Vật liệu lân quang bức xạ màu xanh CaAl2 O 4 : Eu2+, Nd3+ được chế tạo bằng phương pháp nổ dung dịch urê-nitrat.. Kết quả nghiên cứu về giản đồ nhiễu xạ tia X và tính chất phát quang ch
Trang 1193
CHẾ TẠO VẬT LIỆU LÂN QUANG CaAl 2 O 4 : Eu 2+ , Nd 3+
BẰNG PHƯƠNG PHÁP NỔ Nguyễn Ngọc Trác 1 , Nguyễn Mạnh Sơn 1 , Lê Xuân Hùng 2 , Nguyễn Thị Duyên 1
1
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
2
Viễn thông Thừa Thiên Huế
Tóm tắt Vật liệu lân quang bức xạ màu xanh CaAl2 O 4 : Eu2+, Nd3+ được chế tạo bằng phương pháp nổ dung dịch urê-nitrat Điều kiện nổ tối ưu cho việc chế tạo vật liệu này là: hàm lượng urê bằng 18 lần số mol sản phẩm và nhiệt độ nổ là 580 0C Kết quả nghiên cứu
về giản đồ nhiễu xạ tia X và tính chất phát quang chứng tỏ rằng chất lân quang tồn tại cấu trúc đơn pha đơn tà, phổ bức xạ gồm một dải rộng với cường độ bức xạ cực đại ở 444 nm
do chuyển dời điện tử 4f-5d của ion Eu2+, thời gian lân quang kéo dài vài giờ
1 Mở đầu
Vật liệu lân quang đã và đang được ứng dụng rộng rãi trong kỹ thuật và cuộc sống Trong những năm gần đây, vật liệu lân quang dài và có độ chói cao trên nền aluminate kiềm thổ MAl2O4 (M: Sr, Ca, Ba) pha tạp các ion đất hiếm (Eu2+, RE3+) đang được quan tâm nghiên cứu Loại vật liệu này phát bức xạ trong vùng nhìn thấy và có nhiều ưu điểm vượt trội, đó là độ chói cao, thời gian lân quang dài hơn hẳn vật liệu truyền thống, không gây độc hại cho con người và môi trường [1, 2, 3]
Vật liệu lân quang aluminat kiềm thổ pha tạp các ion đất hiếm có thể được chế tạo bằng nhiều phương pháp khác nhau [4] Gần đây, phương pháp nổ đang được quan tâm nghiên cứu bởi tính ưu việt của nó: thời gian chế tạo ngắn, vật liệu ban đầu dễ tìm, chi phí thấp, không gây ô nhiễm môi trường và đặc biệt là nhiệt độ nung tương đối thấp (< 600 o
C), phù hợp với điều kiện của nhiều phòng thí nghiệm Trong phương pháp này, urê vừa đóng vai trò tạo năng lượng gây ra phản ứng nổ, vừa đóng vai trò chất khử Nhiệt độ nổ đóng vai trò quan trọng, cung cấp nhiệt ban đầu gây ra phản ứng nổ Nhiều công trình công bố sử dụng phương pháp nổ để chế tạo vật liệu với hàm lượng urê khác nhau: 1,5 lần [5], 2 lần [2] , 2,5 lần [3] so với tính toán lý thuyết, tùy thuộc vào quy trình chế tạo và nhiệt độ nổ
Trong báo cáo này, chúng tôi trình bày việc chế tạo vật liệu lân quang CaAl2O4:
Eu2+, Nd3+ (CAO: Eu2+, Nd3+) bằng phương pháp nổ Sự ảnh hưởng của nồng độ urê, nhiệt độ nổ trong công nghệ chế tạo đến cấu trúc và tính chất quang của vật liệu được khảo sát một cách có hệ thống
Trang 22 Thực nghiệm
Vật liệu CAO: Eu2+, Nd3+ được chế tạo bằng phương pháp nổ dung dịch urê-nitrat Thành phần hợp thức của hỗn hợp chất oxi hóa-khử được tính toán dựa vào phương trình phản ứng:
(1 - x - y)Ca(NO 3 ) 2 + 2Al(NO 3 ) 3 + xEu(NO 3 ) 3 + yNd(NO 3 ) 3 + 6.68(NH 2 ) 2 CO
→ CaAl 2 O 4 : xEu 2+ , yNd 3+ + sản phẩm phụ
Vật liệu CaAl2O4: Eu2+(x %
mol), Nd3+(y % mol) được chế tạo
theo quy trình được mô tả ở hình 1
Nguyên liệu ban đầu là các muối
nitrat kim loại Al(NO3)3.9H2O
(Merck), Ca(NO3)2.4H2O (Merck),
và các oxit đất hiếm Eu2O3 (Merck),
Nd2O3 (Merck), B2O3 (AR), urê
