ước, ở đâu cũng thấy chiến trường, ở đâu cũng gặp chiến sĩ.
IV Kết quả đạt được
Với việc tích hợp kiến thức văn học vào giảng dạy một số bài trong chươngtrình lịch sử lớp 12, giờ học lịch sử đã trở nên sinh động, hấp dẫn có sức lôi cuốnđối với học sinh Các em học tập hăng hái và tích cực, xây dựng bài sôi nổi và yêuthích bộ môn hơn Từ đó kết quả học tập cao hơn
Cụ thể trong năm học qua (2019 - 2020) như sau :
Trang 18Đây là kết quả cụ thể của 3 lớp 12, là những lớp tôi đã tích cực thực hiện phươngpháp trên nhiều nhất Qua đó có thể thấy tỷ lệ học sinh khá, giỏi đã tăng lên đáng
kể trong học kỳ 2 so với học kỳ 1
PHẦN KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
Từ kết quả thu được trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT, tôi nhậnthấy việc sử dụng thơ văn trong dạy học lịch sử là rất cần thiết và mang lại hiệu quảcao nếu được sử dụng hợp lí Đây cũng là một trong những nội dung thể hiện sự đổimới phương pháp dạy học Vận dụng các tác phẩm văn học góp phần làm cho bàigiảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của học sinh, khắc phục tínhkhô khan, khó hiểu của sự kiện lịch sử, giúp các em chủ động nắm bắt tri thức mộtcách toàn diện hơn
Là người giáo viên giảng dạy môn lịch sử, với niềm đam mê nghề nghiệp tôi xin cómột số đề xuất sau:
Trang 19- Trước hết, tài liệu văn học được đưa vào sử dụng trong dạy học lịch sử cần đượclựa chọn kĩ càng, phù hợp với nội dung bài học và trình độ nhận thức của họcsinh.Không nên ôm đồm, quá tải trong việc vận dụng kiến thức thơ văn, ảnh hưởngtới sự tập trung nhận thức của học sinh vào những vấn đề đang học.
- Tài liệu văn học phải đảm bảo cả giá trị giáo dưỡng, giáo dục và cả giá trị vănhọc, có nguồn gốc xuất xứ chính xác, rõ ràng
- Giáo viên cần sử dụng ngữ điệu phù hợp với tài liệu văn học, với nội dung của
sự kiện lịch sử cần minh họa, phải đưa vào bài giảng một cách hợp lí, logic…làm
được điều đó thì tính thuyết phục, hấp dẫn sẽ tăng lên rất nhiều.
Ngoài ra, để tạo hứng thú và lôi cuốn học sinh đến với bộ môn Lịch sử, giáo viêncần phải nhiệt huyết trong quá trình giảng dạy, sưu tầm bổ sung tư liệu phục vụ choviệc dạy, tiếp tục học hỏi kinh nghiệm và tìm cách truyền đạt để có được sự vữngchắc trong kiến thức, sự lôi cuốn trong phong cách nhằm cuốn hút học sinh say mêđối với môn học
Trên đây là kinh nghiệm của cái nhân tôi muốn trao đổi với các thầy cô cùngchuyên môn, rất mong nhận được sự góp ý, bổ sung để bản sáng kiến kinh nghiệmđược hoàn thiện hơn