Những tư tưởng lớn từ những tác phẩm vĩ đại

Những tư tưởng lớn từ những tác phẩm vĩ đại

Cu1n sách các b n ựang c5m trên tay là m9t t:p h;p nh ng câu h=i và tr> l?i

Nh ng câu h=i này ựư;c ự@t ra cho tác gi>, m9t chuyên gia vC lDch sE tư tư ng phương Tây, t nh ng ự9c gi> thu9c ựG mHi t5ng l p xã h9i MK mu1n tìm hiMu vC

ựG lo i vNn ựC Nhìn chung, ựông ự>o ự9c gi> ựCu mu1n biPt các nhà tư tư ng trong quá khS suy nghĩ và lý gi>i thP nào vC nh ng vNn ựC mà con ngư?i hôm nay ựang ph>i ự1i m@t HH không mưu tìm m9t câu tr> l?i dSt khoát, m9t gi>i pháp r1t ráo, mà thư?ng hH mu1n hiMu rõ vNn ựC và mu1n rút ựư;c bài hHc t các nhà tư tư ng l n trong truyCn th1ng triPt hHc phương Tây Nh ng câu h=i này ựư;c tác gi> tr> l?i trong m9t chuyên mXc cGa ông, ban ự5u chY ựư;c ựăng t>i trên t? Chica go Sun\Times và Chica go Dai ly News Trong vòng m9t năm sau khi ra ự?i, ựã có t i 28 t? báo mua b>n quyCn ựM ựăng t>i chuyên mXc này (trong ựó có t? Kenkyu Sha Tokyo) Sf thành công cGa chuyên mXc ựã ựưa t i vigc t:p h;p nh ng câu h=i và tr> l?i thành m9t cu1n sách đó là hoàn c>nh hình thành tác ph m này trong lòng xã h9i

MK

Dĩ nhiên ự1i v i ngư?i Vigt, văn minh phương Tây nói chung, và triPt hHc cGa

nó nói riêng, không ph>i là ựC tài hHc t:p bit bu9c, và cũng không ph>i là ngukn c9i

tư tư ng giúp chúng ta ựDnh hư ng cu9c s1ng và gi>i quyPt nh ng vNn ựC cGa mình Tuy nhiên chúng ta không thM phG nh:n sf kign rlng truyCn th1ng triPt hHc phương Tây ựã có >nh hư ng quyPt ựDnh ự1i v i nCn văn minh phương Tây v1n ựã ự t nhiCu giá trD mà hign ựã tr thành phm quát ự1i v i ph5n còn l i cGa thP gi i, nên triPt hHc phương Tây thfc sf xSng ựáng ựư;c chúng ta quan tâm ựúng mSc Như ựã nói trên, khi tr> l?i các câu h=i, tác gi> không ựưa ra, hay áp ự@t, m9t câu tr> l?i dSt khoát hay m9t gi>i pháp t1i h:u Ông chY trình bày các nhà tư tư ng l n ựã nói gì trong các tác ph m cGa hH vC các vNn ựC ựư;c ự9c gi> nêu ra Các nhà tư tư ng này thư?ng có nh ng ý kiPn khác nhau, th:m chắ xung khic nhau, tuy hH ựCu dfa trên

cơ s lý lu:n nào ựó, và ý kiPn cGa hH luôn là thành qu> cGa nhiCu năm tháng suy nghĩ và chiêm nghigm Cách trình bày này giúp ự9c gi> có cơ h9i nhìn và mm xo vNn

ựC nhiCu khắa c nh khác nhau, tf rút ra bài hHc cho mình và ựưa ra quyPt ựDnh cu1i cùng đây cũng chắnh là c1t tGy cGa cái mà tác gi> trình bày như m9t ỘnCn giáo dXc khai phóngỢ, m9t nCn giáo dXc \ hình thành t th?i cm ự i Hy L p và La Mã \ nhlm vào vigc ựào t o nh ng con ngư?i tf do, hiMu theo nghĩa là m9t con ngư?i biPt

tư duy r1t ráo vC t ng vNn ựC, biPt tf ựưa ra quyPt ựDnh và chDu trách nhigm cho quyPt ựDnh cGa mình Msu ngư?i tf do này khác htn msu ngư?i nô lg, chY trông c:y vào tư duy và quyPt ựDnh cGa ngư?i khác, và dĩ nhiên, hH không hC mu1n chDu trách nhigm vC nh ng quyPt ựDnh ựó tuy rlng hH ựã hành ự9ng theo nh ng quyPt ựDnh ựó M9t quan ựiMm ựáng lưu ý n a cGa tác gi> là chu ông luôn trắch dsn ý kiPn cGa

nh ng tác gia kinh ựiMn cGa t ng lãnh vfc, ngay c> khi lý thuyPt cGa nh ng tác gia này ựã bD vư;t qua, hay th:m chắ bD phi bác, b i nh ng nhà tư tư ng và thành qu> khoa hHc cGa th?i hign ự i Ông bign minh rlng chúng ta không hHc t:p hay tiPp nh:n nh ng tri thSc cGa các nhà tư tư ng ựó, vì có thM nó ựã bD vư;t qua ho@c không còn ựúng n a dư i ánh sáng cGa khoa hHc ngày nay, mà chúng ta hHc t:p phương

pháp tư duy cGa hH, hiMu ra con ựư?ng và cách ựi cGa hH ựM tiPp c:n v i chân lý, tuy

hH s1ng trong nh ng th?i kỳ mà khoa hHc và kinh tP còn phôi thai, chưa phát triMn

đó m i thfc sf là ựiCu mà triPt hHc mang l i cho con ngư?i và cũng là ựiCu bm ắch cGa tác ph m này

Như các b n sw thNy, các câu h=i trong sách này tr>i r9ng trên nhiCu lãnh vfc, t

ự o ựSc, chắnh trD, xã h9i ựPn kinh tP và nhiCu vNn ựC thiPt thfc trong ự?i s1ng (như

mK hHc, nghg thu:t, giáo dXc, quan hg nhân sinhẦ) Như thP không có nghĩa rlng các nhà tư tư ng phương Tây chY bàn vC nh ng chuygn Ny, mà chtng qua là vì câu h=i t các ự9c gi> thư?ng chY xoay quanh nh ng vNn ựC g5n gũi Ny và ắt có ngư?i quan tâm ựPn nh ng lý thuyPt phSc t p hơn v1n ựM lý gi>i b>n chNt cGa h u thM và cNu trúc cGa thfc t i Chúng tôi mu1n nói rõ ựiCu này ựM các b n hiMu sách này không bao quát toàn b9 triPt hHc phương Tây, mà chY xoay quanh nh ng vNn ựC ựư;c nhiCu con ngư?i bình thư?ng quan tâm Cũng chắnh vì thP mà chúng tôi tin tác

ph m này bm ắch cho tuygt ự i ựa s1 chúng ta \ nh ng ngư?i không chuyên nghiên cSu triPt hHc điCu cu1i cùng mà chúng tôi mu1n thưa cùng b n ựHc là, do tác ph m này bao trùm nhiCu lãnh vfc hHc thu:t khác nhau, ựòi h=i ngư?i dDch ph>i có m9t kiPn thSc cơ b>n nào ựó mHi lãnh vfc, mà ựiCu ựó chúng tôi tf xét là mình chưa

ự t ựư;c, nên vigc dDch và chú gi>i sách này Ờ tuy chúng tôi ựã làm hPt sSc trong kh> năng có h n cGa mình Ờ chic chin vsn còn nhiCu sai sót Chúng tôi thfc sf rNt mong nh:n ựư;c ý kiPn chY giáo cGa b n ựHc

PH|M VIÊM PHƯƠNG VÀ MAI SƠN

PH.N I

NH/NG CÂU H0I V1 TRI2T H3C, KHOA H3C, VÀ TÔN GIÁO

1 CHÂN LÝ LÀ GÌ?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tôi c>m thNy khó mà ựDnh nghĩa ựư;c chân lý là gì M9t vài ngư?i b n cGa tôi nói rlng chân lý là ựiCu mà h5u hPt mHi ngư?i cùng nghĩ như nhau Nhưng ựiCu ựó ự1i v i tôi th:t vô nghĩa, b i vì ựôi khi ựa s1 l i sai l5m Th:m chắ nh ng gì mà mHi ngư?i cùng ựkng ý có thM không ph>i là chân lý Htn ph>i có nh ng ựDnh nghĩa t1t hơn vC chân lý? Nó là gì?

thành thfc, chtng h n m9t trHng tài ph t m9t c5u thG ph m lui trong khi thfc sf c5u thG Ny không ph m lui và ngư;c l i

cách đây hai mươi lăm th5 k6; nó đư7c l8p l i theo nhi9u

Pla to và Aris to tle nói rlng nh ng ý kiPn ựư;c coi là ựúng khi nào chúng khtng ựDnh ựiCu gì có, thì có, ho@c ựiCu gì không có, thì không có; ngư;c l i, nh ng ý kiPn cGa chúng ta là sai khi chúng khtng ựDnh ựiCu gì có, thì không có, ho@c ựiCu gì không có, thì có M9t khi cái ỘcóỢ trong phát biMu cGa chúng ta phù h;p v i phương cách mà sf v:t có, lúc ựó phát biMu cGa chúng ta là ựúng, và chân lý cGa phát biMu nlm chu nó tương Sng v i nh ng d kign hign có cGa gi i tf nhiên hay thfc t i Khi chúng ta nghĩ rlng m9t cái gì hign h u ho@c ựã x>y ra mà nó l i không hign h u ho@c không x>y ra, thì chúng ta mic sai l5m và do ựó ựiCu chúng ta nghĩ là sai

Vì v:y, như b n thNy, chân lý rNt dẶ dàng ựDnh nghĩa, và ựM hiMu ựDnh nghĩa Ny cũng không khó lim Có lw Pi late thiPu kiên nhsn htn ựã vui lòng ch? ự;i câu tr> l?i nPu ông ta biPt rlng câu tr> l?i dành cho ông l i ngin gHn ựPn thP Nhưng cũng

có thM ông ta ựã nghĩ t i m9t câu h=i khác, ỘLàm thP nào chúng ta chY ra ựư;c m9t phát biMu là ựúng hay sai?Ợ đây chắnh là thic mic mà ông và các b n cGa ông nêu ra

và ựòi ựư;c tr> l?i

đ1i v i thic mic này có ba msu câu tr> l?i chắnh Msu câu thS nhNt khtng ựDnh rlng m9t vài phát biMu là ựúng m9t cách hiMn nhiên, chtng h n, ỘToàn thM thì l n hơn thành ph5n.Ợ Nh ng phát biMu như thP hiMn l9 chân lý cho ta m9t cách trfc tiPp

b i m9t ựiCu rõ ràng là ta không thM nào nghĩ trái v i chúng ựư;c Khi ta hiMu thP nào là m9t toàn thM và thP nào là m9t thành ph5n, ta không thM nghĩ rlng thành ph5n

l n hơn toàn thM (mà nó thu9c vC) ựư;c Blng cách ựó chúng ta biPt ựư;c ngay l:p tSc chân lý cGa l?i phát biMu rlng toàn thM l n hơn bNt cS thành ph5n nào cGa nó M9t msu câu tr> l?i khác nói rlng chân lý cGa nh ng l?i phát biMu có thM kiMm chSng blng kinh nghigm và quan sát NPu m9t ngư?i nói rlng tr?i không mưa Chica go vào m9t ngày nào ựó trong tháng qua, ta có thM kiMm chSng chân lý cGa l?i phát biMu ựó blng cách tìm ựHc sm sách ghi chép nh ng b>n tin th?i tiPt Hay như ta

có thM nhúng m9t bàn chân xu1ng hk bơi ựM xem nư c có Nm như l?i ngư?i b n nói hay không Tương tf, m9t sf tmng quát hóa có tắnh chNt khoa hHc ựư;c coi là ựúng chY khi nào ta không quan sát thNy nh ng sf kign trái ngư;c

