SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN VEN BIỂN Ở XÃ NGƯ NAM, HUYỆN LỆ THỦY, TỈNH QUẢNG BÌNH: TIẾP CẬN DỰA TRÊN SINH KẾ PHỤ THUỘC THỊ TRƯỜNG VÀ CHUỖI CUNG pdf

Ứng dụng khung phân tích sinh kế dựa vào thị trường và khung phân tích chuỗi cung, kết quả chỉ ra rằng có sự phát triển nhanh chóng chuỗi cung các sản phẩm đầu vào và đầu ra ở một xã nơi

TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, tập 72B, số 3, năm 2012

SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN VEN BIỂN Ở XÃ NGƯ NAM, HUYỆN LỆ THỦY, TỈNH QUẢNG BÌNH: TIẾP CẬN DỰA TRÊN SINH KẾ PHỤ THUỘC

THỊ TRƯỜNG VÀ CHUỖI CUNG

Nguyễn Văn Phát 1 , Trương Tấn Quân 1 , Lê Văn Bính 2 1

Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế 2

Trường Đại học Phú Xuân - Huế

Tóm tắt Nông nghiệp Quảng Bình đang trong quá trình chuyển dịch từ sản xuất tự

cung, tự cấp sang sản xuất thương mại Quá trình này được dẫn dắt bởi nhiều yếu

tố khác nhau từ vi mô đến vĩ mô Ứng dụng khung phân tích sinh kế dựa vào thị trường và khung phân tích chuỗi cung, kết quả chỉ ra rằng có sự phát triển nhanh chóng chuỗi cung các sản phẩm đầu vào và đầu ra ở một xã nơi hệ thống giao thông đi lại và giao thông liên lạc phát triển Tuy nhiên, chuỗi cung đầu ra phát triển nhanh hơn chuỗi cung đầu vào do sự thay đổi nhanh chóng của nhu cầu thị trường Chính sự phát triển này, các sản phẩm có giá trị cao có mức độ hội nhập thị trường tốt hơn các sản phẩm có giá trị thấp Sự thay đổi chuỗi cung dẫn đến sự thay đổi hệ thống khai thác thủy sản và hệ thống canh tác và tác động vào quá trình cải thiện sinh kế của người dân

1 Giới thiệu

Quảng Bình là một trồng các tỉnh nghèo của Việt Nam Theo số liệu thống kê, tỷ

lệ nghèo đói của tỉnh năm 2009 là 19%, trong khi đó, tỷ lệ nghèo đói chung của cả nuớc

là 12,3 % Chính vì thế, xóa đói giảm nghèo và cải thiện mức sống của người dân địa phương là một trong những vấn đề trọng tâm trong các chiến lược phát triển kinh tế xã hội của tỉnh và các địa phương

Trong những năm qua, dưới tác động của cơ chế thị trường, của những chương trình phát triển kinh tế của địa phương và những hỗ trợ của các tổ chức phi chinh phủ, sinh kế của người dân địa phương đã có những thay đổi đáng kể Một trong những thay đổi đó là quá trình chuyển đổi từ sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa, sản xuất nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường Chính sự thay đổi này đã và đang tạo ra những cơ hội cho người dân địa phương phát triển sản xuất để thoát nghèo nhưng cũng tạo ra những rủi ro cho người dân trong quá trình chuyển đổi

Mục đích của bài viết này là phân tích sinh kế của người dân ở tỉnh Quảng Bình thông qua nghiên cứu trường hợp xã Ngư Nam, huyện Lệ Thủy trong quá trình chuyển đổi sinh kế Bài viết chia làm 4 phần Tiếp theo phần giới thiệu, khung phân tích sinh kế

236

dựa vào thị trường và phân tích chuỗi cung sẽ được làm rõ Phần thứ 3, kết quả nghiên cứu trường hợp về sinh kế của người dân ở xã Ngư Nam được phân tích trên cơ sở vận dụng khung phân tích sinh kế và khung phân tích chuỗi cung đã được trình bày ở phần trước Cuối cùng, một số thảo luận và kết luận về sự thay đổi sinh kế của dân địa phương được rút ra trên cơ sở những phân tích trên

