PHÂN TÍCH CHUỖI CUNG SẢN PHẨM TÔM NUÔI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN THĂNG BÌNH, TỈNH QUẢNG NAM pptx

Kết quả phân tích chuỗi cung cho thấy các hộ nuôi nắm bắt thông tin thị trường trong chuỗi rất hạn chế, luôn bị tư thương ép giá, ép phẩm cấp; bên cạnh đó còn khó khăn về vốn, kỹ thuật n

TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, tập 72B, số 3, năm 2012

PHÂN TÍCH CHUỖI CUNG SẢN PHẨM TÔM NUÔI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN THĂNG BÌNH, TỈNH QUẢNG NAM

Mai Văn Xuân 1 , Lê Văn Thu 2 1

Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế 2

Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Quảng Nam

Tóm tắt Nghiên cứu này được thực hiện trên cơ sở số liệu thu thập được từ 80 hộ

nuôi tôm và 45 tác nhân khác tham gia chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi trên địa bàn huyện Thăng Bình Kết quả phân tích chuỗi cung cho thấy các hộ nuôi nắm bắt thông tin thị trường trong chuỗi rất hạn chế, luôn bị tư thương ép giá, ép phẩm cấp; bên cạnh đó còn khó khăn về vốn, kỹ thuật nuôi nên lợi nhuận thu được của hộ nuôi tính theo chu kỳ kinh doanh thấp hơn các tác nhân khác trong chuỗi dẫn đến nhiều bất lợi cho người nuôi tôm Mặt khác, sự hợp tác trong chuỗi cung thiếu sự ràng buộc giữa các tác nhân tham gia, các công ty CB&XK thủy sản chưa tích hợp theo chiều dọc, liên kết với hộ nuôi để tạo ra lợi thế cạnh tranh của mình Nghiên cứu cho thấy mặc dù gặp phải một số trở ngại trong hoạt động của chuỗi nhưng tất

cả các tác nhân đều đạt được kết quả và hiệu quả kinh doanh; chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi của huyện có nhiều lợi thế so sánh và khả năng cạnh tranh cao Nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện chuỗi cung để nâng cao hơn nữa khả năng cạnh tranh của sản phẩm và phát triển nghề nuôi tôm trên địa bàn huyện Thăng Bình một cách bền vững

1.Mở đầu

Thăng Bình là một huyện nằm về phía Đông Nam của tỉnh Quảng Nam, có nhiều tiềm năng và thế mạnh để phát triển ngành nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nghề nuôi tôm nước lợ; hàng năm đã cung cấp cho thị trường trong nước và xuất khẩu bình quân trên 2.600 tấn/năm, tạo thu nhập và giải quyết được việc làm cho người lao động Tuy nhiên, một trong những vấn đề nổi bật của sản phẩm tôm nuôi hiện nay ở huyện chưa thật sự khẳng định được vị thế cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế Nguyên nhân chủ yếu là do các mối liên kết dọc và lợi ích của các tác nhân tham gia chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi còn nhiều mặt hạn chế

Mặt khác, nghề nuôi tôm ở huyện đang đối phó với những khó khăn, hạn chế nhất định từ bản chất của nền kinh tế thị trường đó là giá cả đầu vào và đầu ra tăng giảm bất thường Chính những tồn tại trên, đặt ra cho địa phương những yêu cầu cần phải phân tích chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi trên địa bàn của mình một cách thường xuyên,

nó là công cụ quản lý hữu hiệu có tính chất hệ thống đối với quá trình tổ chức sản xuất sản phẩm trong điều kiện nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế Từ đó đề ra các chính sách thiết thực, phát triển nghề nuôi tôm trên địa bàn huyện một cách bền vững

2 Mục tiêu và phương pháp nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu này là phân tích chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi trên địa bàn huyện Thăng Bình, qua đó rút ra những mặt thuận lợi, những mặt hạn chế, cản trở đến hiệu quả hoạt động của chuỗi cung, đề ra các giải pháp thiết thực nhằm hoàn thiện chuỗi cung để nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm và phát triển nghề nuôi tôm trên địa bàn huyện Thăng Bình một cách bền vững