Msu câu tr> l?i thS ba có liên quan ựPn nh ng l?i phát biMu v a không ựúng m9t cách hiMn nhiên, v a không thM kiMm chSng blng các sf kign quan sát ựư;c đó

có thM là thic mic vC tắnh cách cGa m9t ngư?i, lo i s>n ph m gì ựư;c ưa thắch nhNt cho nh ng mXc ựắch nào ựó, ho@c con ngfa ựư;c ưa chu9ng nhNt có thing trong ự;t

ch y t i hay không Trư?ng h;p này cho phép tìm kiPm sf nhNt trắ cGa m9t nhóm ngư?i nào ựó, các nhà chuyên môn chtng h n M9t ý kiPn ựư;c ựa s1 ựkng thu:n có thM ựư;c coi như là dNu higu cho thNy ý kiPn ựó có kh> năng ựúng

Msu câu tr> l?i thS ba là msu mà b n ông ựã làm Tuy nhiên vigc nó thM hign sf nhNt trắ cGa m9t nhóm ngư?i không làm cho nó tr thành câu tr> l?i chắnh xác cho

câu h=i, ỘChân lý là gì?Ợ, cũng không ph>i là câu tr> l?i ự5y ựG cho thic mic, ỘLàm thP nào ựM chY ra ựư;c m9t phát biMu ựúng hay không ựúng?Ợ

đDnh nghĩa chân lý thì dẶ; biPt m9t phát biMu cX thM nào ựó có ựúng hay không thì khó hơn nhiCu; và theo ựumi chân lý là khó khăn nhNt

2 TRI TH:C VÀ THƯ<NG KI2N

Thưa tiPn sĩ Adler,

Có th:t là có tri thSc không hay tNt c> ựCu là thư?ng kiPn? Hình >nh cGa thP gi i

và l1i s1ng cGa chúng ta ựã thay ựmi quá nhiCu trong năm mươi năm qua khiPn tôi băn khoăn không biPt chúng ta có thM có ựư;c tri thSc chic chin vC m9t ựiCu gì ựó không? Ph>i chăng h5u hPt nh ng gì ngư?i ta gHi là tri thSc th:t ra chY là thư?ng kiPn?

F.S

F.S thân mPn,

H5u hPt chúng ta ựCu biPt thP nào là m9t thư?ng kiPn Chúng ta thNy rlng nh ng

ý kiPn cGa chúng ta là niCm tin mà ngư?i khác không thM chia so Chúng ta ựã quen nghe nh ng ngư?i bNt ựkng v i chúng ta nói, Ộđó chY là ý kiPn cGa anhỢ (ho@c

Ộquan ựiMm cGa anh Ợ) Ngay c> khi chúng ta ựưa ra m9t ý kiPn có căn cS v ng chic, chúng ta thư?ng vsn c>m thNy ựôi chút hoài nghi vC nó ỘTôi có lý do chắnh ựáng ựM tin như thP,Ợchúng ta nói, Ộnhưng tôi không thM cam kPt là chic chin.Ợ

Do ựó, có ba ự@c trưng cGa thư?ng kiPn:

(1) Chúng nói lên nh ng kh> h u hơn là nh ng ựiCu chic chin

(2) Chúng có thM bD nghi ng?

(3) Nh ng ngư?i thắch suy lu:n vsn có thM bNt ựkng trong Gng h9 hai thư?ng kiPn ự1i l:p nhau

Xưa nay chG nghĩa hoài nghi vsn cho rlng mHi thS ựCu là thư?ng kiPn, tNt c> ựCu

có thM còn tranh cãi Th:m chắ nh ng ko hoài nghi cfc ựoan còn gi>m tr nh ng thS như toán hHc và khoa hHc thành thư?ng kiPn Vắ dX, hH chY ra rlng, hg th1ng cGa khoa hình hHc hình thành trên nh ng gi> thiPt, vì v:y nh ng gi> thiPt khác cũng có thM ựư;c thiPt l:p và nh ng hg th1ng hình hHc khác có thM ựã ra ự?i Khoa hHc thfc nghigm, ựYnh cao cGa nó, nhà hoài nghi khăng khăng nói, gkm toàn nh ng khái quát hóa rNt có thM ựúng, nhưng ựó không ph>i là nh ng ựiCu chic chin bNt kh> nghi

đ1i l:p v i thuyPt hoài nghi như thP là quan ựiMm cGa các triPt gia cm Hy L p Pla to và Aris to tle cho rlng con ngư?i có thM có ựư;c tri thSc thfc sf vC m9t s1 vNn ựC nào ựó Trong chắnh b>n chNt cGa chúng, m9t s1 sf v:t thì tNt yPu và không thM nào khác ựi ựư;c Vắ dX, trong b>n chNt cGa nh ng toàn thM và nh ng thành ph5n, ựiCu tNt yPu là toàn thM luôn luôn l n hơn bNt cS thành ph5n nào cGa nó đây

là ựiCu chúng ta biPt chic chin Ngư;c l i, trong b>n chNt cGa nh ng ngư?i ựàn ông lDch sf và nh ng cô gái tóc vàng, không có gì tNt yPu làm cho nh ng ngư?i ựàn ông lDch sf luôn luôn thắch nh ng cô tóc vàng, và vì thP ựây chY là vNn ựC thư?ng kiPn

Sf khác nhau gi a tri thSc và thư?ng kiPn cũng có thM ñư;c diƒn ñ t blng các thu:t ng tâm lý hHc Khi chúng ta ñư;c h=i, “Nh ng ngư?i ñàn ông lDch sf có thích các cô tóc vàng không?” ho@c “ð>ng C9ng Hòa sw thing trong cu9c b5u cE sip t i không?” chúng ta ñư;c tf do chHn lfa câu tr> l?i Không có gì trong câu h=i bó bu9c chúng ta tr> l?i Có ho@c Không Nhưng khi chúng ta ñư;c h=i toàn thM có l n hơn m9t thành ph5n cGa nó không, chúng ta không có sf lfa chHn vC câu tr> l?i NPu chúng ta t:p trung tâm trí vào m1i quan hg gi a toàn thM và thành ph5n, chúng

ta chY có thM có m9t cách duy nhNt ñM nghĩ vC m1i quan hg ñó Chính ñ1i tư;ng mà chúng ta ñang suy nghĩ t i sw quyPt ñDnh tư duy cGa chúng ta

ðiCu này cung cNp cho chúng ta m9t chu n mfc rNt rõ ràng ñM phân bigt ñiCu chúng ta nói ra là tri thSc hay thư?ng kiPn Nó là tri thSc khi ñ1i tư;ng mà chúng ta ñang nghĩ ñPn bu9c chúng ta ph>i nghĩ vC nó theo m9t cách nào ñó Lúc Ny ñiCu chúng ta nghĩ không ph>i là ý kiPn riêng cGa chúng ta Nhưng khi ñ1i tư;ng cGa tư duy chúng ta ñM cho chúng ta tf do ñi t i m9t quyPt ñDnh vC nó, blng cách này hay cách khác, lúc ñó ñiCu chúng ta nghĩ chY là thư?ng kiPn – ý kiPn riêng tư cGa chúng

ta, nó ñư;c hình thành mà không bD cưˆng bách ‰ ñây, có thM có nh ng ý kiPn bNt ñkng v i chúng ta

Khi ñã hiMu ñư;c sf khác bigt gi a tri thSc và thư?ng kiPn, chúng ta ph>i th a nh:n rlng h5u hPt nh ng tuyên b1 cGa chúng ta là nh ng thư?ng kiPn Tuy nhiên c5n biPt rlng nh ng thư?ng kiPn cũng khác nhau vC ñ9 chic thfc M9t vài tuyên b1 dfa trên blng chSng ho@c nh ng lý lw xác ñáng, m@c dù không ph>i chung quyPt, nhưng cũng làm cho chúng tr nên kh> thG Nh ng tuyên b1 khác không có căn cS

v ng chic, ho@c không dfa trên nCn t>ng nào c> mà chY là nh ng thành kiPn ñ5y chG

ý cGa chúng ta

Vì thP vNn ñC còn b= ng= là lDch sE, toán hHc, khoa hHc thfc nghigm, và triPt lý nên ñư;c xPp vào tri thSc hay thư?ng kiPn Như chúng ta v a thNy, nhà hoài nghi cfc ñoan nói rlng c> b1n lĩnh vfc Ny ñCu là thư?ng kiPn, m@c dù hH th a nh:n chúng có nhiCu trHng lư;ng hơn là nh ng ý kiPn riêng tư ho@c thành kiPn cá nhân Tôi sw b>o vg quan ñiMm ngư;c l i, ñó là chúng ta có thM có tri thSc trong toán hHc

và triPt hHc, và có thư?ng kiPn rNt có thM ñúng trong khoa hHc thfc nghigm và lDch

sE

3 TRI2T H3C LÀ GÌ?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tôi không hiMu thu:t ng “triPt hHc” bao hàm nghĩa gì Hình như nó không có m9t chG ñC xác ñDnh nào như trong các khoa hHc và các nghiên cSu kinh vign Ph>i chăng triPt hHc bao gkm mHi lĩnh vfc tri thSc? Hay nó chY ñơn thu5n là tư tư ng, không có m9t ñ1i tư;ng riêng bigt nào? TriPt hHc có ph>i là m9t khoa hHc mang ñPn cho ta tri thSc chic chin và chính xác, hay chY là nghg thu:t suy nghĩ? T i sao chúng ta không thM ñkng thu:n v i nhau vC mXc ñích cGa m9t nu lfc mà nhân lo i theo ñumi hàng ngàn năm nay?

J.P

J.P thân mPn,

S dĩ khó ñDnh nghĩa triPt hHc là vì có quá nhiCu cái nhìn khác nhau vC n9i dung

và sS mgnh cGa triPt hHc M9t m@t, nó ñư;c trình bày như là tri thSc nCn t>ng vC b>n chNt cGa v n v:t; m@t khác, như là sf hư ng dsn ñPn m9t ñ?i s1ng t1t ñ•p Th?i Trung Cm triPt hHc bD xem như con sen cGa th5n hHc; th?i nay, nhiCu ngư?i vsn xem

nó như m9t tr; thG cho khoa hHc xã h9i và khoa hHc tf nhiên

Thu:t ng “triPt hHc” theo nghĩa ñen là lòng yêu mPn ñ1i v i sf minh triPt, theo

ñó, triPt hHc là m9t tham vHng tìm kiPm hơn là m9t cái kho chSa ñfng tri thSc tìm ñư;c và có thM truyCn gi ao ñư;c

Socrates chY rõ rlng triPt gia là ngư?i yêu mPn sf minh triPt, chS không s h u

nó Socrates còn làm cho cung cách cGa triPt gia thêm cX thM khi nói rlng m9t ñ?i s1ng không ñư;c kh>o chSng thì không ñáng s1ng và chúng ta nên theo ñumi mHi chSng lý ñPn bNt cS nơi ñâu khi chưa ngã ngũ Luôn luôn tìm kiPm, luôn luôn nghi vNn là thái ñ9 căn b>n trong sinh ho t triPt hHc Nó cũng cho thNy m9t ý hư ng luân

lý cGa m9t ñ?i s1ng t1t ñ•p v1n là ñiCu c5n nhNn m nh luôn mãi trong triPt hHc

Aris to tle trình bày n9i dung cGa triPt hHc blng m9t kh1i lư;ng tác ph m phong phú ñk s9 Ông phân chia triPt hHc thành nh ng chuyên ngành khác nhau ðSng trên tNt c> là “ñg nhNt triPt hHc”, hay Siêu hình hHc, v1n là tri thSc vC nh ng nguyên lý

và nh ng nguyên nhân t1i h:u Sf nhNn m nh Siêu hình hHc như v:y cũng ñóng vai trò chính yPu trong triPt hHc

, ngư=i đi đ>u theo đư=ng hư ng này, phân bi t m?t bên là

Quan ñiMm cGa tôi là, triPt hHc là m9t lo i tri thSc ñ@c bigt có tính minh triPt Nó ñem ñPn cho ta minh triPt vC b>n chNt con ngư?i, vC thP gi i, vC Thư;ng ðP, vC ñ?i s1ng t1t ñ•p và xã h9i t1t ñ•p Nó ñem ra ánh sáng thic mic căn b>n vC yPu tính cGa

v n v:t và cSu cánh cu9c ñ?i Do ñó, nó ñSng trên khoa hHc, c> vC lý thuyPt lsn thfc hành, vì khoa hHc chY ñC c:p ñPn nh ng vNn ñC bên ngoài và kém quan trHng hơn