2 Khung phân tích và phương pháp nghiên cứu

2.1 Sinh kế dựa vào thị trường

Khung phân tích sinh kế dựa vào thị trường dựa trên khung phân tích sinh kế của tác giả Trương Tấn Quân (2009) Về cơ bản khung phân tích sinh kế thị trường có các thành phần cơ bản giống như khung phân tích sinh kế truyền thống gồm: nguồn vốn sinh kế đó là nguồn vốn nhân lực, nguồn vốn vật chất, nguồn vốn xã hội, nguồn vốn tự nhiên, nguồn vốn tài chính; chiến lược sinh kế gồm các hoạt động sinh kế, các kết quả sinh kế và mục tiêu của sinh kế; ngữ cảnh dễ bị tổn thương và thành phần cuối cùng là các chính sách và thể chế mà các hoạt động sinh kế hoạt động Tùy theo năng nguồn vốn sinh kế, tùy theo ngữ cảnh dễ bị thương, tùy theo chính sách và thể chế mà sinh kế

đó hoạt động và cuối cùng là tùy theo mục đích của sinh kế mà người dân hay cộng đồng sẽ có những chiến lược sinh kế khác nhau Theo nghiên cứu của Scoones (1998),

có 3 chiến lược sinh kế cơ bản đó là: Chiến lược thâm canh nông nghiệp, chiến lược quảng canh nông nghiệp hay chiến lược đa dạng hóa và di cư Trong khi đó, dựa vào mối quan hệ với tài nguyên, tổ chức Khanya chia chiến lược sinh kế thành 3 dạng khác

đó là chiến lược sinh kế dựa vào tài nguyên, chiến lược sinh kế không dựa vào tài nguyên và chiến lược sinh kế di cư (Hussein, 2002) Tuy nhiên, dựa vào mối quan hệ với các ngữ cảnh bên ngoài thì Rennie and Singh (1996) chia chiến lược sinh kế thành 2 loại đó là chiến lược thích ứng và chiến lược đối pháo Chiến lược thích ứng là chiến lược trong dài hạn và chiến lược đối phó là chiến lược trong ngắn hạn Rõ ràng, có sự

da dạng trong vận quá trình phân tích sinh kế tùy theo ưu tiên và mục đích và ưu tiên của tổ chức

Tuy nhiên, nhìn chung vai trò của thị trường hầu như vẫn chưa được khai thác hay vẫn chưa được khai thác có hiệu quả trong tất cả các khung phân tích sinh kế ở các nghiên cứu trước đây Trong khi đó, toàn cầu hóa và thương mại hóa là xu hướng tất yếu của tất cả các ngành, kể cả ngành nông nghiệp và sản xuất thương mại vẫn là xu hướng thống trị trong tất cả các hoạt động sản xuất Vì thế, nó chưa thực sự đầy đủ nếu loại bỏ yếu tố thị trường trong phân tích sinh kế trong ngữ cảnh mới, ngữ cảnh sản xuất nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường

Sơ đồ 1 Khung phân tích sinh kế dựa vào thị trường

Nhân lực, vật

chất, xã hội, tự

nhiên và tài

chính

Hoạt động sinh

kế

Chiến lược sinh kế

Nguồn vốn sinh kế

Nhu cầu của thị trường và không thị trường

Ngữ cảnh dể bị tổn thương

Xu hướng, mùa vụ, các tác

động từ bên ngoài

Chính sách và thể chế Thị trường

(Nguồn: T.T Quân, 2009)

Theo Kanji và một số tác giả (2005), trong phân tích sinh kế bền vững thì các quyết định sinh kế phụ thuộc vào cấu trúc, chức năng và sự phát triển của thị trường Theo Carney(2002), thị trường và sự phát triển của thị trường xác định chi phí để có thể

có một tài sản nào đó hay thay thế một tài sản nào đó Tương tự, Dorward và một số tác giả (2003) chỉ ra rằng thị trường và sự hoạt động của thị trường đầu ra sẽ hình thành nên nhu cầu của các hàng hóa và dịch vụ được cung cấp bởi sinh kế, vì thế hình thành nên giá cả và thu nhập của các hoạt động sản xuất Do đó, không thể tách rời thị trường ra khỏi phân tích sinh kế