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành điều tra 80 hộ nuôi tôm,

và 45 tác nhân tham gia khác trong chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi, thông qua phỏng vấn trực tiếp và phát phiếu điều tra Bên cạnh đó, còn tiến hành thu thập các tài liệu từ các cơ quan quản lý ngành liên quan đến nghề nuôi tôm của huyện để tính toán các chỉ tiêu phục vụ công tác nghiên cứu

3 Phân tích chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi trên địa bàn huyện Thăng Bình

Phân tích chuỗi cung là đánh giá đối tượng tham gia chuỗi cung, quá trình vận chuyển và lưu giữ các sản phẩm, quá trình tạo giá trị, quá trình trao đổi thông tin và quá trình chi trả Những thành phần này sẽ tương tác và tác động qua lại với nhau để kết nối tài nguyên và sản phẩm đến người tiêu dùng cuối cùng [1, 3]

3.1 Xác định chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi ở huyện Thăng Bình

Hình 1, mô tả chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi tại huyện Thăng Bình Đây là một chuỗi cung khá phức tạp và có sự phân công lao động khá chi tiết giữa các khâu trong chuỗi Nguồn cung đầu vào con giống từ các cơ sở sản xuất giống ngoài địa phương (tỉnh Bình Định và Khánh Hòa), và nguồn cung từ Trung tâm giống địa phương Nguồn cung thức ăn tôm và thuốc phòng ngừa và điều trị bệnh tôm đi từ các nhà máy sản xuất ngoài địa phương đến các đại lý cấp 1, rồi cấp 2 mới đến hộ nuôi Chuỗi cung đầu ra được chia làm 4 kênh:

Kênh I: Từ hộ nuôi - thu gom lớn - công ty chế biến và xuất khẩu;

Kênh II: Từ hộ nuôi - thu gom lớn - bán buôn - bán lẻ Tam Kỳ- người tiêu dùng; Kênh III: Từ hộ nuôi - thu gom lớn - bán buôn - bán lẻ Đà Nẵng - người tiêu dùng;

Kênh IV: Từ hộ nuôi - thu gom nhỏ - bán lẻ Thăng Bình - người tiêu dùng

100% 65,71% 34,29% 100%

31,2%

31,2%

68,8%

85% 15%

Hình 1 Sơ đồ chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi ở huyện Thăng Bình

Kênh chính:

Kênh phụ:

(Nguồn: điều tra năm 2011)

3.2 Đặc điểm của các tác nhân trong chuỗi

3.2.1 Người cung cấp tôm giống

Kết quả điều tra 80 hộ nuôi tôm cho thấy, có 2 nguồn cung tôm giống: Trung tâm giống của Tỉnh và giống mua ngoài tỉnh Nguồn cung tôm giống ngoài tỉnh: được cung cấp tại các trại nuôi tôm giống tư nhân của tỉnh Bình Định và Khánh Hòa Riêng nguồn cung con giống ở tỉnh Khánh Hòa lớn nhất chiếm 75%, tỉnh Bình Định cung cấp 10% Các hộ nuôi tôm trực tiếp đến các cơ sở sản xuất giống ở 2 tỉnh này để mua và thỏa thuận giá cả ngay tại nơi cung cấp Đây là nguồn cung tương đối ổn định, tuy nhiên, tỷ lệ tôm nuôi sống không ổn định có hộ đạt 80 - 90% cũng có hộ đạt dưới 50% Giống lấy từ Trung tâm giống của tỉnh Quảng Nam: số lượng cung 15%, chất lượng chưa xác định rõ ràng, tùy từng năm có năm đạt tỷ lệ sông cao từ 80% đến 90% Nhìn chung, các nguồn cung con giống cần phải kiểm soát chất lượng, bảo đảm cho người nuôi đạt tỷ lệ sống cao