Theo quan ñiMm này, triPt hHc là m1i b:n tâm cGa tNt c> mHi ngư?i Nó không ph>i là m9t ngành hHc ñ@c bigt, ñòi h=i ph>i tinh thông m9t phương pháp lu:n phSc

t p, toán hHc cNp cao, ho@c máy móc tinh vi TriPt gia ñích thfc là m9t con chim l hiPm, ñó là vì ông ta ñã dâng hiPn hPt mình và su1t ñ?i cho vigc theo ñumi minh triPt

gi a m9t thP gi i ñ5y sf xao lãng Tuy nhiên mHi ngư?i có thM ñáp l i tiPng gHi này,

vì chY có hai ñiCu duy nhNt mà m9t ngư?i c5n có ñM tr thành triPt gia, ñó là trí tug ñư;c Thư;ng ðP ban cho và m9t niCm khát khao mu1n biPt chân lý t1i h:u

Nh ng gì tôi v a trình bày trên ñây g;i lên nh ng gi>i ñáp cho tNt c> các câu h=i cGa b n TriPt hHc không ph>i là m9t khoa hHc thfc nghigm theo nghĩa cGa V:t lý hHc, Hóa hHc, và Sinh lý hHc; mà nó là m9t khoa hHc thu5n lý, và như toán hHc, nó phát triMn blng suy tư và phân tích có hg th1ng Nhà toán hHc lsn nhà triPt hHc ñCu không vign dsn bNt kỳ sf kign ñã quan sát ñư;c nào c>, ngo i tr nh ng sf kign

thu9c kinh nghigm thơng thư?ng cGa mHi ngư?i C> hai đCu tiPn hành nh ng khám phá cGa mình ngay t i bàn giNy; c> hai đCu là nh ng nhà tư tư ng xa\lơng

TriPt hHc khơng ph>i là m9t nghg thu:t, nhưng nĩ sE dXng các mơn hHc lý thuyPt, đ@c bigt là nghg thu:t suy lu:n bign chSng Nĩ khơng ph>i là th5n hHc, vì trong khi th5n hHc lNy niCm tin tơn giáo làm kh i điMm cGa mình thì triPt hHc l i bit đ5u blng sf phán đốn thfc tP, nĩ nu lfc làm rõ và đào sâu sf hiMu biPt vC m9t thP

gi i cịn n tàng trong phán đốn thfc tP đĩ

Hồn tồn khơng đPn trư c khoa hHc, triPt hHc đPn sau khoa hHc M@c dù, như lDch sE cho thNy, sf tra h=i triPt lý bit đ5u t rNt lâu trư c thí nghigm khoa hHc, nĩ cũng sw tiPp tXc lâu dài sau khi chúng ta đã đ t đPn nh ng gi i h n cGa tri thSc thfc nghigm Các khoa hHc thfc nghigm đã hồn thign rki, và cĩ nh ng biMu hign cho thNy nh ng th?i điMm nào đĩ chúng đã đi xa đPn mSc cĩ thM Nhưng triPt hHc vsn cịn tumi Nu thơ cGa nĩ Sf phát triMn đ5y đG cGa nĩ nlm nhiCu thiên niên k‹ phía trư c

4 TRI2T H3C TRONG K@ NGUYÊN KHOA H3C

Thưa tiPn sĩ Adler,

Khoa hHc đã cung cNp tri thSc và cơng cX đM t o ra m9t k‹ nguyên cơng nghigp hign đ i Nhưng triPt hHc cĩ thM giúp gì đư;c chúng ta trong th?i đ i khGng ho>ng ngày nay khơng? Hay triPt hHc đã lui th?i trong k‹ nguyên khoa hHc này?

trA l=i câu hBi đĩ bCng l=i khDng đEnh: khoa hFc mang l i

Nĩi m9t cách khác, khoa hHc mang đPn cho chúng ta thS quyCn lfc v a cĩ tính chNt kiPn t o v a cĩ tính chNt phá hGy Nĩ cung cNp cho chúng ta nh ng phương tign đM theo đumi nh ng mXc đích xNu xa lsn nh ng cSu cánh t1t đ•p Tf nĩ, khoa hHc khơng chY trung tính vC m@t đ o đSc, nghĩa là, nĩ khơng t1t khơng xNu đ1i v i giá trD cGa nh ng cSu cánh mà vì nĩ các phương tign đư;c đem ra sE dXng; nĩ cịn hồn tồn khơng thM chY cho chúng ta m9t đư?ng hư ng đ o đSc nào, vì nĩ chtng cung cNp cho chúng ta nh ng tri thSc c5n thiPt vC hg th1ng nh ng điCu thign và hg th1ng nh ng cSu cánh

Do v:y, b n rNt cĩ lý khi đC xuNt ý tư ng rlng khoa hHc c5n cĩ triPt hHc hu tr; nPu nh ng phương tign mà khoa hHc t o ra đư;c sE dXng cho nh ng mXc đích xSng đáng Ngày nay nhiCu ngư?i nghĩ rlng triPt hHc là vơ ích khi so sánh v i khoa hHc,

b i vì ngư?i ta khơng thM áp dXng nĩ đM t o ra mHi thS ho@c đM kiMm sốt các

phương tign Tuy nhiên tri thSc triPt hHc, theo tôi, l i h u dXng theo m9t cách khác, cao quý hơn Sf h u dXng và Sng dXng cGa nó có tính ñ o ñSc và giáo dXc, chS không có tính kK thu:t và chP tác Trong khi khoa hHc trang bD cho chúng ta phương tign ñM sE dXng, thì triPt hHc hư ng dsn chúng ta ñPn nh ng cSu cánh mà chúng ta mong ñ t t i

Tôi xin nói rõ ñiMm cu1i cùng này Cách xE sf cGa con ngư?i và các thiPt chP xã h9i tùy thu9c vào nh ng gi>i ñáp cGa chúng ta trư c nh ng câu h=i như h nh phúc

hg t i vào cái gì, bmn ph:n cGa chúng ta là gì, tm chSc nhà nư c nào là công blng nhNt, ñiCu gì làm cho sf thign phm quát trong xã h9i, con ngư?i c5n có nh ng tf do

gì, và vân vân Bây gi? và mãi mãi, khoa hHc không thM nào tr> l?i ñư;c bNt cS m9t câu h=i nào v a kM, ho@c bNt kỳ câu h=i nào khác có liên quan ñPn cái ñúng và cái sai, cái t1t và cái xNu, bây gi? và mãi mãi

Không tr> l?i ñư;c nh ng câu h=i này, chúng ta như con thuyCn không có la bàn

và bánh lái trôi d t gi a biMn sóng cu9c ñ?i Ch ng nào chiPc thuyCn cá nhân ho@c con tàu nhà nư c còn sE dXng công suNt nh=, chúng ta có thM không g@p nhiCu nguy hiMm Nhưng, như b n ñã chY ra, trong k‹ nguyên h t nhân này, khi chúng ta di chuyMn v i t1c ñ9 l n và v i công suNt l n, tai hHa ñe dHa chúng ta mHi khúc quanh nPu chúng ta không biPt ñDnh hư ng ñúng

Chính là triPt hHc, chS không ph>i khoa hHc, sw d y cho chúng ta thNy sf khác bigt gi a cái ñúng và cái sai ñkng th?i hư ng dsn chúng ta ñi t i nh ng ñiCu thign phù h;p v i b>n chNt cGa chúng ta NPu như l;i ích chP tác cGa khoa hHc phát sinh

t sf diƒn t> chính xác cGa nó vC cách thSc mHi v:t v:n ñ9ng, thì l;i ích ñ o ñSc cGa triPt hHc l i có ngukn g1c t nh ng hiMu biPt nCn t>ng vC nh ng thfc t i t1i h:u ñlng sau nh ng hign tư;ng mà khoa hHc nghiên cSu Mui lo i tri thSc tr> l?i nh ng câu h=i mà lo i kia không thM, và vì thP mui lo i ñCu h u ích theo cách riêng cGa nó

Theo tôi, chính là triPt hHc, chS không ph>i khoa hHc, là b:c cao nhNt trong mHi nCn văn hóa và văn minh, ñơn gi>n vì nh ng câu h=i mà nó có thM gi>i ñáp lúc nào cũng kh n thiPt cho nhân sinh M9t ñiCu chic chin là, chúng ta càng chiPm lĩnh ñư;c khoa hHc, chúng ta càng c5n ñPn triPt hHc, b i vì càng có nhiCu sSc m nh, chúng ta càng c5n ñPn phương hư ng

5 MGI LIÊN QUAN CHA TOÁN H3C VII TRI2T H3C

Thưa tiPn sĩ Adler,

Trong vigc giáo dXc khoa hHc ngày nay, ngư?i ta ñã dành cho toán hHc nhiCu sf chú ý Tôi cũng ñã nhìn thNy các triPt gia ñã ñánh giá cao tư duy toán hHc V:y thfc chNt cGa toán hHc là gì, và t i sao nó ñóng m9t vai trò quan trHng như thP trong khoa hHc và triPt hHc? T i sao toán hHc l i có m@t trong h5u hPt các chương trình giáo dXc phm thông? Toán hHc có giá trD thfc tiƒn trong ñ?i s1ng thư?ng ngày không?

G.K

G.K thân mPn,

ghi nhJn; ông cho rCng nguKn gLc cMa Hình hFc xuNt phát t

L:p trư?ng cGa Pla to ñã dsn ñPn m9t kiMu bNt ñkng khác vC b>n chNt cGa toán hHc, còn mãi cho t i ngày nay Aris tote ñkng ý v i Pla to rlng toán hHc có giá trD như m9t tri thSc, hoàn toàn không kM t i nh ng Sng dXng thfc tiƒn, nhưng ông ph>n ñ1i m nh mw ý kiPn nói toán hHc ñư;c coi là msu mfc cho tNt c> tri thSc triPt hHc Ông lNy làm khó chDu thNy nh ng hHc trò cGa Pla to ñkng nhNt hóa toán hHc v i triPt hHc, và các sinh viên khoa triPt sw không ling nghe gi>ng viên nào không trình bày

tư tư ng cGa mình blng hình thSc toán hHc Theo Aris to tle, mui khoa hHc có m9t phương pháp riêng thích h;p ñ1i v i ñ1i tư;ng chính yPu cGa nó, và do ñó, phương pháp toán hHc không nên áp dXng trong các khoa hHc khác

và Kant Là nhà toán hFc vĩ đ i đKng th=i là m?t tri5t gia,

Nhưng ông cAnh báo các tri5t gia coi ch ng bE l c đư=ng

thích lLi ti5p cJn có tính chNt thOc chPng và sinh vJt hFc

Tính chNt chính xác, nghiêm ng@t và thu5n lý cGa toán hHc ñã ñưa nó lên vD trí cao trong cái nhìn cGa các nhà giáo dXc mHi th?i ñ i Như Pla to khtng ñDnh, toán hHc là môn hHc hư ng dsn lý trí trong vigc nghiên cSu các ñ1i tư;ng và nh ng m1i liên hg tr u tư;ng Nó cung cNp m9t blng chSng vC suy lu:n diƒn dDch, là thS suy lu:n ñi t nh ng tiCn ñC sáng rõ ñPn nh ng kPt lu:n tNt yPu

“Giá trD thfc hành” cao nhNt cGa toán hHc là trong vigc phát triMn trí tug con ngư?i Có nhiCu Sng dXng hlng ngày cGa toán hHc: ño ñ c ñDa hình, thiPt kP nhà cEa

và qu5n áo, v ch quK ñ o súng pháo binh Nhưng ngay c> khi các máy tính ñign tE

và các phương tign t1i tân khác thay thP cho mHi tính toán cGa con ngư?i, lý trí chúng ta vsn ph>i c5n ñPn nguyên lý toán hHc ñM nim ñư;c m9t phương dign thiPt yPu cGa thP gi i chúng ta ñang s1ng

6 SQ XUNG ĐRT GI/A KHOA H3C VÀ TÔN GIÁO

Thưa tiPn sĩ Adler,

Có hay không sf xung ñ9t gi a khoa hHc và tôn giáo? Tôi không nghĩ rlng văn b>n cGa Thánh Kinh l i có thM hòa gi>i ñư;c v i tri thSc khoa hHc hign ñ i Ph>i chăng nh ng khám phá cGa v:t lý hign ñ i, ñDa chNt hHc, thiên văn hHc, và sinh v:t hHc mâu thusn v i câu chuygn ñư;c kM trong Sáng ThP Ký vC sf sáng t o ra tr?i ñNt

và con ngư?i?