Rõ ràng, thị trường đầu vào như thị trường đất đai, thị trường vốn, thị trường các trang thiết bị sản xuất và thị trường các loại vật tư nông nghiệp sẽ hình sẽ ảnh hưởng đến cơ hội thay đổi các nguồn vốn và ảnh hưởng đến cơ hội lựa chọn các chiến lược sinh kế Hơn thế nữa, các cơ hội này không chỉ được hình thành bởi các thị trường đầu vào mà thị trường đầu ra cũng ảnh hưởng đến các quyết định đó dựa trên sự hình thành nhu cầu các hàng hóa từ các hoạt động sinh kế

2.2 Khung phân tích chuỗi cung

Thị trường là một bộ phận quan trọng trong phân tích sinh kế Tuy nhiên, phân tích thị trường và phân tích sinh kế thường được thực hiện một cách độc lập Vì vậy, chúng vẫn chưa có khả năng hỗ trợ lẫn nhau Làm thế nào để có thể gắn kết thị trường với sinh kế và khai thác hiệu quả yếu tố thị trường trong sinh kế vẫn là một câu hỏi mở Theo Carney (2002) và Kanji cùng các tác giả (2005), có thể gắn kết thị trường với sinh

kế thông qua sự phối hợp giữa phân tích sinh kế và phân tích chuỗi giá trị Tuy nhiên,

238

mức độ ứng dụng trong thực tế hầu như vẫn chưa thực sự rõ ràng

Phân tích chuỗi cung hay chuỗi giá trị là xem xét quá trình tổ chức để kết hợp các yếu tố đầu vào nhằm tạo ra sản phẩm hay dịch vụ và tổ chức đưa sản phẩm này từ người sản xuất đến người tiêu dùng Tức là xem xét các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình thực hiện chuỗi cung

Phân tích chuỗi cung không chỉ cho phép xem xét quá trình tạo giá trình trong quá trình đưa hàng hóa từ người cung cấp vật liệu đến tay người tiêu dùng mà còn xem xét vai trò của các tổ chức và các cá nhân trong dòng hàng hóa này Hơn nữa, trên giác

độ người sản xuất thì quá trình phân tích chuỗi cung có thể giúp xác định cơ hội tham gia chuỗi cung của người sản xuất và cơ hội cải thiện chuỗi cung nhằm mang lại nhiều lợi ích cho các cá nhân và tổ chức trong chuỗi cung

Sự hoạt động và hiệu quả của chuỗi cung được đo lường bởi quá trình thực hiện của nó Theo Beamon (1998), có nhiều tiêu chí khác nhau để đánh giá quá trình thực hiện chuỗi cung, chúng có thể là số lượng hay chất lượng, có thể được đánh giá từ quan điểm của người sản xuất hay người tiêu dùng Những thước đo này sẽ giúp người sản xuất cũng như những đối tượng liên quan có thể cải thiện mức độ thực hiện chuỗi cung nhằm đạt được mục đích của họ

Hơn thế nữa, dưới góc độ xóa đói giảm nghèo và phát triển nông thôn, phân tích chuỗi cung là làm rõ cơ hội tham gia chuỗi cung, cơ hội tham gia thị trường của người dân ở trong chuỗi cung và cơ hội cải thiện sinh kế của người dân thông qua kết nối sinh

kế với thị trường qua chuỗi cung

Rõ ràng, phân tích chuỗi cung sẽ cho phép làm rõ mức độ gắn kết thị trường của sinh kế và những cơ hội cải thiện sinh kế thông qua cải thiện cơ hội tham gia thị trường

3 Kết quả nghiên cứu trường hợp xã Ngư Nam, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội xã Ngư Nam

Ngư Nam là xã vùng biển, định vị tại phía Đông Nam của tỉnh Quảng Bình Phía bắc giáp Ngư Thủy Trung, phía Tây giáp xã Sen Thủy, phía đông giáp Biển Đông và phía Nam giáp huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị Tổng diện tích của Ngư Nam là 970 ha vào năm 2009, trong đó chỉ khoảng 60 ha diện tích đất nông nghiệp (chiếm 6%) Hơn thế nữa, nông nghiệp rất khó để có điều kiện phát triển do hầu hết đất đai đều thuộc loại cát trắng với độ màu mỡ rất thấp và không đủ nước Vì thế, cuộc sống của 557 hộ với 3.014 khẩu (năm 2006) chủ yếu phụ thuộc vào sinh kế biển Trong tổng giá trị sản xuất của toàn xã, 40,2 % từ thủy sản, 20,4 % từ nông nghiệp và 8,1 5 từ chế biến Còn lại là 30,3 % là từ các nguồn thu nhập khác mà chủ yếu là từ hoạt động làm thuê