3.2.2 Người cung cấp thức ăn, thuốc phòng ngừa và điều trị bệnh cho tôm

Thức ăn tôm là đầu vào chiếm tỷ trọng giá trị lớn nhất trong tổng chí phí đầu vào Ở huyện Thăng Bình có 2 hình thức nuôi là bán thâm canh (vùng triều) và thâm

Người cung con

giống ngoài địa

dịch vụ đầu vào

Nhà máy CB thức ăn tôm

Đại lý cấp 1

Hộ nuôi tôm

Thu gom nhỏ

Nhà máy chế biến xuât khẩu

Nhà nhập khẩu

Nhà bán lẻ

ĐN

Đại lý cấp 2

Thu gom lớn

Bán buôn

Người cung con giống địa phương

Nhà bán

lẻ TK

Nhà bán lẻ

TB

canh (vùng cát) Thức ăn cho tôm chủ yếu là thức ăn công nghiệp được mua từ: Nhà máy Hoa Chen Việt Nam (Núi Thành Quảng Nam, Thanh Toàn (Đà Nẵng), Công ty UNI- PRESIDENT Việt Nam (Điện Bàn Quảng Nam, tỉnh Bình Dương) Tại huyện Thăng Bình có 3 đại lý cấp 1 của 3 nhà máy nêu trên Thức ăn được các đại lý cấp 2 vận chuyển đến ao nuôi, giá cả tùy thuộc vào từng loại thức ăn và từng tuần tuổi của tôm nuôi Bình quân từ 27 ngàn đồng/kg Thức ăn tôm dưới 15 ngày tuổi giá 30 ngàn đồng/ký, giai đoạn trước thu hoạch 25 ngàn đồng/ kg

Thuốc phòng ngừa và điều trị bệnh tôm: Được cung cấp từ các đại lý cung cấp thức ăn tôm từ các công ty sản xuất trong và ngoài nước, có nhiều nhãn hiệu, mẫu mã, công thức khác nhau khó kiểm soát Vì vậy, các đại lý khó phân biệt được chất lượng, cách thức sử dụng và nguồn gốc của các loại sản phẩm này để thông tin đầy đủ cho các

hộ nuôi tôm

3.2.3 Tác nhân người nuôi tôm

Người nuôi tôm là các hộ nông dân, họ là tác nhân tạo ra sản phẩm tôm đáp ứng nhu cầu thị trường Trong tổng 80 hộ được điều tra, độ tuổi chủ hộ trung bình 43,5 tuổi, trong đó chủ hộ nuôi tôm vùng triều 46,5 và vùng cát 40,5 tuổi Các chủ hộ điều trong

độ tuổi lao động, có sức khỏe tốt và gắn bó nhiều năm trong nghề nuôi tôm Diện tích trung bình của hộ là 0,59 ha, hộ nuôi vùng cát có diện tích cao nhất 0,84 ha Vì vậy, quy

mô diện tích của hộ đạt tiêu chí của trang trại nuôi tôm là rất ít Nhu cầu vốn đầu tư nuôi tôm của hộ trung bình 257,8 triệu đồng, trong đó vốn vay chiếm 8,44% (21,76 triệu đồng) Thu nhập trung bình của hộ 224,720 triệu đồng, trong đó hộ nuôi tôm vùng cát cao hơn vùng triều bình quân 338,8 triệu đồng

Hiệu quả kinh tế thu được đối với sản phẩm tôm nuôi sẽ ảnh hưởng rất lớn tới quyết định đầu tư của họ Qua bảng 1 cho thấy, ở vùng cát 1 ha/vụ tôm nuôi lợi nhuận kinh tế ròng trung bình 203.866,91 ngàn đồng, vùng triều là 26.043,48 ngàn đồng Bình quân chung 101.574,08 ngàn đồng trên ha/vụ, cứ 1 đồng chi phí bỏ ra nuôi tôm sẽ thu

về 0,37 đồng lợi nhuận kinh tế ròng Tất cả các chỉ tiêu thể hiện hiệu quả ở vùng cát đều cao hơn vùng triều