E.V

E.V thân mPn,

, m?t l>n giAi thích v i Galileo lý do t i sao không thS

Ý tư ng mà Bar beri ni trình bày v i Galileo có thM ñư;c khái quát hóa NPu khoa hHc và tôn giáo có nh ng mXc ñích khác nhau – nghĩa là, nPu hH c1 ging tr>

l?i nh ng câu h=i khác nhau, và nPu hH c1 ging làm nh ng vigc khác nhau cho con ngư?i Ờ thì gi a hH sw không có sf xung ự9t

đâu là nh ng câu h=i mà tôn giáo tìm cách tr> l?i? đó là nh ng câu h=i vC hign

h u và b>n chNt cGa Thư;ng đP, vC sf liên hg cGa con ngư?i v i Thư;ng đP, vC sf chi ph1i cGa Thư;ng đP ự1i v i vũ trX, và ự@c bigt là sf quan tâm cGa Ngài dành cho con ngư?i TNt c> nh ng ựiCu này hoàn toàn vư;t quá th m quyCn gi>i quyPt cGa khoa hHc, bây gi? và mãi mãi Nh ng tôn giáo khác nhau ựưa ra nh ng câu tr> l?i khác nhau cho nh ng câu h=i trên ựây, nhưng trong khi tìm hiMu ựM chHn câu tr> l?i ựúng, chúng ta không mong gì ựPn sf tr; giúp cGa khoa hHc

Tôn giáo có làm ựiCu gì thfc tP cho con ngư?i không? Có, nó ựưa con ngư?i tiPp xúc trfc tiPp v i Thư;ng đP, nó mang l i cho cu9c s1ng cGa con ngư?i m9t ý nghĩa

và giá trD ự o ựSc nCn t>ng, và trên hPt nó cung cNp cho con ngư?i m9t phương tign

mà nh? ựó con ngư?i tìm kiPm và nh:n ựư;c sf giúp ựẼ cGa Thư;ng đP ựM tuân theo nh ng ựiCu răn d y cGa Ngài NPu chúng ta hiMu ựư;c chút ắt vC khoa hHc, chúng ta sw nh:n ra rlng khoa hHc không thM làm ựư;c nh ng ựiCu v a kM Do v:y không có sf c nh tranh ựây Khoa hHc tr> l?i nh ng câu h=i khác và làm nh ng vigc khác cho chúng ta Nó mô t> cái thP gi i chúng ta ựang s1ng Nó gi>i thắch cơ cNu và cách chuyMn ự9ng cGa sf v:t chúng sinh ra và biPn dDch như thP nào, và do

ựó chúng ta sE dXng chúng như thP nào vào nh ng mXc tiêu t1t ho@c xNu Chúng ta Sng dXng nh ng khám phá cGa khoa hHc ựM s>n xuNt ra hlng hà sa s1 sf v:t, t thSc

ăn cho bé sơ sinh ựPn bom nguyên tE Nhưng khoa hHc không nói cho chúng ta biPt căn nguyên và lý do tkn t i cGa sf v:t; nó cũng không ngăn c>n chúng ta l m dXng sSc m nh mà nó mang l i cho chúng ta Cùng m9t tri thSc khoa hHc, nó có thM ự5u ự9c ho@c cSu ch a, có thM hGy digt ho@c xây dfng

và các nhà th>n hFc khác, đFc sâu hơn Sáng Th5 ký sT dUn

Nhưng vsn còn m9t ựiMm xung ự9t nghiêm trHng Sáng ThP Ký nói v i chúng ta rlng Thư;ng đP t o ra con ngư?i theo hình >nh cGa Ngài, và rlng trong tNt c> t o v:t trên trái ựNt này chY có con ngư?i là ựư;c t o dfng theo hình >nh cGa Thư;ng

đP điCu này thư?ng ựư;c gi>i thắch ựM nói lên rlng con ngư?i vC b>n chNt khác v i muôn v:t khác, kM c> nh ng hình thSc cao ựtng cGa ự?i s1ng ự9ng v:t ChY mình anh ta là m9t con ngư?i, là m9t sinh v:t có lý trắ và ý chắ tf do Anh ta không chY là m9t sinh v:t, chY khác bigt nhau v i các con v:t khác vC mSc ự9 Anh ta hoàn toàn khác bigt vC loài

Theo lý thuyPt cGa Dar win vC sf tương c:n hH hàng gi a con ngư?i và loài khY, thì con ngư?i khác v i con khY chY mSc ự9, chS không khác vC loài gi1ng Sf khám phá ra Ộnh ng mit xắch còn thiPuỢ này trong chuui tiPn hóa ựư;c cho là thM hign sf liên tXc gi a ngư?i và vư;n Trong khi tuyên b1 chY mình con ngư?i ựư;c

t o dfng theo hình >nh cGa Thư;ng đP, Sáng ThP ký nhNn m nh vào m9t sf bNt liên tXc gi a ngư?i và các hình thSc khác cGa sf s1ng trên trái ựNt VC vNn ựC này, Kinh Thánh và Sinh v:t hHc không thM c> hai ựCu ựúng ựư;c

Theo tôi, ñây là m9t xung ñ9t thfc sf, chS không chY bC ngoài, gi a m9t bên là khoa hHc và m9t bên là tín ñiCu căn b>n cGa tôn giáo Không có nhiCu xung ñ9t lo i này, chic chin không nhiCu xung ñ9t rõ ràng như v:y ðiCu ñáng chú ý là lo i xung ñ9t này l i nói vC b>n chNt cGa con ngư?i Dù nó có ñư;c gi>i quyPt hay không, và, nPu gi>i quyPt ñư;c, thì gi>i quyPt như thP nào, thì nó cũng không ph>i là ñiCu cho tôi phát biMu ñây

7 TRI2T H3C HY LVP VÀ TH.N H3C THIÊN CHÚA GIÁO

Thưa tiPn sĩ Adler,

NhiCu hHc gi> nói v i chúng tôi rlng các triPt gia ngo i ñ o Pla to và Aris to tle

gi m9t vai trò quan trHng trong sf phát triMn cGa th5n hHc Cơ ð1c giáo Au gus tine mic n; Pla to nhiCu ý tư ng, còn Aquinas tìm thNy cơ s triPt hHc cGa mình nơi Aris

to tle ðiCu này nghe th:t kỳ qu@c Làm thP nào mà nh ng vD thánh và nhà th5n hHc

Cơ ð1c giáo này l i ñi tìm nCn t>ng tư tư ng cGa hH nơi các triPt gia ngo i ñ o không hC tin vào Thư;ng ðP cGa Cơ ð1c giáo hay nh ng tín lý Cơ ð1c giáo?

và Augustine đã là nh ng tri5t gia ngo i đ o trư c khi cAi

Nhưng b n có thM h=i, chtng ph>i là Cơ ð1c giáo sơ kỳ ch1ng l i tình tr ng ngo i ñ o và tNt c> trư c tác cGa nó sao? Chtng ph>i Cơ ð1c giáo ñã tf cho là chY mình nó chiPm h u mHi chân lý và lw ph>i sao? Chtng ph>i sf ngo i ñ o bD coi là d1i trá và không ngay thtng sao? Vigc kPt h;p gi a tín ngưˆng Cơ ð1c giáo v i triPt hHc Hy L p không có vo là m9t nghDch lý l1 bDch ñ1i v i nh ng ngư?i Cơ ð1c giáo sơ kỳ sao?

Không nghi ng? gì là có m9t s1 ngư?i hoàn toàn nghĩ như v:y Ter tul lian, m9t trong nh ng ngư?i bign h9 xuNt sic nhNt cho giáo h9i Cơ ð1c giáo sơ kỳ, nói:

“ThE h=i Athens thì có liên quan gì v i Jerusalem chS? Có ñiCu gì ñkng thu:n

gi a trư?ng Acade my cGa Pla to và Giáo h9i? Hãy d•p b= ñi mHi nu lfc t o ra m9t Cơ ð1c giáo không thu5n nhNt gkm ThuyPt Khic k‹, thuyPt Pla to, và tư tư ng Bign chSng!”

Ter tu lian ñ i dign cho trư?ng phái tư tư ng Cơ ð1c giáo vsn hign dign cho t i ngày nay

Tuy nhiên, nhiCu nhà tư tư ng Cơ ð1c giáo sơ kỳ khác khtng ñDnh rlng nCn văn hóa ngo i ñ o là di s>n kP th a ñúng ñin cGa Cơ ð1c giáo Au gus tine so sánh nó

v i nh ng kho tàng mà nh ng ngư?i Do Thái cm chiPm h u khi hH r?i Ai C:p Ông nói rlng triPt hHc Hy L p chSa ñfng:

“sf chY dsn r9ng rãi ñã ñư;c thích Sng t1t hơn vào vigc sE dXng chân lý, cùng m9t s1 châm ngôn ñ o ñSc xuNt sic nhNt; và m9t vài chân lý liên quan ngay c> ñPn vigc th? phXng M9t Thiên Chúa cũng ñư;c tìm thNy ñó.”

đ5n vào lúc nh ng tác ph m chM y5u cMa Aristotle v a m i

Th>n hFc v9 tO nhiên cMa Plato và Aristotle không chPa

Trong khi sE dXng nh ng chNt ligu này, các nhà tư tư ng vĩ ñ i cGa Cơ ð1c giáo không mô ph=ng Pla to và Aris to tle Chu xuNt phát cGa hH luôn luôn là nh ng giáo ñiCu cGa niCm tin Cơ ð1c giáo, chS không ph>i là nh ng nguyên lý cGa triPt hHc Hy

L p ðM tf biPt nó m9t cách ñ5y ñG, niCm tin c1 tìm tri thSc; và trong khi làm vigc

ñó, nó t o ra m9t cái gì m i mo Au gus tine không trao Pla to cho chúng ta m9t cách ñơn thu5n, nhưng là m9t Pla to ñã ñư;c Cơ ð1c hóa nhlm mXc ñích soi sáng niCm tin Cơ ð1c giáo Aquinas cũng làm như thP v i Aris to tle Và bNt cS chu nào nh ng hHc thuyPt chính yPu cGa Cơ ð1c giáo ñòi h=i, Au gus tine và Aquinas ñCu ph>n bác m nh mw nh ng giáo thuyPt cGa ngư?i Hy L p

8 TVI SAO PHWI Đ3C NH/NG TÁC PHXM KHOA H3C CHA TH<I CY ĐVI?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tôi có thM hiMu ñư;c vì sao ông ñưa các thi sĩ, triPt gia, sE gia cm ñ i vào trong chương trình ñHc và th>o lu:n nh ng tác ph m vĩ ñ i, nhưng tôi không hiMu vì lý do

gì chúng ta ph>i ñHc nh ng tác ph m lui th?i và sai lgch vC sinh hHc, v:t lý hHc, thiên văn hHc và y hHc ñư;c viPt hơn hai ngàn năm trư c? Chtng ph>i là t1n công

và t1n th?i gi an vô ích sao? Chtng ph>i là khôn ngoan hơn nPu chúng ta ñHc m9t b9 sE xác thfc vC khoa hHc ho@c nh ng tri thSc khoa hHc ñư;c truyCn bá r9ng rãi và ñáng tin c:y hay sao?

T.M

T.M thân mPn,

, cho rCng trái đNt là trung tâm vũ trZ, vUn có nh ng l7i

9 Ý NGHĨA CHA L[CH S\

Thưa tiPn sĩ Adler,

M9t ít ngư?i hóm hYnh t ng nh:n xét rlng tNt c> nh ng gì ta hHc ñư;c t lDch sE là: ta không hHc ñư;c gì t lDch sE c> Chúng ta có thM rút ra ñư;c sf hiMu biPt ho@c

sf hư ng dsn nào t vigc nghiên cSu lDch sE? Các nhà tư tư ng vĩ ñ i có phát hign

ra ý nghĩa nào trong giòng ch>y cGa nh ng biPn c1 lDch sE? ðâu là nh ng quan ñiMm

cơ b>n vC ý nghĩa lDch sE?