Trước năm 2000, xã hoàn toàn biệt lập với bên ngoài khi mà hệ thống đường giao thông chưa phát triển Do bị chia cắt với bên ngoài bởi dãy cát trắng, con đường duy nhất để tiếp cận với bên ngoài là đi bộ qua dãy núi cát khoảng 5 km mới có thể tiếp

cận được với đường sỏi và phải mất 4 km nữa mới có thể tiếp cận đường quốc lộ 1A, nơi có phương tiện giao thông công cộng để tiếp cận với bên ngoài Trong giai đoạn này,

hệ thống điện và viễn thông cũng chưa phát triển tới địa phương Vì thế, xã hầu như cô lập với bên ngoài và sản xuất chủ yếu là vẫn mang tính tự cung tự cấp

Năm 2000, hệ thống đường giao thông từ xã kết nối với đường quốc lộ 1A đã được triển khai Hơn nữa, từ năm 2005 hệ thống đường giao thông nội xã cũng được đầu tư qua nguồn vốn 135 và sau đó là các xã bãi ngang Cùng với quá trình này, vào đầu năm 2005, hệ thống mạng lưới viễn thông cũng đã được kết nối tới tận xã Đến năm

2006, đã có 46 điện thoại cố định tại địa phương và con số này đã phát triển đến gần hơn 200 vào cuối năm 2008 và đầu 2009 Bên cạnh đó, hệ thống điện lưới đã đến tất cả các thôn và hơn 99 % người dân của xã đã tiếp cận dịch vụ này Một thay đổi khác cũng liên quan đến quá trình phát triển kinh tế theo định hướng thị trường tại địa phương là

sự hình thành chợ tại xã vào năm 2006 Đây chính là những tiền đề căn bản tạo ra sự thay đổi trong sinh kế của người dân tại địa phương

3.2 Thay đổi sinh kế tại địa phương

Mặc dầu vẫn phụ thuộc vào sinh kế thủy sản, có một sự thay đổi lớn trong sinh

kế của người dân tại địa phương trước và sau năm 2000 Trước năm 2000, sinh kế của người dân địa phương mang tính tự cung tự cấp cao, sản xuất chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình và các thành viên trong làng xã Trong giai đoạn này cũng có sự giao lưu, trao đổi với bên ngoài tuy nhiên chủ yếu là các chợ trong huyện và người dân là người chủ động đem các sản phẩm thủy sản đến các chợ địa phương để bán, trao đổi nhằm có được lương thực đáp ứng nhu cầu cơ bản của họ Sự trao đổi với bên ngoài chỉ với qui mô nhỏ và giá trị thấp Hầu như các đối tượng thu mua vẫn chưa đến được khu vực Vì thế, trong giai đoạn này nghèo đói là hiện tượng phổ biến Đến năm 2005, tỷ lệ nghèo đói vẫn còn ở mức 54 % phần nào nói lên sự lạc hậu của địa phương do bị cô lập trong một thời gian dài

Sau năm 2000, sinh kế của người dân bắt đầu thay đổi dưới sự dẫn dắt của các yếu tố thị trường và sự hỗ trợ, thúc đầy của các yếu tố về cơ sở hạ tầng như đã trình bày

ở trên

Với sự phát triển về hệ thống đường sá, người dân bắt đầu có thể sắm các phương tiện giao thông đơn giản như xe đạp, xe máy để vận chuyển sản phẩm thủy sản đánh bắt đến các chợ ở địa phương một cách dễ dàng hơn Đặc biệt là với phương tiện

xe máy, việc đưa sản phẩm đến chợ địa phương được mở rộng ra các chợ khác trong tỉnh Cùng với quá trình này, một số người thu mua đã bắt đầu tiếp cận địa phương để thu mua sản phẩm và sau đó là cung cấp hàng hóa để giảm chi phí đi lại Vì thế, tạo ra nhiều lựa chọn cho người dân trong quá trình bán sản phẩm Điều này làm giảm chênh lệch giá cả giữa địa phương và các chợ trong huyện Trước đây, giá tại các chợ địa phương có thể gấp đôi đến gấp ba, tuy nhiên, chênh lệch được rút ngắn dần và chỉ còn