Thực tế cho thấy trong những năm qua, việc nuôi tôm ở vùng cát phát triển có chiều hướng tốt hơn vùng triều Điều này được lý giải do ở vùng cát tuy suất đầu tư cao hơn, nhưng nuôi công nghiệp nên dịch bệnh ít xảy ra, các điều kiện cơ sở hạ tầng thuận lợi hơn so với vùng triều Đối với các hộ nuôi tôm vùng triều, kỹ thuật nuôi tôm còn hạn chế, trong khẩu phần thức ăn cho tôm cung cấp nhiều thức ăn tươi (chủ yếu là cá) nên khi tôm ăn không hết sẽ dư thừa làm ô nhiễm ao nuôi, gây bệnh cho tôm Theo các chuyên gia về nuôi tôm thì đây là nguyên nhân làm giảm năng suất tôm nuôi của vùng triều ở huyện Thăng Bình

Bảng 1 Kết quả và hiệu quả nuôi tôm của hộ

(Tính bình quân vụ/ha)

chung

2 Giá trị sản xuất (GO) 1000đ/ha 186.891,88 634.897,60 377.182,57

3 Chi phí sx chi trả bằng tiền (C bt ) 1000đ/ha 147.823,20 378.562,12 245.829,69

4 Chi phí tự có của hộ (Ch) 1000đ/ha 13.025,2 52.468,57 29.778,8

6 Tổng chi phí (C) 1000đ/ha 160.848,40 431.030,69 275.608,49

7 Thu nhập tổng hợp (MI) 1000đ/ha 39.068,68 256.335,48 131.352,88

8 Lợi nhuận kinh tế ròng (NB) 1000đ/ha 26.043,48 203.866,91 101.574,08

(Nguồn: số liệu điều tra năm 2011)

Những khó khăn lớn nhất hiện nay của các hộ nuôi tôm là chưa nắm bắt thông tin thị trường kịp thời, thường bị tư thương ép giá, ép phẩm cấp, giá cả đầu vào tăng nhanh, không kiểm soát được chất lượng nguồn thức ăn và thuốc phòng ngừa dịch bệnh tôm Vốn và kỹ thuật nuôi tôm đang là nguyên nhân ảnh hưởng xấu đến kết quả và hiệu quả nuôi tôm

3.2.4 Tác nhân thu gom lớn

Các thu gom lớn mua tôm của các hộ nuôi có sản lượng lớn (trên 0,5ha), có điều kiện giao thông thuận lợi Qua điều tra cho thấy, các thu gom lớn mua tôm trực tiếp tại

ao nuôi, sau đó cung cấp phần lớn cho các nhà máy chế biến tôm và xuất khẩu trong tỉnh như: VINASHIN (Núi Thành), Công ty CB&XKTS Đông Phương (Điện Bàn), Công ty CB&XKTS Hải Hà (Hội An), và Nhà máy CB&XK TS Thọ Quang (Đà Nẵng)

Số còn lại bán cho người bán buôn đầu mối trong tỉnh và thành phố Đà Nẵng Khó khăn của người thu gom lớn là nguồn thu gom không ổn định phụ thuộc lớn vào số lượng và chất lượng của người nuôi trồng, công nghệ kỹ thuật bảo quản tôm còn hạn chế, chi phí vận chuyển cao, cạnh tranh mua từ hộ nuôi và bán tôm cho các công ty chế biến và xuất khẩu là rất lớn

3.2.5 Tác nhân người thu gom nhỏ

Những người thuộc nhóm tác nhân này thường sinh sống trên địa bàn huyện và

có nhiều năm kinh nghiệm mua bán tôm, có được các quan hệ lâu dài với những người bán lẻ các chợ trên địa bàn huyện Họ thường mua với số lượng ít Đây là lực lượng rất linh động, họ thuê một nhóm người sử dụng phương tiện xe máy, thùng chứa, máy sục khí để mua tôm tại những ao nuôi có sản lượng ít, giao thông khó khăn ô tô không thể vào được Người thu gom nhỏ mang tôm về nhà tiến hành phân loại để bán cho người bán lẻ và người tiêu dùng