E.D

E.D thân mPn,

ch] ra sO xoay v>n gi a th^ng l7i và thAm hFa là m?t l=i

, đã khôi phZc ý ni m c_ đ i này, xem như m?t y5u tL cơ bAn

nhìn thNy mZc tiêu và ch` k5t thúc cMa lEch s( loài ngư=i

PH.N II

NH/NG CÂU H0I V1 CHÍNH TR[: CON NGƯ<I VÀ QUGC GIA

10 CÁ NHÂN VÀ CRNG ĐaNG

Thưa tiPn sĩ Adler,

Chúng tôi ñư;c d y b>o ph>i có tinh th5n c9ng ñkng, hãy là công dân t1t, và hãy c1ng hiPn sSc mình cho l;i ích c9ng ñkng Nhưng ngư?i ta cũng khuyên chúng tôi hãy phát triMn mình như nh ng cá nhân, bki dưˆng nh ng ph m chNt riêng cGa mình, và ñ y m nh an sinh cá nhân B9 ñây không có m9t xung ñ9t gi a l;i ích c9ng ñkng và l;i ích cá nhân sao? Cái nào ph>i ñư;c ưu tiên – cá nhân hay qu1c gia?

Theo quan ñiMm cá nhân thì sf th=a mãn cho cá nhân ph>i hàng ñ5u Qu1c gia chY là m9t công cX phXc vX cho l;i ích cá nhân Quan ñiMm cá nhân chG nghĩa sw h n chP qu1c gia vào m9t khuôn khm rNt nh= h•p – càng ít nhà nư c càng t1t ChG nghĩa t:p thM, ngư;c l i, mu1n qu1c gia nim quyCn chY ñ o mHi ho t ñ9ng cGa con ngư?i

V i chG nghĩa cá nhân, nhà nư c là m9t anh c>nh sát gi ao thông hay nhân viên thu thuP; v i chG nghĩa t:p thM, nhà nư c là Thư;ng ðP trên m@t ñNt này

M9t lý thuyPt thS ba cho rlng c> quan ñiMm cá nhân lsn t:p thM ñã dfng lên sf ñ1i kháng không có th:t gi a l;i ích cá nhân và l;i ích qu1c gia Nh ng ngư?i theo quan ñiMm trung dung này khtng ñDnh rlng nhà nư c không chY phXc vX cho các mXc tiêu chính trD – hòa bình, tr:t tf, lu:t pháp – mà còn phXc vX mXc tiêu cao nhNt cGa con ngư?i, ñó là h nh phúc M9t qu1c gia mn c1 và có tr:t tf m9t cách công blng sw ñóng góp vào h nh phúc cGa cá nhân trong qu1c gia ñó Và m9t cá nhân có

lương tri và tinh th5n công dân cũng ñóng góp vào h nh phúc cGa ngư?i khác blng cách chu toàn các bmn ph:n công dân cGa mình

C> ba quan ñiMm trên ñCu nêu lên m9t câu h=i căn b>n vC b>n chNt cGa con ngư?i, “Ngư?i ta sw hoàn thign mình trong thP cô l:p hay trong c9ng ñkng?” M9t s1 nhà tư tư ng cho rlng sf hoàn thign b>n thân nlm trong sf tkn t i cGa cá nhân như m9t b9 ph:n cGa m9t tmng thM, tSc là, cGa toàn nhân lo i M9t s1 khác cho rlng cá nhân ph>i nâng mình lên kh=i ñám ñông, kh=i ñ i chúng, chGng t9c L i cũng có triPt gia chG trương rlng con ngư?i chY tr thành m9t cá thM trong m9t c9ng ñkng gkm nh ng ñkng lo i cGa mình Ba quan ñiMm trên cũng ñ@t vNn ñC là, c9ng ñkng con ngư?i ph>i có hình thSc nào ñM giúp con ngư?i s1ng h nh phúc ChG nghĩa vô chính phG chtng h n, chG trương con ngư?i nên h;p tác v i nhau ñM ñ t t i l;i ích chung lsn riêng Nhưng chG nghĩa này không cho rlng nhà nư c, cùng nh ng lu:t

lg, quan chSc, tòa án và c>nh sát cGa nó, là phương cách ñM ñ t ñư;c mXc tiêu này

Nh ng ngư?i vô chính phG vC triPt hHc mong mu1n có ñư;c m9t xã h9i cGa nh ng liên kPt tf nguygn và ñkng thu:n trong ñó con ngư?i trfc tiPp tham df vào mHi vigc, ngư;c v i kiMu tm chSc có tính cưˆng bách cGa nhà nư c chính trD

Tuy nhiên, nh ng triPt lý chính trD chG yPu cGa phương Tây l i chG trương rlng qu1c gia là m9t hình thSc ñúng ñin cGa c9ng ñkng con ngư?i HH nghĩ rlng nh ng liên kPt tf nguygn mà nhóm vô chính phG xem là msu mfc chY là s>n ph m cGa gi ai

ño n phát triMn sơ kỳ cGa nhân lo i H5u hPt nh ng nhà tư tư ng chính trD ngày nay cho rlng sf tf qu>n trHn v•n mà nh ng ngư?i vô chính phG tìm kiPm là ñiCu bNt kh> thi, con ngư?i và xã h9i cS mãi là như v:y

11 VAI TRÒ CHA CÔNG DÂN

Thưa tiPn sĩ Adler,

Con ngư?i trên khip thP gi i ngày nay ñang l n tiPng ñòi h=i nh ng quyCn công dân – b5u cE và tf cai trD Ph>i chăng ñây là m9t ý tư ng hign ñ i, hay nó ñi lui vC th?i cm xưa? Nh ng nhà tư tư ng l n cGa chúng ta nói v i chúng ta nh ng gì vC vai trò công dân, nh ng quyCn l;i và nghĩa vX công dân?

K.A

K.A thân mPn,

ðDa vD công dân là m9t ý tư ng cách m ng Nó rNt m i mo khi ra ñ?i Hy L p

cm, và vsn còn m i mo nhiCu nơi trên thP gi i ngày nay Nh ng quan nigm cGa chính chúng ta vC tf do và bình ñtng chính trD vsn gin liCn v i ý tư ng tiPn b9 này Ngày nay phương Tây chúng ta thư?ng xem nh ng quyCn công dân là ñiCu ñương nhiên, nhưng chuygn ñó không ph>i lúc nào cũng v:y

Ngư?i Hy L p cm ñ i tf hào hH là nh ng công dân tf do và bình quyCn HH so sánh ñDa vD cGa mình v i thân ph:n cGa ngư?i Ai C:p và Ba Tư láng giCng, v1n là th5n dân cGa nh ng vD vua chuyên chP tuygt ñ1i Sf khác bigt căn b>n gi a ñDa vD công dân và thân ph:n th5n dân ñư;c gin liCn v i sf phân bigt gi a chính quyCn chuyên chP và chính quyCn hiPn ñDnh Trong m9t chính quyCn chuyên chP, chY riêng

ngư?i c5m quyCn hành xE quyCn lfc chính trD Dân chúng là th5n dân cGa ông ta và ph>i tuân lgnh ông ta ðiCu này nhNt thiPt ph>i thP cho dù ông ta cai trD vì l;i ích cGa

hH, như m9t nhà chuyên chP nhân t , ho@c cai trD vì quyCn l;i riêng tư cGa ông ta, như m9t b o chúa

Trong m9t chính quyCn hiPn ñDnh, ngư?i c5m quyCn sw cai trD theo lu:t căn b>n hay t:p tXc Dân chúng là nh ng ngư?i bình ñtng v i ông ta HH có tiPng nói trong vigc làm ra lu:t pháp và lfa chHn ngư?i cai trD, và hH cũng có quyCn ñư;c gi các chSc vX M9t qu1c gia pháp trD là m9t c9ng ñkng gkm nh ng công dân bình quyCn Nguyên thG qu1c gia chY là ngư?i ñi ñ5u trong s1 nh ng con ngư?i bình quyCn ñó Aris to tle so sánh chP ñ9 ñ9c tài v i sf cai trD cGa m9t chG nô ñ1i v i nô lg, rki chP ñ9 chuyên chP nhân t v i sf cai trD cGa cha ñ1i v i các con, và chính quyCn hiPn ñDnh v i sf cai qu>n cGa chkng ñ1i v i v; Dĩ nhiên, ño n so sánh thS ba thì không hoàn chYnh, vì Aris to tle không chG trương rlng ngư?i v; ph>i cai qu>n ngư?i chkng Nhưng cách so sánh ñơn gi>n cGa ông làm sáng t= ñDa vD và tf do cGa ngư?i công dân so v i th5n dân

Dĩ nhiên, không ph>i tNt c> nh ng ai s1ng dư i m9t chính quyCn hiPn ñDnh ñCu là

nh ng công dân trHn v•n, v i ñ5y ñG quyCn b5u cE và gi chSc vX Ngay c> v i chP ñ9 phm thông ñ5u phiPu, nh ng ngư?i ngo i qu1c, thiMu năng th5n kinh, vD thành niên và ngư?i bD kPt án không có ñư;c nh ng quyCn này Và nhiCu qu1c gia ñã khư c t quyCn công dân ñ5y ñG cho nô lg, phX n và gi ai cNp lao ñ9ng Nh ng ngư?i ñó chY là nh ng cư dân, chS không ph>i công dân, cGa qu1c gia ñó

cAm thNy rCng có đi9u gì phAn đ o đPc khi đLi x( v i bNt kỳ

Các công dân có các quyCn l;i cũng như nghĩa vX HH ph>i có kh> năng hành xE quyCn tf do cGa mình m9t cách ñúng ñin T ñó, các triPt gia qua nhiCu th?i kỳ ñã tranh lu:n vC các ph m chNt cGa m9t công dân t1t và các ph m chNt ñó ph>i thNm nhu5n thP nào Aris to tle nói rlng m9t công dân t1t ph>i có kh> năng cai trD cũng như chDu cai trD như m9t ngư?i tf do T ñó anh ta ph>i có ñư;c sf ch ng mfc và công blng cGa m9t ngư?i cai trD cũng như ngư?i chDu cai trD Mill chG trương m9t

“trư?ng hHc cGa tinh th5n c9ng ñkng” Theo quan ñiMm cGa ông ta, ñiCu này có ñư;c nh? không khí cGa m9t nCn dân chG v1n khiPn cá nhân quan tâm ñPn l;i ích cGa toàn c9ng ñkng – chS không ph>i nh ng quyCn l;i riêng cGa anh ta \ và ñư;c hư ng dsn b i nh ng con ngư?i có kiPn thSc lành m nh và am hiMu vC các sf vX công

Tf do thông qua quyCn tf trD ñòi h=i ph m chNt ñ o ñSc và trí tug phê phán Gia ñình, Giáo h9i và các ñDnh chP xã h9i khác góp ph5n phát huy các ph m chNt ñ o ñSc Sf phát triMn các ph m chNt trí tug là nhigm vX cGa nCn giáo dXc khai phóng, c> trong và ngoài nhà trư?ng

12 CRNG HÒA VÀ DÂN CHH

Thưa tiPn sĩ Adler,

Chúng ta có hình thSc chính quyCn dân chG hay công hòa?Chính xác thì sf khác bigt gi a hai hình thSc này là gì?