240

khoảng 500 đến 1000 đồng kg vào năm 2008

Cùng với quá trình trên thì sự quá trình thương mại hóa cũng bắt đầu có những tác động đến sinh kế của địa phương Sự giao thương với bên ngoài mà đặc biệt là giao thương với Trung Quốc đã hình thành và làm tăng nhanh nhu cầu về các các loại cá có giá trị cao nhu cá Hố, cá Thu, các Mú, cá Chẽm và một số loại các khác Nhu cầu này tạo điều kiện để hình thành các cơ sở chế biến hay thu mua tại các địa phương lân cận trong huyện hay các huyện khác trong tỉnh và các tỉnh lận cận như Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Nghệ An và các tỉnh phía Bắc Bên cạnh đó, sự phát triển của hệ thống viễn thông cũng có vai trò hỗ trợ tích cực trong việc kết nối các cơ sở này đối với những người thu mua địa phương Từ đó, làm chuyển đổi hoạt động sinh kế của người dân từ đánh bắt các sản phẩm có giá trị thấp sang các sản phẩm có giá trị cao

Bên cạnh đó, nhu cầu về sử dụng các sản phẩm phụ và các sản phẩm có chất lượng thấp cho các hoạt động chế biến, hoạt động nuôi trồng cũng tăng cao do quá trình phát triển nhanh chóng của các hoạt động này tại địa phương và các địa phương khác trong khu vực Những nhu cầu này cũng được kết nối với địa phương làm thay đổi mục đích sử dụng của một số sản phẩm như từ sử dụng cá cho nhu cầu thực phẩm trực tiếp, sang sử dụng cá cho nhu cầu chế biến hay sử dụng ruốc khô cho thực phẩm sang sử dụng ruốc khô cho nuôi trồng Vì thế, làm thay đổi hình thức sản xuất và kinh doanh ở địa phương

Song song với hoạt động thủy sản, hoạt động trồng trọt và chăn nuôi cũng có những thay đổi tương ứng

Hoạt động trồng trọt chuyển từ cây lương thực như sắn, khoai lang cho nhu cầu thực phẩm sang sắn và khoai cho nhu cầu chăn nuôi và một số cây có giá trị cao cho thị trường như dưa, lạc Điều này phần nào có thể thực hiện được do nhu cầu về lương thực

đã có thể được đảm bảo thông qua trao đổi hàng hóa thủy sản

Bên cạnh đó, chăn nuôi mà đặc biệt là chăn nuôi lợn đã bắt đầu được mở rộng để

có thể tận dụng những sản phẩm phụ của ngành thủy sản và đáp ứng nhu cầu thị trường Hoạt động này được thúc đẩy thông qua các trung gian cung cấp đầu vào và thu mua sản phẩm đầu ra mặc dầu mức độ còn hạn chế Có thể nói thông qua việc phát triển các nguồn giống tại địa phương và tiếp cận nguồn giống và thức ăn ở các xã lân cận như Sen Thủy, Hồ Xá, hoạt động chăn nuôi đã thay đổi theo hình thức tăng qui mô và định hướng thị trường

Cùng với quá trình trên, thị trường lao động cũng bắt đầu có những thay đổi căn bản khi người dân địa phương, đặc biệt là phụ nữ người không thể tham gia hoạt động khai thác thủy sản và thanh niên đã tìm cách di cư để tìm kiếm công ăn việc làm tại các địa phương ở các tỉnh phía Nam

Có thể nói, sinh kế của người dân địa phương đã có sự chuyển dịch căn bản từ

sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất thương mại và định hướng thị trường Bên cạnh

đó, cũng có sự chuyển dịch theo hình thức đa dạng hóa các hoạt động sinh kế và nguồn thu