3.2.6 Công ty chế biến và xuất khẩu

Trước hết, các công ty sẽ liên lạc với các nhà thu gom lớn thường xuyên để tìm nguồn nguyên liệu phù hợp với yêu cầu sản xuất (tên loại, kích cỡ) và giá thu mua Sau khi đã thoả thuận xong, nguyên liệu được vận chuyển đến công ty để đánh giá chất lượng Những sản phẩm không đạt yêu cầu cảm quan sẽ bị trả lại ngay cho người cung cấp Khả năng để công ty có thể truy xuất một cách chính xác và hiệu quả đến khâu đầu vào cho nuôi trồng hiện nay vẫn là vấn đề rất khó thực hiện vì một số nguyên nhân:

- Các công ty chưa thiết lập mối liên kết dọc hoặc sự hợp tác dọc trong chuỗi cung sản phẩm tôm của mình Việc thu mua qua trung gian còn chiếm tỷ lệ lớn (hơn 70% sản lượng) nên sự hợp tác với người nông dân gần như không có Đặc biệt, việc không ký kết hợp đồng khi thu mua càng làm cho chất lượng nguyên liệu của công ty không có sự đảm bảo chặt chẽ, việc tìm hiểu thông tin về nguồn cung cấp đầu vào cho nuôi trồng không thể chính xác, khả năng truy xuất nguồn gốc vì thế cũng rất khó khăn

- Chính vì không xây dựng mô hình liên kết hay hợp tác dọc với người nuôi nên các công ty cũng không có sự đầu tư vốn, không có sự gắn kết với các nhà cung cấp dịch vụ Điều này dẫn đến khả năng kiểm soát nguồn giống, thức ăn, thuốc thú y trong quá trình nuôi là điều gần như không thể thực hiện

3.2.7 Người bán buôn

Những người bán buôn đóng vai trò rất tích cực trong vận chuyển và tiêu thụ tôm Phạm vi hoạt động của họ rộng Họ là mắt xích giữa người thu gom lớn với người bán lẻ Họ xây dựng mạng lưới tiêu thụ tại các chợ đầu mối tại Tam Kỳ và thành phố Đà Nẵng Trung bình 1kg tôm nuôi họ bán với giá 116 ngàn đồng Trong đó bán cho người bán lẻ giá 110 ngàn đồng/1 kg, bán cho người tiêu dùng đến mua trực tiếp 150 ngàn đồng /kg (Thường là các nhà hàng, khách sạn) Chi phí sản xuất bình quân 103,3 ngàn đồng/1kg bao gồm giá vốn tôm mua từ người thu gom chở đến cho họ, chi phí bảo quản (chủ yếu ướp đá), chi phí vận chuyển đến các chợ lẻ và các nhà hàng, khách sạn Lợi nhuận kinh tế ròng bình quân là 12,7 ngàn đồng/ kg tôm

Người bán lẻ tại huyện Thăng Bình chủ yếu mua tôm từ người thu gom nhỏ Người bán lẻ tại Tam Kỳ, Đà Nẵng, mua tôm từ các nhà bán buôn vận chuyển đến các chợ đầu mối, sau đó phân về các chợ nhỏ ở các phường Giá bán bình quân của người

bán lẻ 127,67 ngàn đồng/ kg; chi phí sản xuất bình quân là 118,34 ngàn đồng/ kg và mức lợi nhuận kinh tế ròng của người bán lẻ ở các địa điểm là 9,33 ngàn đồng/kg Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả của người bán lẻ ở thành phố Tam Kỳ cao hơn ở huyện Thăng Bình và thành phố Đà Nẵng Mạng lưới người bán lẻ góp phần quan trọng trong chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi, đưa sản phẩm tôm nuôi đến các địa điểm, các đối tượng tiêu dùng trực tiếp và điều tiết cân bằng giá cả giữa các thị trường