((NH2)2CO) (AR), và HNO3 (AR)
Đầu tiên, Eu2O3, Nd2O3 được nitrat
hóa bằng axit HNO3 để đưa về
dạng dung dịch muối nitrat
Eu(NO3)3, Nd(NO3)3 Hỗn hợp các
muối nitrat kim loại được cân theo
tỉ lệ hợp thức và hòa tan với nước
cất ở nồng độ thích hợp (NH2)2CO được sử dụng làm nhiên liệu cho quá trình nổ, đồng thời làm chất khử B2O3 đóng vai trò là chất chảy, làm giảm nhiệt độ tạo pha Hỗn hợp dung dịch muối kim loại cùng với urê và B2O3 được khuấy gia nhiệt ở 70oC để tạo thành gel Gel được sấy trong 3h ở 80oC, sau đó được nổ ở 580oC trong 5 phút Sản phẩm thu được có dạng xốp màu trắng
CAO
n n
n
, là tỉ lệ mol urê Tỉ lệ mol urê tính theo lý thuyết là 6,68 Tuy nhiên,
các kết quả thực nghiệm chứng tỏ rằng tỉ lệ mol urê lớn hơn nhiều, tùy thuộc vào quy trình chế tạo và nhiệt độ nổ
3 Kết quả và thảo luận
Cấu trúc của mẫu CaAl2O4: Eu2+, Nd3+ với tỉ lệ mol urê thay đổi từ 14 đến 20, ở nhiệt độ nổ 580oC được khảo sát thông qua giản đồ nhiễu xạ tia X ở hình 2 Kết quả này cho thấy rằng khi n= 14, vật liệu chưa hình thành pha tinh thể, cấu trúc CaAl2O4 chỉ xuất hiện khi n 15 nhưng vẫn tồn tại pha CaAl4O7 Vật liệu chỉ đơn pha khi n = 18
Ca(NO 3 ) 2 4H 2 O, Al(NO 3 ) 3 9H 2 O Eu 2 O 3 , Nd 2 O 3
Dung dịch các muối nitrat
Dung dịch các chất oxi hóa và chất khử
Chất chảy B 2 O 3
Nhiên liệu (NH 2 ) 2 CO
Gel Khuấy gia nhiệt
Sấy 3h ở 80oC Gel trắng đục
Nổ ở 580oC trong 5 phút
Sản phẩm CaAl 2 O 4 :
Eu2+,Nd3+
Hình 1 Quy trình chế tạo vật liệu CaAl 2 O 4 : Eu 2+ ,
Trang 3Hình 2 Giản đồ XRD của các mẫu CAO: Eu 2+ , Nd 3+ với nồng độ urê thay đổi
Như vậy, khi hàm lượng urê quá cao, phản ứng nổ sẽ giải phóng nhiệt lượng lớn hơn, hình thành những pha không mong muốn của vật liệu CAO: Eu2+, Nd3+ cấu trúc pha đơn tà Mặt khác, khi hàm lượng urê thấp thì nhiệt độ do phản ứng gây ra sẽ thấp, dẫn đến phản ứng xảy ra không hoàn toàn và chưa đủ để khử ion Eu3+ thành ion Eu2+ [3,
6, 7]
Hình 3 Giản đồ XRD của các mẫu CAO: Eu2+, Nd3+ nổ ở nhiệt độ khác nhau
Giản đồ nhiễu xạ tia X của vật liệu CAO: Eu2+, Nd3+ ở nhiệt độ nổ khác nhau, với tỉ lệ mol urê không đổi n = 18 được biểu diễn ở hình 3 Kết quả này cho thấy, vật liệu được chế tạo ở các nhiệt độ nổ này đều hình thành chủ yếu pha CaAl2O4 mong muốn Tuy nhiên, khi nổ với các nhiệt độ thấp (từ 520 đến 560 oC) bên cạnh CaAl2O4 cấu trúc đơn tà với tỉ phần khá lớn, vật liệu còn tồn tại pha CaAl4O7 với tỉ phần bé, khi nhiệt độ tăng lên thì tỉ phần pha CaAl4O7 giảm Ở nhiệt độ nổ 580oC, vật liệu chỉ tồn tại CaAl2O4 cấu trúc đơn tà mà không còn tồn tại pha CaAl4O7 Nếu tiếp tục tăng nhiệt độ
nổ thì vật liệu lại xuất hiện pha CaAl4O7 trở lại Hàm lượng nhỏ các ion đất hiếm pha
0
2 0 0
4 0 0
6 0 0
8 0 0
l C a A l2 O 4 l l
l
l
t
n = 1 8
n = 1 7
n = 1 6
n = 1 5
n = 1 4
n = 2 0
n = 1 9
0
1 0 0
2 0 0
3 0 0
4 0 0
5 0 0
6 0 0
7 0 0
8 0 0
2 ® é
l
l
t
t l l t
l
5 8 0oC
5 6 0oC
5 4 0oC
5 2 0oC
6 0 0oC
t C a A l 4 O 7
l C a A l2 O 4
l l
Trang 4tạp hầu như khụng ảnh hưởng đến thành phần pha CaAl2O4
Phổ phỏt quang của cỏc mẫu với hàm lượng urờ khỏc nhau (n = 14 ữ 20) được biểu diễn trờn hỡnh 4 Phổ phỏt quang của vật liệu ứng với n = 14 cú dạng cỏc vạch hẹp