3.3 Sự thay đổi chuỗi cung của sản phẩm thủy sản

Có thể nói, sự thay đổi về chuỗi cung của sản phẩm thủy sản phần nào làm rõ cơ

hộ tham gia thị thị trường và từ đó làm thay đổi hoạt động sinh kế của người dân ở địa phương

Sơ đồ 2 Chuỗi cung của sản phẩm thủy sản ở địa phương trước năm 2000

(Nguồn: Điều tra và nghiên cứu trường hợp thông qua phỏng vấn hồi cố năm 2006,

2008, 2010)

Có thể thấy, chuỗi cung của sản phẩm thủy sản trước năm 2000 khá đơn giản (sơ

đồ 2) Về khía cạnh đầu vào, người dân phải di chuyển khá xa để có nguồn nhiên liệu cho hoạt động đánh bắt Họ phải di chuyển đến xã lân cận hoặc đi bằng đường biển đến một địa phương ở một huyện lân cận Bên cạnh đó, họ cũng phải di chuyển đến các chợ lớn trong tỉnh để mua ngư cụ Tuy nhiên, do hệ thống đường sá đi lại khó khăn nên chi phí để có các đầu vào đơn giản này khá đắt đỏ Về khía cạnh đầu ra, họ cũng chỉ đưa các sản phẩm đến các chợ trong huyện và chủ yếu là các sản phẩm thủy sản có giá trị thấp Do hệ thông giao thông đi lại khó khăn nên người dân chỉ sử dụng sức người và dụng cụ là quang gánh để mang sản phẩm đến các chợ địa phương Vì thế số lượng hạn chế và chất lượng của sản phẩm cũng không cao khi đến các chợ do phải mất một thời gian dài cho quá trình vận chuyển Trong giai đoạn này, chủ yếu là người dân tự vận chuyển sản phẩm của họ Vai trò của các trung gian và người thu mua khá mờ nhạt, chỉ phát triển vào những năm cuối giai đoạn

Sau năm 2000, chuỗi cung của sản phẩm thủy sản đã có những thay đổi đáng kể

cả về đầu vào và đầu ra (sơ đồ 3)

Sơ đồ 3 Chuỗi cung sản phẩm thủy sản ở địa phương sau năm 2000

D u t i đ i lý m t xã lân

c n (12 km) hay t i c a

Tùng qua đ ng bi n

Hộ ngư dân

Thu mua nhỏ tại địa phương

Chợ trong huyện

Thuyền (tại xã)

Lưới ở chợ Đồng Hới, Ly Hòa,

Đồng Hà hay HCM

Máy thuyền (Đồng Hới, Ly

Hòa, Đồng Hà)

242

(Nguồn: Điều tra và nghiên cứu trường hợp thông qua phỏng vấn hồi cố năm 2006,

2008, 2010)

Về mặt đầu vào thì gần như không có sự thay đổi đáng kể nào về nơi mua ngư

cụ Tuy nhiên, việc đi lại dễ dàng nên quá trình tiếp cận cũng giảm chi phí một cách đáng kể Bên cạnh đó, đầu vào về nhiên liệu cũng có thể được tiếp cận một cách dễ dàng hơn khi hệ thống đường đi lại đã thông suốt từ địa phương đến xã có cây xăng (Sen Thủy) Ngoài ra, đã có hình thành một đại lý xăng dầu nhỏ ở xã Vì thế, việc tiếp cận nhiên liệu không còn là vấn đề quá lớn như những năm trước đây

Về khía cạnh đầu ra, chuỗi cung đã có những phát triển nhanh chóng, cả về kênh phân phối và quá trình thực hiện chuỗi Về đối tượng tham gia chuỗi trở nên phong phú hơn Hệ thống thu mua đầu vào đã được hình thành ở xã, cả người địa phương và không địa phương Vì vậy, tạo cơ hội bán sản phẩm khác nhau cho hộ ngư dân Tuy nhiên, phần lớn hộ ngư dân phải vay tiền từ thu mua lớn hoặc vừa để tiến hành hoạt động sản xuất Vì vậy, tạo ra sự ràng buộc trong lựa chọn người bán và vì vậy giá cả đã được cải thiện nhưng vẫn có sự chệnh lệch lớn và bất lợi cho người đánh bắt