N.C

N.C thân mPn,

đ5u tiên chúng ta hãy làm rõ ựiCu chúng ta mu1n nói khi bàn vC hình thSc dân chG và c9ng hòa cGa chắnh quyCn

là cách dibn đ t tiêu biSu cho các chắnh quy9n không do

Dân chG cũng là hình thSc chắnh quyCn hiPn ựDnh ho@c c9ng hòa như v:y nhưng

nh ng ngư?i nim quyCn là do m9t s1 ựông, thay vì m9t thiMu s1, chHn ra Bây gi?,

t Ộs1 ựôngỢ l i có nhiCu ý nghĩa thay ựmi qua các th?i kỳ đã có m9t th?i cách ựây không lâu t i MK khi phX n không ựư;c quyCn b5u cE Cu9c ựNu tranh cGa ngư?i

da ựen ựM giành quyCn b5u cE vsn còn diẶn ra m9t s1 tiMu bang miCn Nam Ẹ Hy

L p cm, nơi phát nguyên thu:t ng ỘnCn dân chGỢ, các nô lg và ngư?i nư c ngoài không ựư;c quyCn b5u cE Ẹ Athens th?i Per icles, ựYnh cao cGa nCn dân chG Hy

L p, trong dân s1 120.000 ngư?i thì có chưa t i 30.000 ngư?i ựư;c coi là công dân Ngay trong mô hình c9ng hòa, nư c MK trong th?i kỳ ự5u cũng gi i h n quyCn b5u cE cho riêng nh ng ngư?i tf do thôi (tSc là ngư?i da tring), và nhiCu bang ngư?i ta ph>i ự t nh ng ựiCu kign vC tài s>n thì m i có quyCn b5u cE Nhưng nguyên tic vC nCn cai trD b i Ộm9t b9 ph:n l n dân chúngỢ ựã có m@t ngay t bumi ự5u Ny; thfc tình, tôi ựã lNy nhóm t này trong The Fed er al ist (ỘHk sơ Liên bangỢ) Alexan der Hamil ton và nh ng ngư?i khác b>o vg HiPn pháp MK ựã chHn

Ộchắnh quyCn nhân dânỢ hơn là chP ự9 quân chG, quắ t9c hay qu> ự5u

M9t sf lsn l9n nào ựó ựã n>y sinh t sf kign rlng Hamil ton cùng nh ng nhà l:p qu1c khác cGa MK ựã nói rlng hH Gng h9 m9t nCn c9ng hòa hơn m9t nCn dân chG Nhưng khi nói ựPn nCn c9ng hòa, hH mu1n nói ựPn m9t nCn dân chG ự i dign, trong

ựó dân chúng trao quyCn l:p pháp và hành pháp cho nh ng ngư?i mà hH b5u chHn

HH mu1n cơ chP này hơn là kiMu công dân trfc tiPp hành ự9ng cùng cai trD như trong

nh ng nCn dân chG Hy L p cm Ngày nay sf phân bigt này cũng cm lu rki, vì các nCn dân chG hiPn ựDnh h5u như luôn v:n hành thông qua các ự i biMu cGa dân chúng NCn dân chG ự i dign, như chúng ta có MK hign nay, là m9t chắnh quyCn c9ng hòa QuyCn b5u cE ngày nay ựã ựư;c b>o ự>m cho mHi công dân thành niên có th5n kinh lành m nh đDa vD công dân ựư;c dành cho bNt kỳ ai ra ự?i t i MK ho@c ựã nh:p tDch ựúng thG tXc Phm thông ự5u phiPu là ựiCu khác bigt căn b>n gi a nCn dân chG MK v i nCn dân chG Hy L p cm ho@c nư c MK bumi ự5u l:p qu1c M9t khác bigt n a gi a nCn dân chG Hy L p cm và nCn dân chG MK là chu ngư?i MK trao các quyCn chắnh trD cho nh ng ngư?i nim quyCn thay vì trfc tiPp cai trD thông qua

nh ng ự i h9i ựkng nhân dân

Theo tôi thNy, ựiCu c1t tGy cGa nCn dân chG là phm thông ự5u phiPu mà không bD

nh ng h n chP ự9c ựoán dfa trên dòng dõi, tài s>n hay tắn ngưẼng đây là ngukn c9i cGa ựiCu tôi gHi là Ộtf do chắnh trDỢ Tôi nghĩ ựiCu này quan trHng ựPn nui tôi dành c> m9t ph5n trong t:p thS nhNt cGa b9 The Idea of Free dom (ỘÝ nigm Tf doỢ) ựM bàn vC nó

Trong b9 sách ựó, tôi ựDnh nghĩa tf do chắnh trD là m9t quyCn tf do mà chắnh quyCn hiPn ựDnh dành cho ngư?i dân, và quyCn ựó chY nlm trong tay nh ng ngư?i ựã hoàn toàn trư ng thành và là thành viên tắch cfc cGa m9t c9ng ựkng biPt tf trD QuyCn tf do ựó nlm trong quyCn b5u cE điCu c1t yPu ự1i v i tf do chắnh trD là chu ý chắ cGa cá nhân công dân thfc sf quyPt ựDnh ý chắ cGa chắnh quyCn đó là ựiCu mà các chP ự9 chuyên chP, ự9c tài, ho@c dân chG gi> higu ựCu không ự t ựư;c

13 GIII LÃNH ĐVO CHÍNH TR[

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tôi ựã nghe nói nhiCu vC t5m quan trHng và ph m chNt cGa gi i lãnh ự o t khi tôi còn bé Tuy nhiên, tôi không hC ựư;c nghe nói ựiCu gì rõ ràng và dSt khoát vC vigc m9t nhà lãnh ự o ph>i ra sao, các ph m chNt cGa gi i lãnh ự o là gì Và kinh nghigm cGa tôi trong các câu l c b9 xã h9i, trong quân ự9i và trong vai trò công dân cGa c9ng ựkng ựã cho tôi m9t khái nigm hơi l9n x9n và bôi bác vC gi i lãnh ự o Cái

gì khiPn m9t con ngư?i thành lãnh tX? Ông ta ph>i có nh ng ph m chNt gì? Ligu chúng ta có ựư;c gi i lãnh ự o chắnh trD t1t trong m9t chắnh quyCn dân chG không? C.W.T

C.W.T thân mPn,

Chúng ta có thM có ựư;c khái nigm nào ựó vC b>n chNt cGa gi i lãnh ự o và các

ph m chNt mà chúng ta mu1n thNy m9t lãnh tX (lead er) blng cách chú ý t i nh ng

ý nghĩa khác nhau mà ự9ng t Ộdsn ự oỢ (lead) g;i lên trong ự5u óc cGa chúng ta ThS nhNt, Ộdsn ự oỢ nghĩa là bư c ra phắa trư c theo nghĩa ựen, như khi chúng ta nói t i chiPc xe dsn ự5u trong m9t ựoàn diẶn hành ThS nhì, Ộdsn ự oỢ mu1n nói t i m9t hành ự9ng khôn khéo cGa con ngư?i, như khi ta nói vC m9t hư ng dsn viên có tay nghC dsn c> nhóm t i nơi ựã ựDnh ThS ba, Ộdsn ự oỢ nghĩa là có th m quyCn chY huy hay hư ng dsn ngư?i khác

Lo i lãnh ự o thS nhNt thư?ng thNy trong các tm chSc c9ng ựkng cGa chúng ta, trong ựó ngư?i lãnh ự o ựư;c chHn không ph>i vì sf xuNt chúng ự@c bigt mà chY ựM làm ự5u tàu ỘựSng mũi chDu sàoỢ cho c> nhóm hay t:p thM VD trắ lãnh ự o rNt yPu thP này thư?ng ựư;c xoay vòng trong các thành viên cGa t:p thM Lo i thS hai thư?ng thNy trong các ựDnh chP giáo dXc và tôn giáo Quan nigm vC giáo viên như m9t ngư?i hư ng dsn trên con ựư?ng t i hHc vNn (xem Câu h=i 45) là thắ dX tiêu biMu M9t s1 tm chSc tôn giáo gHi ngư?i ựSng ự5u cGa mình là Ộnhà lãnh ự o tinh th5nỢ

Lo i thS ba là lo i chúng ta tìm kiPm trong c9ng ựkng chắnh trD đó ựã là m9t ựC tài tranh lu:n trong nhiCu tác ph m l n hàng ngàn năm qua B n có thM nh l i Pla

to mu1n nhà lãnh ự o cGa nCn c9ng hòa lý tư ng cGa ông ta ph>i là m9t nhà vua triPt gia, kPt h;p mHi ph m chNt ự o ựSc cũng như trắ tug, và s h u sf khôn ngoan thfc tiẶn cũng như triPt lý

Gi i lãnh ự o lý tư ng theo chP ự9 quắ t9c Ờ rlng ngư?i ho@c nh ng ngư?i gi=i nhNt ph>i cai trD là m9t yPu t1 trong h5u hPt nh ng lý thuyPt chắnh trD th?i cm M9t sf

xuNt chúng nào ựó trong trắ tug và tắnh cách là ựiCu thư?ng ựư;c tìm kiPm nh ng con ngư?i sw lãnh ự o c9ng ựkng Trong nh ng hình thái ban sơ cGa xã h9i, sf khôn ngoan và kinh nghigm ựòi h=i ự1i v i gi i lãnh ự o thư?ng ựư;c coi là nlm

nh ng ngư?i l n tumi trong c9ng ựkng

và Hitler có đ>y rUy l=i ca ng7i dành cho Ộnguyên lý lãnh

M9t vNn ựC ự@c bigt x>y ra v i hình thSc chắnh quyCn ự i dign trong nCn dân chG hign ự i Ligu nh ng ự i biMu cGa dân chúng sw chY là công b9c luôn tuân theo ý chắ cGa cE tri ựã b5u cho mình, hay hH ph>i tuân theo phán ựoán cGa chắnh hH vC nh ng bign pháp công vX? Các ự i biMu ph>i ựDnh hình, hay theo ựuôi, công lu:n?

Các tác gi> cGa The Fed er al ist và John Stu art Mill cho rlng ngư?i ự i biMu cGa dân chúng ph>i ựư;c lfa chHn vì sf khôn ngoan và kinh nghigm xuNt chúng, và ph>i

tf mình ra quyPt ựDnh Ý kiPn ngư;c l i cho rlng ngư?i thing cE là ựã nh:n sS

m ng t cE tri ph>i thfc hign m9t s1 bign pháp nào ựó

là nh ng điSn hình xuNt s^c Còn cu?c khMng hoAng hi n nay

14.VAI TRÒ CHA ĐA SG

Thưa tiPn sĩ Adler,

Trong sinh ho t chắnh trD hign nay chúng ta thư?ng ựư;c yêu c5u tuân theo quyPt ựDnh cGa ựa s1 cE tri Nhưng tôi không th a nh:n ựư;c ưu ựiMm l n cGa sf cai trD theo s1 ựông đám ựa s1 thư?ng sai l5m m9t cách ngu d1t và nguy hiMm T i châu

Âu, hH ựã t ng Gng h9 Hitler và nh ng tay ự9c tài chuyên chP T i MK hH ựã b5u ra

nh ng ko mD dân gi an manh và Gng h9 vigc tư c ựo t quyCn con ngư?i cGa nh ng nhóm thiMu s1 T i sao s1 ựông l i ph>i cai trD ngay c> khi nó sai l5m Ph>i chăng ý dân chắnh là ý tr?i?