với cực đại ở bước súng 580, 593, 615 và 654 nm đặc trưng cho sự chuyển dời điện tử
f-f của ion Eu3+ Khi tăng hàm lượng urờ, phổ phỏt quang là một dải rộng cú cực đại ở
bước súng 444 nm, đặc trưng cho sự dịch chuyển từ cấu hỡnh 4f 6 5d 1 sang 4f 7 của ion
Eu2+ trong mạng nền [1, 5], khụng xuất hiện cỏc vạch hẹp đặc trưng cho ion Eu3+ cũng như của ion Nd3+ trong vật liệu này Cường độ bức xạ của ion Eu2+ tăng khi hàm lượng urờ tăng và tối ưu khi n = 18 Điều này chứng tỏ, trong quỏ trỡnh nổ với hàm lượng urờ n
= 18, ion Eu trong mạng đó bị khử hoàn toànvà tồn tại ở trạng thỏi Eu2+, tạo ra mật độ tõm phỏt quang thớch hợp, dẫn đến cường độ phỏt quang tốt nhất
Phổ phỏt quang của vật liệu CAO: Eu2+, Nd3+ nổ ở cỏc nhiệt độ khỏc nhau được trỡnh bày ở hỡnh 5 Phổ phỏt quang của cỏc mẫu này đều cú dạng dải rộng với cực đại bức xạ ở bước súng 444 nm và cú cường độ bức xạ cực đại thay đổi theo nhiệt độ nổ Khi nhiệt độ nổ tăng thỡ cường độ phỏt quang cực đại tăng và đạt cực đại với nhiệt độ
nổ 580 oC Cỏc đỉnh đặc trưng của ion Eu3+ cũng như ion Nd3+ khụng xuất hiện trong phổ phỏt quang Điều này chứng tỏ cỏc ion Eu tồn tại trong chất phỏt quang CAO: Eu2+,
Nd3+ là ion Eu2+ và đúng vai trũ tõm phỏt quang, cũn ion Nd3+ đúng vai trũ là cỏc bẫy lỗ trống [4, 6]
Bờn cạnh việc khảo sỏt cường độ phỏt quang của vật liệu CAO: Eu2+, Nd3+, tớnh chất lõn quang của vật liệu cũng được khảo sỏt với hàm lượng urờ thay đổi Đường cong suy giảm lõn quang theo thời gian của hệ mẫu được thể hiện trờn hỡnh 6
Cường độ bức xạ lõn quang của cỏc mẫu suy giảm theo qui luật hàm mũ Với tỉ
lệ urờ là 17, 18, 19, cường độ lõn quang và thời gian phỏt quang kộo dài là xấp xỉ nhau Cường độ phỏt quang ban đầu và thời gian phỏt quang kộo dài được tớnh toỏn từ việc làm khớt đường cong thực nghiệm với tổ hợp của 3 hàm mũ cú dạng:
Hỡnh 4 Phổ phỏt quang của CAO: Eu 2+ ,
400 450 500 550 600 650 700
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
7 6 5
4
3 2
1
I P
Bước sóng (nm)
(1) n = 14 (2) n = 15 (3) n = 16 (4) n = 17 (5) n = 18 (6) n = 19 (7) n = 20
Hỡnh 5 Phổ phỏt quang của CAO: Eu 2+ ,
0.0 0.4 0.8 1.2 1.6
2.0
(1) 5200C (2) 540 0 C (3) 5600C (4) 580 0 C (5) 6000C
Bước sóng (nm)
4 5
1 2 3
Trang 5
3 03
2 02
1 01
t I
t I
t I
I I Trong đó: I 0 , I 01 , I 02 , và I 03 là cường độ lân quang ban đầu; 1, 2, 3 là thời gian phát quang kéo dài của bức xạ lân quang
Khi hàm lượng urê tăng, cường độ lân quang tăng Với tỉ lệ mol urê bằng 18 thì cường độ lân quang tốt nhất, sau đó giảm xuống khi tiếp tục tăng hàm lượng urê Thời gian phát quang kéo dài của vật liệu cũng phụ thuộc vào hàm lượng urê và có giá trị tốt nhất ứng với tỉ lệ mol urê là 18
1xe -15
1xe -14
1xe -13
1xe -12
1xe -11
1xe -10
e -9
3 4 5 6
thêi gian (s)
(1) n = 15 (2) n = 16 (3) n = 17 (4) n = 18 (5) n = 19 (6) n = 20
0 200 400 6 00 800 1000 1200 1400
e -16
1xe -15
1xe -14
1xe -13
1xe -12
1xe -11
1xe -10
e -9
C
C
C
C
5
3
thêi gian (s)
Sự ảnh hưởng của nhiệt độ nổ đến tính chất lân quang của vật liệu CAO: Eu2+,