Có thể nói, đã có sự phân chia chuyên sâu theo sản phẩm trong các chuỗi cung Chuỗi cung về các sản phẩm có giá trị thấp hầu như vẫn không thay đổi nhiều khi thị trường vẫn là các chợ địa phương Trong một số trường hợp, thị trường đã được mở ra ở các chợ khác trong tỉnh và ở các huyện mịền núi Do hệ thống giao thông đã phát triển nên phương tiện vận chuyển đã có sự thay đổi nhiều Chủ yếu là vận chuyển bằng xe máy Tuy nhiên, khi có nguồn cung lớn, ô tô tải có thể huy động để tham gia vận chuyển

Đã có nhiều đầu mối thu mua được phát triển ở địa phương Bên cạnh đó, hoạt động chế biến đã được khôi phục và phát triển tạo ra nhu cầu tương đối hiệu quả khi nguồn cung lớn Do đó, chênh lệch giá giữa địa phương và các chợ đã được giảm một cách đáng kể Bên cạnh đó, người đánh bắt cũng giảm tham gia trực tiếp vào quá trình tiêu thụ sản phẩm mà chủ yếu là qua các trung gian

Chuỗi cung sản phẩm thủy sản có chất lượng cao và gia cao được dẫn dắt bởi sự

D u t i đ i lý m t xã lân

c n (12 km), đ i lý trong xã

Hộ/nhóm đắnh bắt

mua lớn Thuyền (tại xã)

Lưới ở chợ Đồng Hới, Ly Hòa,

Đồng Hà hay HCM

Máy thuyền (Đồng Hới, Ly

Hòa, Đồng Hà)

mua nhỏ và vừa tại xã

Chợ địa phương trong huyện và các huyện lân cận

Nhà máy chế biến hoặc thu mua lớn tại các địa phương trong tỉnh

Người nuôi trồng ở các địa phương và trong địa phương

thay đổi của nhu cầu thị trường và từ đó làm thay đổi hoạt động sản xuất truyền thống của ngư dân Hầu hết các sản phẩm có giá trị cao đều được bán cho các đầu mối thu mua ở địa phương: người thu mua lớn và người thu mua vừa và nhỏ Người thu mua lớn

là những người có phương tiện bảo quản và có thể mua với bất kỳ số lượng nào Vì vậy,

họ có thể thu mua quanh năm Ngược lại những người thu mua vừa là những người không có phương tiện cất giữ và họ chi thu mua với số lượng vừa đủ lớn để họ có thể đủ chuyến đi trong ngày Thông thường người thu mua vừa và nhỏ phải bán lại sản phẩm cho người thu mua lớn nếu họ không có đủ số lượng Tuy nhiên, họ có thể mua với số lượng lớn vì họ vẫn có thể liên hệ với các nhà máy thu mua và chế biến để hỗ trợ họ khi

có số lượng cung lớn Sự chênh lệch giá giữa những người thu mua không lớn vì có sự thông đồng giữa những người thu mua Vì thế, người thu mua thu được một lợi nhuận tương đối lớn Trong thời gian gần đây, một số hộ gia đình đánh bắt đã kết hợp giữa đánh bắt với thu mua sản phẩm để bán thẳng cho các nhà máy, vì thế tạo ra sự cạnh tranh cho các đối tượng thu mua độc lập Quá trình này làm giảm sự chênh lệch về giá giữa các sản phẩm và tạo ra nhiều lợi thế hơn cho người dân trong quá trình tiêu thụ sản phẩm

Cùng với quá trình trên, sản phẩm phụ ruốc khô cũng đã thay đổi đáng kể khi chủ yếu phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng, nay chuyển sang vừa phục vụ nhu cầu tiêu dùng đồng thời phục vụ thức ăn nuôi trồng

Như vậy, đã có sự thay đổi căn bản trong chuỗi cung của các sản phẩm thủy sản

và sự thay đổi này đã làm thay đổi hết sức có ý nghĩa trong quá trình tiếp cận thị trường của người dân đối với các sản phẩm đánh bắt của họ