3.3 Phân tích chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi của huyện Thăng Bình

3.3.1 Dòng thông tin trong chuỗi

Qua kết quả điều tra chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi ở huyện Thăng Bình cho thấy khả năng nắm bắt thông tin của các thành phần trong chuỗi là rất khác biệt: Các cơ

sở cung cấp tôm giống: Nắm bắt định hướng chung về thị trường tôm trong nước và thế giới qua các phương tiện thông tin đại chúng Họ không am hiểu về tình hình thổ nhưỡng, điều kiện khí hậu tại nơi nuôi tôm của người mua Việc mua bán không có ràng buộc gì sau khi bán (không có bảo hành) Đối với các đại lý cung cấp thức ăn tôm: Nắm

rõ thông tin về giá cả thức ăn từ nhà máy chế biến thức ăn, quá trình phát triển tôm nuôi qua các hộ nuôi và nếu có dấu hiệu về bệnh tật hay sai sót từ việc sử dụng thức ăn, các đại lý phản hồi cho nhà máy chế biến thức ăn tôm và nhà máy cử cán bộ kỹ thuật hướng dẫn cách cho ăn và khắc phục tình hình Đối với hộ nuôi, trước khi thả giống nuôi những câu hỏi về giá cả, chất lượng, số lượng, kích thước với họ là hoàn toàn không chắc chắn Qua thực thế điều tra cho thấy, khi tôm gần đến vụ thu hoạch, người nuôi tôm tìm thông tin về người mua tôm, giá bán qua những người cùng nuôi xem giá cả thế nào Liên hệ bằng điện thoại với người mua mà họ đã từng bán và đối tượng thu mua cuối cùng mà họ chọn là người mua với giá cao hơn, dễ chịu hơn và thanh toán bằng tiền mặt Như vậy, đối với hộ nuôi họ nắm thông tin không đầy đủ về thị trường, vì những thông tin này thường người mua thỏa thuận chung với nhau, sự khác biệt giữa các người mua là không lớn

Đối với các nhà máy chế biến và xuất khẩu: Các nhà máy chế biến là tác nhân

nắm đầy đủ nhất về thông tin giá cả, số lượng, kích cỡ và chất lượng mà người tiêu dùng nước ngoài cần Giữa nhà máy và người nuôi chưa có mối quan hệ gắn kết, các thông tin mà các nhà máy chế biến có được từ người thu gom cung cấp theo từng chuyến hàng, không nắm được toàn bộ theo mùa vụ về tình hình nuôi của các hộ Có thể nói sản lượng tôm của các hộ nuôi cung cấp chủ yếu cho các nhà máy chế biến tôm và xuất khẩu

3.3.2 Quá trình tạo giá trị của từng tác nhân trong chuỗi

Sự thay đổi về giá bán cuối cùng của sản phẩm tôm nuôi phụ thuộc vào từng kênh tiêu thụ (bảng 2) Tại kênh I, kênh tiêu thụ có ít tác nhân tham gia, có giá bán cuối cùng là 165 ngàn đồng/kg, chi phí sản xuất 66,53 ngàn đồng và đạt được lợi nhuận kinh

tế ròng là 98,47 ngàn đồng/kg (chiếm 59,69% giá trị sản phẩm) Trong kênh này, một

đồng chi phí bỏ ra đã tạo ra 1,48 đồng lợi nhuận kinh tế ròng Đây là kênh tiêu thụ hoạt động tích cực, sản lượng tiêu thụ chiếm 68,8% sản lượng tôm của toàn huyện Kết quả tính toán trên cho thấy: trong kênh I, lợi nhuận của các công ty chế biến và xuất khẩu đạt rất cao 70,53 ngàn đồng/kg, chiếm 71,62% trong tổng lợi nhuận kinh tế ròng của chuỗi giá trị, thu gom lớn đạt được 6,48 ngàn đồng/kg (chiếm 6,58%), hộ nuôi đạt 21,46 ngàn đồng/kg (71,62%) Như vậy, người hưởng lợi nhiều nhất là các công ty chế biến và xuất khẩu Trong kênh III, người nuôi tôm đạt lợi nhuận thấp hơn (chiếm 29,11%), người thu gom lớn chiếm 39,3% trong tổng lợi nhuận ròng toàn chuỗi