Nd3+ cũng được khảo sát và biểu diễn trên hình 7 Cường độ lân quang ban đầu và thời gian phát quang kéo dài của các mẫu ứng với nhiệt độ 560oC và 580oC lớn nhất Tuy nhiên, với nhiệt độ nổ là 580oC, sản phẩm có đặc trưng lân quang tốt hơn
Các kết quả khảo sát về cấu trúc và tính chất lân quang chứng tỏ rằng, vật liệu CAO: Eu2+, Nd3+ chế tạo bằng phương pháp nổ, trong đó tỉ lệ mol urê bằng 18 và nhiệt
độ nổ là 580oC thì vật liệu có cấu trúc đơn pha, bức xạ phát quang cũng như đặc tính lân quang dài tốt
4 Kết luận
Nồng độ urê và nhiệt độ nổ có ảnh hưởng lớn đến cấu trúc và tính chất phát quang của vật liệu aluminat kiềm thổ pha tạp các ion đất hiếm bằng phương pháp nổ dung dịch urê-nitrat Điều kiện tối ưu để chế tạo vật liệu lân quang dài CaAl2O4 pha tạp các ion đất hiếm là nhiệt độ nổ 580oC và nồng độ urê nurê = 18 nCAO, vật liệu có cấu trúc đơn pha, pha đơn tà Phổ bức xạ là dải rộng có cực đại ở bước sóng 444 nm đặc trưng cho ion Eu2+ Vật liệu CAO: Eu2+, Nd3+ là vật liệu lân quang dài có độ chói cao, bức xạ màu xanh
Hình 6 Đường cong suy giảm lân quang của
khác nhau
Hình 7 Đường cong suy giảm lân quang
nổ khác nhau
Trang 6TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] S Vijay, J Z Jun, M K Bhide, V Natarajan, Synthesis, characterisation and
(2007), 446-450
[3] S Ehsan, B Masoud, T Mohammadreza, The influence of some processing conditions
nanoparticle pigments synthesized by combustion technique, Current Applied Physics
10, (2010), 596-600
[4] Nguyễn Mạnh Sơn, Nguyễn Ngọc Trác, Hồ Văn Tuyến, Nguyễn Thị Minh Phương
siêu âm, Tuyển tập các báo cáo Hội nghị Vật lý chất rắn và khoa học vật liệu toàn
quốc lần thứ VI, Nxb Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, (2010), 277-280
[5] Y Xibin, Z Chunlei, H Xianghong, P Zifei, P Y Shi, The influence of some
combustion method, Materials Letters 58, (2004), 1087-1091
[6] Nguyễn Mạnh Sơn, Nguyễn Văn Tảo, Nguyễn Văn Sửu, Lê Thị Hằng, Các nghiên cứu
và khoa học vật liệu toàn quốc lần thứ V, Nxb Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, (2008), 582-585
[7] J M Ngaruiya, S Nieuwoudt, O M Ntwaeaborwa, J J Terblans and H C Swart
cahodoluminescence measurements, Materials Letters, vol 62 (17-18), (2008),
3192-3194
PREPARATION OF THE CaAl 2 O 4 : Eu 2+ , Nd 3+ PHOSPHORESCENT
PHOSPHOR BY COMBUSTION METHOD Nguyen Ngoc Trac 1 , Nguyen Manh Son 1 , Le Xuan Hung 2 , Nguyen Thi Duyen 1
1
College of Sciences, Hue University
2
VNPT Thua Thien Hue
Abstract CaAl2 O 4 : Eu2+, Nd3+ blue emitting phosphorescent phosphor has been synthesized by urea-nitrate combustion method The optimal combustion conditions of the phosphor are (1) the molar quantity of urea is 18 times more than that of the products and
Trang 7(2) the combustion temperature is at 580 0C The research results on the XRD and luminescent properties of the phosphor showed that the phosphor has monoclinic single phase structure, the emission spectra has a broad band with peak at 444 nm that characterized transition of electronic configuration from the 4f65d excited state to the 4f7 ground state of Eu2+ ion in the lattice The phosphor has high brightness and long persistent phosphorescent time of several hours