4 Thảo luận và kết luận

Kết quả nghiên cứu trường hợp chỉ ra rằng sự phát triển của cơ sở hạ tầng, đặc biệt là hệ thống giao thông và hệ thống viễn thông đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sự thay đổi chuỗi cung cũng như sự thay đổi sinh kế của người dân theo định hướng thương mại Sự phát triển của hệ thống giao thông không chỉ tạo điều kiện cho người dân có thể đi lại và trao đổi hàng hóa một cách thuận tiện mà còn mang người thu mua đến người sản xuất từ đó tạo ra nhiều kênh tiêu thụ sản phẩm khác nhau và tạo ra nhiều kênh lựa chọn khác nhau cho người tiêu dùng Quá trình này sau đó lại được thúc đầy bởi hệ thống viễn thông làm giảm chi phí của các giao dịch và đẩy nhanh quá trình hội nhập ra các thị trường ngoài của các chuỗi cung

Chuỗi cung phát triển vẫn chủ yếu tập trung vào đầu ra hơn là đầu vào Nguyên nhân kém phát triển của chuỗi cung đầu vào là do sản xuất mang tính manh mún và chuỗi cung đầu vào mang tính rủi ro hơn Vì thế, chuỗi cung đầu ra được lựa chọn phát triển hơn là chuỗi cung đầu vào

Mặc dầu giá cả có sự chênh lệch khá lớn giữa người đánh bắt và người thu mua, vai trò của người thu mua là rất quan trọng trong quá trình đưa sản phẩm đến thị trường

244

Với sự manh mún về sản xuất, rất khó cho người dân có thể tự đưa sản phẩm đến thị trường Điểm mấu chốt ở đây là làm sao có thể hỗ trợ cho người thu mua và tạo cơ chế hợp tác giữa người thu mua và người sản xuất hơn là tạo ra sự cạnh tranh đối với họ Tạo ra sự cạnh tranh đối với họ có thể tạo ra sự sụp đổ của thành phần này và có thể tạo

ra rũi ro đối với người sản xuất

Sự thay đổi nhu cầu đóng một vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt sự thay đổi chuỗi cung và từ đó làm thay đổi sinh kế Sự thay đổi nhu cầu này không chỉ xảy ra ở trong địa phương, tỉnh hay quốc gia mà có thể cả trên thế giới Quá trình toàn cầu hóa

và thương mại hóa đòi hỏi cần phải khai thác những yếu tố này một cách hiệu quả trong quá trình sản xuất Những sản phẩm có chất lượng cao, có tính an toàn cao, có giá trị cao là những sản phẩm có tính hòa nhập tốt Vì vậy, việc lựa chọn sản phẩm của địa phương cần có cách nhìn lâu dài và bền vững

Mặc dầu đã bắt đầu có sự hội nhập của thị trường các sản phẩm mà đặc biệt là các sản phẩm có giá trị cao, quá trình tạo giá trị gia tăng hầu như vẫn rất đang hạn chế ở địa phương Vì thế, sinh kế của người dân thay đổi còn thay đổi chậm

Tóm lại, sự phát triển về cơ sở hạ tầng, của thị trường và sự phát triển của các chuỗi cung đã mang lại cơ hội cải thiện một cách đáng kể sinh kế của người dân ven biển

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Beamon, B.M., Supply chain design and analysis: Models and Methods, International

Journal of Production, 55, (1998), 281-294

2 Carney, D., Sustainable Livelihood Approach: Progress and Possibilities for Change,

Working Paper, Department for International Development, London, 2002

3 Dorward, A., Poole, N., Morrision, J., Kydd, J., & Urey, I., Markets, Institutions and technologies: Missing Links in Livelihood Analysis, Development policy review, 21(3),

(2003), 319-332

4 Hussein, K., Livelihoods Approahces Compared: A Multi-Agency Review of Current Practice, Working Paper, Oversea Development studies, London, 2002

5 Kanji, N., MacGregor, J., & Tacoli, C., Understanding market-based livelihoods in a globalising world: Combining approaches and methods, Working Paper, International

(http://www.iied.org/SM/markets/documents/MethodsMarketBasedLivelihoods.pdf), 2005

6 Rennie, J K., & Singh, N., Participatory Research for Sustainable Livelihoods: A Guidebook for Field Projects: International Institute for Sustainble Development,

Winnipeg, 1996