Bây gi?, chúng ta ựCu biPt sf vX sw khó khăn thP nào khi mu1n ự t t i sf nhNt trắ (ựkng thu:n) trong bNt kỳ m9t t:p thM gkm nh ng cá nhân tf do và nói thtng M9t ựòi h=i như thP là không thfc tP trong m9t c9ng ựkng chắnh trD Hơn n a, nó ự@t quyCn phG quyPt vào tay m9t thiMu s1, th:m chắ vào m9t ngư?i duy nhNt Hãy xem

nh ng quyPt ựDnh quan trHng t i H9i ựkng B>o an Liên higp qu1c ựã bD ựình hoãn như thP nào do yêu c5u rlng c> năm thành viên thư?ng trfc ph>i nhNt trắ trong

nh ng vNn ựC thu9c vC chắnh sách

Nên b n thNy sf cai trD theo s1 đơng là m9t phương pháp thfc tiƒn đM quyPt đDnh các cơng vigc GHi đĩ là trị đPm đ5u ngư?i cũng đư;c, nPu b n thích Nĩ đư;c sE dXng trong nhiCu mơ hình chính quyCn, quí t9c, qu> đ5u cũng như dân chG Cho dù quyCn lfc nlm trong tay m9t t5ng l p hay tồn dân, chúng ta cũng c5n biPt ý kiPn cGa nhiCu ngư?i trong s1 nh ng ko cĩ tiPng nĩi đM quyPt đDnh các lãnh tX ho@c chính sách nào sw cai trD c9ng đkng

Các triPt gia chính trD qua nhiCu th?i kỳ đã ưu tư vC vNn đC chuyên chP cGa s1 đơng John C Col houn, chính khách l ng danh cGa miCn Nam trư c N9i chiPn ( MK), nghĩ rlng b n cĩ thM cĩ đư;c chính quyCn hiPn đDnh cĩ tinh th5n trách nhigm

mà khơng c5n ép bu9c các nhĩm thiMu s1 ph>i thu:n theo ý chí cGa đa s1 Ơng ta chG trương gi ao cho các thiMu s1 quyCn phG quyPt đ1i v i nh ng quyPt đDnh cGa phe

đa s1 khi nh ng quyPt đDnh đĩ cĩ >nh hư ng t i các quyCn l;i thiPt thân cGa hH M9t s1 ngư?i ph>n đ1i giáo dXc tích h;p miCn Nam hign nay đC nghD nh ng bign pháp tương tf Chuygn ric r1i v i gi>i pháp này, dĩ nhiên, là chu nĩ khiPn chính quyCn

tr nên kém higu năng trong mHi vNn đC quan trHng, và đem l i cho nhĩm thiMu s1 quyCn t1i thư;ng là thG tiêu ý chí cGa đa s1 John Stu art Mill, triPt gia chính trD Anh, đC nghD m9t gi>i pháp khác, và nĩ đã tr thành m9t ph5n cGa qui trình b5u cE

t i nhiCu qu1c gia: đĩ là chP đ9 đ i dign theo t‹ lg Mill chY ra rlng m9t thiMu s1 cũng cĩ thM đ t m9t lư;ng phiPu đáng kM mà vsn khơng cĩ đ i dign nào trong cơ quan l:p pháp cGa qu1c gia M9t đ>ng cĩ thM là thiMu s1 trong mui đơn vD chính trD nhưng l i chiPm 30 ho@c 40 ph5n trăm tmng s1 phiPu b5u Mill c>m thNy rlng sf

“đ i dign cho thiMu s1” ph>i gin liCn v i nCn cai trD theo s1 đơng, và rlng nhĩm thiMu s1 ph>i đư;c cĩ m9t tiPng nĩi, tuy rlng khơng cĩ quyCn t1i thư;ng Ơng cũng

đC nghD m9t chP đ9 “b= nhiCu phiPu” nhlm dành nhiCu phiPu hơn cho nh ng ngư?i

cĩ hHc vNn ho@c trí tug cao

HiMn nhiên là chP đ9 đ i dign theo t‹ lg t o ra sf đ i dign cơng blng hơn cho các nhĩm chính trD khác nhau Nhưng nĩ l i cĩ xu hư ng làm chính quyCn tr nên bNt

mn đDnh khi khơng m9t đ>ng phái đơn lo nào cĩ thM đ t đư;c đa s1 ChP đ9 đ i dign theo t‹ lg đã gĩp ph5n gây ra khGng ho>ng hiPn pháp g5n đây t i Pháp

Tơi nghĩ tNt c> chúng ta đCu đkng ý rlng ph>i ngăn khơng cho kh1i đa s1 tư c

đo t đi nh ng quyCn căn b>n cGa con ngư?i Kh1i đa s1 cũng khơng đư;c phép áp đ@t niCm tin tơn giáo, chính trD và l1i s1ng cho các nhĩm thiMu s1 Mill th a nh:n rlng chP đ9 đ9c tài đư;c thfc thi khơng chY b i các viên chSc chính quyCn, mà cịn

b i cơng lu:n, t:p tXc xã h9i, và “nh ng thS tương tf” Trong đo n văn rNt hùng bign sau đây, ơng đã lên tiPng ch1ng l i vigc t ng bư c r:p khuơn trong th?i đ i cGa ơng:

Cũng c5n cĩ sf b>o vg ch1ng l i sf đ9c đốn cGa ý kiPn và tình c>m cGa s1 đơng; ch1ng l i xu hư ng xã h9i mu1n áp đ@t, blng nh ng bign pháp khác ngồi hình ph t dân sf, các ý tư ng và cung cách cGa riêng mình như chu n mfc hành xE lên nh ng ngư?i bNt đkng v i hH Cĩ m9t gi i h n cho vigc can thigp h;p pháp cGa

ý kiPn s1 đơng vào sf đ9c l:p cá nhân; và vigc tìm ra gi i h n đĩ, rki duy trì nĩ

ch1ng l i mHi vi ph m, thì cũng thiPt yPu đ1i v i m9t mơi trư?ng t1t cho ho t đ9ng cGa con ngư?i, cũng như đ1i v i vigc b>o vg ch1ng l i sf đ9c đốn chính trD

C> trăm năm sau, nh ng l?i cGa Mill vsn kh> dXng v i m9t sSc m nh cịn l n hơn n a, b i vì nh ng m1i nguy cho tf do mà ơng ta t ng mư?ng tư;ng đã tr nên ngày càng nghiêm trHng hơn kM t th?i đ i cGa ơng

15 CHH NGHĨA TQ DO VÀ CHH NGHĨA BWO THH

Thưa tiPn sĩ Adler,

cĩ nĩi ít nhi9u v9 vi c m`i ngư=i sinh ra thì vLn đã là m?t

J.H.B

J.H.B thân mPn,

T i MK ngày nay ít cĩ ai th a nh:n mình là b>o thG H5u hPt chúng ta đCu mu1n ngư?i khác coi mình là ngư?i theo chG nghĩa tf do M9t s1 lãnh tX chính trD tf nh:n mình là ngư?i “b>o thG tf do”, ho@c “tf do b>o thG”, nhưng hH đCu tránh nhãn higu

“b>o thG” Tình thP này khiPn ta khĩ phân bigt ý ngư?i ta mu1n nĩi gì khi dùng các thu:t ng “tf do” và “b>o thG”

Tuy nhiên, nPu chú ý ling nghe, chúng ta sw nh:n thNy rlng h5u hPt mHi ngư?i đCu cho rlng ch “tf do” hàm ý m9t thái đ9 c i m đ1i v i cu9c s1ng và các ý

tư ng, m9t sf s”n sàng thay đmi, m9t sf chào đĩn đ1i v i nh ng đDnh chP xã h9i

m i Và v i thu:t ng “b>o thG” hH mu1n nĩi t i nh ng quan điMm c1 đDnh, sf gin

bĩ v i đ?i s1ng và tr:t tf xã h9i s”n cĩ, đ1i l:p v i thay đmi, và “sf xơ cSng tù hãm” nĩi chung

hay hình thPc nhà nư c phúc l7i – lUn n` lOc duy trì các

16 Lc CƠNG BdNG LÀ GÌ?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Ligu chúng ta cĩ thM nhNt trí v i nhau vC b>n chNt cGa lw cơng blng khơng?

Nh ng ngư?i tin vào chG nghĩa xã h9i và nh ng ngư?i tin vào chG nghĩa tư b>n rNt bNt đkng v i nhau vC chuygn thP nào là cơng blng và bNt cơng M9t s1 ngư?i đã xem chP đ9 quân chG chuyên chP là hình thSc chính quyCn cơng blng đPn mSc lý

tư ng, trong khi nh ng ngư?i khác xem nĩ là hồn tồn bNt cơng Khi nĩi vC nCn dân chG thì cũng cĩ hai ý kiPn như v:y Ph>i chăng ý nghĩa cGa lw cơng blng là m9t vNn đC tùy thích cá nhân, hay ph>i chăng đã cĩ m9t ý nghĩa phm quát nào đĩ mà chúng ta cĩ thM đkng ý?

J.M

J.M thân mPn,

Câu h=i cGa b n vC cơng lý cũng nêu lên cùng m9t lo i vNn đC như câu h=i vC chân lý mà tơi đã th>o lu:n Câu h=i 1 Th:t dƒ khi nĩi chuygn chân lý ho@c lw cơng blng là gì vC m@t lý thuyPt, nhưng th:t khĩ mà xác đDnh cái gì là đúng và cơng

blng trong m9t trư?ng h;p cX thM trư c mit chúng ta Chúng ta không ñư;c lsn l9n câu h=i, “Công blng là gì?” v i câu h=i, “Hành vi cX thM này có công blng không?”

Thí dZ, b n mư7n cMa ai đó 100 đôla và hPa hoàn trA B n

Châm ngôn thS nhì là, “Cư xE bình ñtng v i ngư?i ñkng ñtng và cư xE bNt bình ñtng v i ngư?i bNt ñkng ñtng theo mSc ñ9 bNt ñkng ñtng cGa hH.” Nguyên lý cơ b>n vC bình ñtng trư c pháp lu:t ñã phát sinh t châm ngôn này Hãy xem xét m9t thí dX ñơn gi>n vC vigc áp dXng khái nigm này

B n nói v i hai ñSa con cGa mình rlng nPu chúng không vâng l?i khía c nh nào ñó b n sw ph t chúng C> hai ñCu không vâng l?i b n, cùng làm m9t chuygn y hgt nhau trong cùng nh ng tình hu1ng gi1ng nhau Nhưng b n l i ph t ñSa này và tha ñSa khác Tro con rNt nh y c>m vC vNn ñC công blng trong khía c nh này, và b n

có thM chic chin rlng ñSa con bD ph t sw nói, “Không công blng Ba ph t con mà l i tha cho nó.” Ngay c> nh ng ngư?i nh= tumi cũng biPt rlng lw công blng bao hàm vigc tr ng ph t như nhau ñ1i v i nh ng vi ph m như nhau, và tư ng thư ng như nhau cho nh ng công tr ng như nhau Chúng rNt bNt mãn ñ1i v i sf bNt công trong khen thư ng và tr ng ph t

M9t cu9c phân tích r1t ráo khái nigm lw công blng sw cho thNy có nhiCu hàm nghĩa và ñ9 tP vi, nhưng hai châm ngôn ñơn gi>n trên là rNt căn b>n NPu b n nói rlng m9t ngư?i công blng là ngư?i tuân thG pháp lu:t, ho@c là ngư?i ñ1i xE công blng v i ngư?i khác và không làm h i gì hH, thP là b n ñã th a nh:n châm ngôn thS nhNt, “Ph5n cGa ai ñem vC cho ngư?i nNy.” NPu b n nói rlng m9t ñiCu lu:t hay m9t chP ñ9 chính trD nào ñó là công blng, tSc là ý b n mu1n nói nó ñ1i xE bình ñtng v i

nh ng ngư?i ñkng ñtng và cũng ñem l i cho mui ngư?i ph5n cGa hH

nói rCng m?t chính quy9n công bCng tôn trFng nh ng quy9n tO

17 BWN CHeT CHA LUfT VÀ CÁC LOVI LUfT

Thưa tiPn sĩ Adler,

H5u hPt nh ng tranh lu:n vC b>n chNt và ngukn g1c cGa lu:t ñCu cho rlng nó xuNt phát t t:p tXc xã h9i, ý thSc ñ o ñSc, ho@c c9ng ñkng chính trD và lu:t lg cGa

nó Có m9t ñDnh nghĩa chung nhNt nào vC lu:t bao gkm các ý nigm vC t:p tXc, các tiêu chu n ñ o ñSc và lu:t thành văn không? Lu:t là gì?