Nhìn chung, so với các tác nhân khác trong chuỗi, người nuôi tôm hưởng lợi không cao vì để đạt mức lợi nhuận 21,46 ngàn đồng/ kg, người nuôi tôm phải mất một khoảng thời gian từ 2 đến 3 tháng, chi phí bỏ ra khá lớn và chịu rủi ro rất cao Trong khi

đó, thu gom lớn và các tác nhân khác có tốc độ vòng quay vốn nhanh nên hạch toán cụ thể thì cùng với khoảng thời gian nuôi của hộ, mức lợi nhuận họ đạt được cao gấp nhiều lần so với hộ nuôi tôm

3.3.3 Quan hệ hợp tác trong chuỗi

Qua phân tích trên cho thấy, giữa hộ nuôi, người thu gom lớn, thu gom nhỏ và các công ty chế biến và xuất khẩu tôm hầu như không có mối quan hệ hợp tác nào Quan hệ giữa họ chỉ là mối quan hệ mua bán đơn thuần không có một sự ràng buộc mang tính pháp lý nào cả Các công ty chế biến là người tiêu thụ sản phẩm tôm nuôi từ

hộ nuôi tôm là nhiều nhất, nhưng việc thu mua nguyên liệu đều phụ thuộc vào người thu gom lớn Các công ty yêu cầu, thỏa thuận số lượng, chất lượng, kích cỡ tôm với người thu gom lớn và quy trình quản lý chất lượng theo các tiêu chuẩn của hệ thống HACCP, GMP, BRC, ACC, IFS nhưng người nuôi không biết Vì vậy, khả năng cạnh tranh của các công ty chế biến và xuất khẩu là hạn chế Việc không có sự ràng buộc bằng hợp đồng thu mua nguyên liệu, cũng như sự hỗ trợ vốn, kỹ thuật từ các công ty chế biến với người nuôi, nên khi giá cả người mua nào cao hơn hộ nuôi sẽ bán cho người đó, như vậy chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi của huyện mang tính chuỗi cơ hội hơn là hợp tác

Với chức năng cầu nối giữa các tác nhân, nên dễ nhận thấy người thu gom lớn gần như đóng vài trò là người trưởng chuỗi của kênh II, III vì họ có khả năng quán xuyến các thành viên khác trong chuỗi trong việc phân phối đầu ra sản phẩm của hộ nuôi và cung ứng hàng hóa đầu vào cho người bán buôn; kênh I người trưởng chuỗi là các công ty CB&XK, tuy nhiên năng lực định hướng của các trưởng chuỗi chưa được thể hiện rõ Đối với kênh I, các công ty CB&XK cần phải tăng cường tích hợp theo chiều dọc, liên kết với hộ nuôi để gắn kết nguồn nguyên liệu chặt chẽ, loại bỏ thu gom lớn, rút ngắn khẩu độ chuỗi cung nhằm giảm chi phí lưu thông, nâng cao hiệu quả kinh doanh của mình [3]

Bảng 2 Quá trình tạo giá trị và lợi nhuận kinh tế ròng qua các tác nhân của mỗi kênh phân phối

(tính bình quân 1kg tôm nuôi)

tôm

Thu gom lớn

Nhà máy CB&XK

Thu gom nhỏ

Bán buôn

Bán lẻ

TB

Bán lẻ

TK

Bán lẻ

ĐN

Chuỗi giá trị Kênh I

Kênh II

Kênh III

Kênh IV

(Nguồn số liệu điều tra năm 2011).

3.3.4 Lợi thế so sánh của chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi

Từ số liệu điều tra, chúng tôi tính toán hệ số chi phí nguồn lực trong nước (DRC) để xác định lợi thế so sánh của sản phẩm tôm nuôi của huyện DRC/SER = 0,50475 < 1 cho thấy: nếu bỏ ra 0,50475 USD chi phí nguồn lực trong nước để nuôi tôm

và xuất khẩu sẽ thu về một lượng giá trị ngoại tệ gia tăng là 1 USD Điều đó chứng tỏ,

sử dụng các yếu tố tài nguyên trong nước như đất đai, lao động, tiền vốn để sản xuất các đầu vào và nuôi tôm xuất khẩu có lợi thế so sánh và khả năng cạnh tranh cao Đây là cơ

sở để các cấp chính quyền của huyện Thăng Bình khuyến khích các cơ sở, các doanh nghiệp và hộ nông dân tham gia vào chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi, tổ chức nuôi tôm xuất khẩu nhằm mang lại lợi thế cao và hiệu quả kinh tế lớn, góp phần sử dụng nguồn lực có hiệu quả, giải quyết việc làm và cải thiện đời sống nhân dân, phát triển kinh tế

Chúng tôi đã xây dựng các kịch bản với giả định các mức chi phí nguồn lực trong nước tăng 5%, 10%, 15% thậm chí 30% và giá tôm xuất khẩu giảm 5%, 10%, 15%, nhưng các hệ số DRC/SER vẫn nhỏ hơn 1 Điều này khẳng định khả năng cạnh tranh của sản phẩm tôm nuôi của huyện là cao và có hiệu quả

3.3.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng thực hiện chuỗi cung

Khả năng thực hiện chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi ở huyện Thăng Bình chịu tác động chủ yếu bởi các nhân tố sau:

Sự biến động giá cả: khi giá thức ăn, giá mua tôm giống tăng cao, trong điều kiện giá tôm nuôi xuất khẩu xuống thấp dẫn đến kết quả nuôi tôm lỗ, người nuôi sẽ thu hẹp quy mô diện tích nuôi (hoặc không nuôi) Đối với người thu gom, họ chủ động mua với giá thấp và bán tôm cho các người bán sĩ cung cấp cho thị trường nội địa (Kênh II

và kênh III) làm ảnh hưởng xấu đến kênh I, tức hạn chế năng lực chế biến và sản lượng xuất khẩu của các công ty Lúc này, kênh II và kênh III trở thành kênh cạnh tranh đối với kênh I

Chất lượng sản phẩm tôm nuôi: khi tôm xuất bán có phẩm cấp thấp, các công ty chế biến trả lại cho người thu gom, lượng tôm này được người thu gom cung cấp cho người tiêu dùng ở Tam Kỳ, Đà Nẵng qua kênh II, kênh III (thị trường dễ tính hơn) Như vậy, kênh II, III trở thành kênh thay thế kênh I

Các điểm nghẽn (nút thắt): Đối với chuỗi cung đầu vào cho thấy, nguồn cung con giống là hạn chế chưa đáp ứng nhu cầu của các hộ nuôi, do nguồn cung ở xa, (Bình Định, Khánh Hòa) nên phát sinh chi phí thu mua cao, chất lượng con giống không được kiểm soát chặt chẽ Trong khi đó, nguồn cung trong tỉnh chủ yếu là trung tâm giống cung cấp với số lượng ít (15%) Đối với chuỗi cung đầu ra, năng lực nuôi trồng của hộ nuôi còn hạn chế, do quy mô vốn, quy mô diện tích nuôi bình quân của hộ nuôi ở huyện thấp so với mức bình quân chung của toàn tỉnh Mặt khác, kỹ thuật nuôi thâm canh chưa cao dẫn đến năng suất thấp, sản lượng thấp chưa đáp ứng được nguồn nguyên liệu cho các nhà máy chế biến để xuất khẩu nhằm khai thác tốt lợi thế so sánh của sản phẩm