W.B

W.B thân mPn,

Chúng ta hãy bit ñ5u v i nh ng lu:t lg ñư;c hình thành và thfc thi b i m9t chính quyCn ñư;c xây dfng ñúng cách thSc, chtng h n như chính quyCn bang Illi nois ho@c chính quyCn MK Như b n nói, ñó là nh ng lo i lu:t thành văn theo cách hiMu cGa nh ng lu:t sư hay lu:t gia Nh ng lu:t ñó có m9t s1 ñ@c ñiMm Sau khi kh>o sát chúng xong, ta có thM bàn xem nh ng lo i lu:t khác có cùng nh ng ñ@c ñiMm ñó hay không

Các lu:t thành văn cGa qu1c gia nói chung thư?ng bao gkm nh ng phép tic hành

xE, khuyPn cáo m9t s1 hành vi này và cNm ựoán m9t s1 khác Nh ng lu:t ựó ựư;c

so n th>o vì an sinh cGa c9ng ựkng nói chung Chúng ựư;c so n th>o b i các viên chSc mà c9ng ựkng ựã gi ao quyCn l:p pháp Lu:t ựư;c công b1 ho@c ban hành cho các công dân ựư;c biPt vì mXc ựắch ựiCu chYnh hành vi cGa hH Và lu:t ựư;c lfc lư;ng c>nh sát cGa qu1c gia thi hành

Ẹ trình ự9 phát triMn nào ựó cGa xã h9i, các t:p tXc cGa m9t dân t9c có chSc năng như lu:t pháp Tuy chúng không ựư;c so n cX thM b i nh ng nhà l:p pháp ho@c ban hành dư i d ng văn b>n, nhưng chúng cũng trình bày các phép tic hành xE ựư;c dân chúng chNp nh:n vì l;i ắch chung cGa hH M9t nhà vua th?i Trung Cm khi lên ngôi ựã tuyên thg tôn trHng các t:p tXc cGa vương qu1c, tSc là, th a nh:n tắnh h;p pháp cGa các lu:t lg t:p tXc, và hơn n a, ông ta cam kPt sE dXng quyCn lfc cGa ựNt

nư c ựM thfc thi nh ng lu:t này đó là lý do t i sao các tác gi> Trung Cm nhiCu l5n tuyên b1 rlng t:p tXc có sSc m nh cGa lu:t pháp

Tình tr ng cũng tương tf như v:y v i t:p tXc cGa các c9ng ựkng sơ khai v1n là ựiCu mà các nhà xã h9i hHc hay dân t9c hHc thư?ng quan tâm Cho ựPn nay không

có khó khăn gì trong vigc tìm ra m9t ựDnh nghĩa vC lu:t v1n có thM bao hàm nh ng ựiMm chung gi a m9t bên là lu:t t:p tXc ỘbNt thành vănỢ và bên kia là lu:t thành văn cGa các nhà l:p pháp

Còn vC lu:t ự o ựSc thì sao? Tôi nghĩ rlng ựây là ựiCu b n nghĩ khi ựC c:p ựPn

Ộcác tiêu chu n ự o ựScỢ Theo nhiCu nhà Xã h9i hHc và Dân t9c hHc, các lu:t ự o ựSc chtng là gì hơn các Ộqui ư cỢ ho@c phong tXc cGa m9t c9ng ựkng Nên, theo quan ựiMm cGa hH, nh ng lu:t lg ựó không ự@t ra vNn ựC ự@c bigt nào Nhưng có m9t quan ựiMm hoàn toàn khác xuNt phát t các triPt gia bàn vC Ộlu:t ự o ựSc tf nhiênỢ, qua ựó hH mu1n nói t i các nguyên lý ho@c châm ngôn vC cách cư xE c1 h u trong b>n chNt con ngư?i v i tư cách là m9t thfc thM có ự o ựSc và lý trắ đó là nh ng lu:t

mà lương tri con ngư?i th a nh:n, cho dù chúng có ựư;c thM hign trong t:p tXc cGa c9ng ựkng hay các lu:t thành văn cGa qu1c gia hay không

gFi tên như th5, không do con ngư=i làm ra Rõ hơn là chúng

Quan ựiMm th5n hHc cho rlng lu:t ự o ựSc tf nhiên ựã ựư;c ựNng t o hóa cNy sỢn vào lý trắ cGa con ngư?i, như thP th5n hHc cho rlng Thư;ng ựP là ngư?i làm ra lu:t ự o ựSc Cũng tfa như nhà l:p pháp làm lu:t cho m9t c9ng ựkng nào ựó thì Thư;ng ựP làm ra lu:t cho c> nhân lo i Khi nhìn lu:t ự o ựSc tf nhiên theo kiMu này thì ựDnh nghĩa chung vC lu:t pháp áp dXng cho nó th:m chắ còn trHn vỚn hơn Tuy ựDnh nghĩa Ny áp dXng cho ba n9i dung cGa Ộlu:tỢ mà b n nói t i, nhưng nó l i không áp dXng cho mHi cách dùng cGa thu:t ng này ỘCác qui lu:tỢ do các nhà khoa hHc tf nhiên phát hign, như qui lu:t sSc hút cGa qu> ựNt, thì không thM vi ph m ựư;c đó không ph>i thS lu:t có thM ho@c tuân theo ho@c bNt tuân Nhưng m9t s1 lu:t theo cái nghĩa ựư;c ựDnh nghĩa Ờ ho@c là lu:t thành văn, t:p tXc ự i chúng, ho@c

các qui lu:t cGa lý trí – là nh ng lu:t lg mà cá nhân đư;c tf do tuân theo ho@c khơng, và nh:n lãnh trách nhigm vC vigc đĩ

18 CHH NGHĨA QUGC GIA VÀ CHH NGHĨA QUGC T2

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tơi rNt hoang mang trư c nhiCu cách thSc ngư?i ta dùng thu:t ng “chG nghĩa Qu1c gia” Nh ng ngư?i ch1ng đ1i vigc tham gia Liên higp qu1c ho@c nh ng tm chSc qu1c tP khác tf gHi mình là ngư?i “qu1c gia chG nghĩa” Nh ng ngư?i dân b>n đDa đNu tranh giành đ9c l:p và tf trD cũng nh:n mình là ngư?i “qu1c gia chG nghĩa” Nhưng nh ng ngư?i da tring cai trD Nam Phi, bHn ðSc qu1c xã và ngư?i b>o thG cũng tf nh:n như v:y ThP thì ngin gHn “chG nghĩa Qu1c gia” là gì? Nĩ cĩ đ1i l:p

v i bNt kỳ hình thSc h;p tác qu1c tP nào khơng?

F.R

F.R thân mPn,

Khơng cĩ t ng nào quen thu9c v i lu tai con ngư?i hign đ i blng t “chG nghĩa Qu1c gia.” Ngư?i ta thư?ng xuyên nghe nĩi vC trào lưu qu1c gia chG nghĩa châu Á và châu Phi, vC chG nghĩa Qu1c gia trong vai trị đ9ng cơ cách m ng và ph>n cách m ng, vC chG nghĩa Qu1c gia Trung Qu1c, Anh, ) R:p, Ser bia, Pháp v.v… Tơi nghĩ b n rNt đúng khi nĩi rlng ý nghĩa cGa thu:t ng này khơng rõ ràng chút nào Vigc c1 ging đDnh nghĩa nĩ tr thành rNt quan trHng Dù xNu hay t1t, khái nigm này đã và sw cịn là m9t trong nh ng yPu t1 l n quyPt đDnh chiCu hư ng cGa cu9c s1ng riêng tư cũng như c9ng đkng cGa chúng ta

M9t ph5n cGa sf mơ hk này cũng xuNt phát t quan nigm cho rlng chG nghĩa Qu1c gia là m9t hign tư;ng hồn tồn m i Nhưng chG nghĩa Qu1c gia khơng ph>i

là m9t biPn thái g5n đây cGa vNn đC kh1i đồn kPt chính trD, m9t vNn đC cũng xưa như chính xã h9i đĩ hay sao? VNn đC chG nghĩa Qu1c gia đương đ i cĩ điMm chung

gì v i các hình thSc đồn kPt chính trD trư c đây thì quan trHng hơn vNn đC chG nghĩa Qu1c gia cĩ gì đ@c bigt

B>n chNt chính trD cGa con ngư?i đã tf thM hign qua nhiCu phương cách trong dịng lDch sE: gia đình, b9 t9c, thái Np lãnh chúa, giáo phái, thD qu1c, triCu đ i ho@c

đP chP, rki đPn qu1c gia đ9c l:p Các hồn c>nh lDch sE đã giúp con ngư?i th=a mãn nhu c5u chính trD cGa mình theo nhiCu cách khác nhau, nhưng nh ng nhu c5u căn b>n Ny khơng hC thay đmi ChG nghĩa Qu1c gia chY là phương cách g5n đây nhNt đM con ngư?i th=a mãn nh ng nhu c5u đĩ

Nĩi chung, chG nghĩa Qu1c gia là m9t tình c>m gin bĩ đã n1i kPt bNt kỳ nhĩm cá thM nào đã t o thành, ho@c nghĩ rlng mình đã t o thành, m9t nhĩm chính trD rõ rgt Ngồi ra, nh ng ngư?i thNm nhu5n chG nghĩa Qu1c gia thư?ng xem sf t:n tXy v i qu1c gia cao hơn mHi lịng trung thành thP tXc khác

Cĩ nh ng đ@c điMm khác đơi khi, nhưng khơng luơn luơn, hign dign trong chG nghĩa Qu1c gia hign nay Qu1c gia đ9c l:p thì khá l n lao Nĩ cĩ gukng máy qu>n

lý kinh tP và chính trD t:p trung Nh ng con ngư?i cGa m9t qu1c gia nuơi dưˆng

nh ng truyCn th1ng lDch sE chung, và tin rlng hH ắt nhiCu gi1ng nhau vC m@t chGng t9c VC yPu t1 này, chúng ta c5n ghi nh:n rlng, c>m giác ựkng nhNt văn hóa có thM

dẶ dàng thay thP c>m giác ựkng nhNt vC chGng t9c ChG nghĩa Qu1c gia hign ự i thư?ng gin liCn v i nh ng lý tư ng chắnh trD nào ựó đôi khi ta có thM truy ra ngukn c9i cGa chG nghĩa Qu1c gia t i t:n cu9c Cách m ng Pháp v i nh ng lý tư ng tf do, bình ựtng và tình huynh ựg ChG nghĩa Qu1c gia ựã ựưa dân chúng lên ngôi Dân chúng, thay vì m9t ông vua hay t5ng l p quý t9c, là trung tâm cGa qu1c gia và là nCn t>ng cGa chG quyCn

Thông thư?ng, các phong trào qu1c gia chG nghĩa ựCu có xu hư ng dân chG Tuy nhiên, ựiCu này không ph>i lúc nào cũng ựúng Các nhóm qu1c gia chG nghĩa ựã hô hào nhiCu hình thSc chắnh quyCn khác v i chắnh quyCn dân chG mà vsn gi ựư;c chG nghĩa Qu1c gia cGa mình điCu quan trHng trong chG nghĩa Qu1c gia là chu ý thSc ự i chúng ph>i là yPu t1 quyPt ựDnh trong qu1c gia ựó Không nhNt thiPt rlng ý thSc ự i chúng này ph>i hành xE quyCn lfc thông qua các qui trình dân chG

Nh ng ngư?i mgt m=i v i chG nghĩa Qu1c gia và nh ng chuygn cfc ựoan mà chG nghĩa này có thM gây ra, thư?ng chY ra vNn ựC mà chG nghĩa này ự@t ra cho vigc hình thành m9t chắnh quyCn toàn c5u HH b>o rlng chG nghĩa Qu1c gia nhNn m nh vào lòng trung thành ựDa phương ho@c cXc b9, và phát triMn nh ng dD bigt văn hóa thành rào c>n ch1ng l i mHi phong trào hư ng ựPn th1ng nhNt chắnh trD toàn c5u

HiMn nhiên, hH ựã chY ựúng vNn ựC, nhưng theo tôi ựó không ph>i là m9t vNn ựC không thM gi>i quyPt Sau cùng, m9t ựơn vD qu1c gia, gi1ng như m9t cá nhân, không nhNt thiPt ph>i thù nghDch v i nh ng cá nhân khác L;i ắch riêng cGa m9t ựơn vD qu1c gia thì thư?ng có thM ựư;c tăng tiPn hơn blng sf h;p tác hơn là sf thù nghDch H;p tác có thM dsn ựPn liên kPt h9i nh:p Mà chG nghĩa Qu1c gia thì không ự1i l:p

v i h9i nh:p và nó còn góp ph5n ựM ự t ựư;c h9i nh:p

19 BWN CHeT CHA CHI2N TRANH VÀ HÒA BÌNH

Thưa tiPn sĩ Adler,

Gi1ng như h5u hPt mHi ngư?i, tôi cũng hoang mang trư c tình tr ng căng thtng

và khGng ho>ng qu1c tP hign nay Chúng ta không có vo ựang có chiPn tranh mà chúng ta cũng không có vo gì là ựang có hòa bình ỘChiPn tranhỢ là gì và Ộhòa bìnhỢ

là gì? đây ựang là th?i chiPn tranh hay th?i hòa bình? Ligu Ộbình an dư i thPỢ có là m9t kh> năng hign thfc cho loài ngư?i không?

D.D

D.D thân mPn,

Cách hiMu chiPn tranh ựơn gi>n và phm biPn nhNt cho rlng chiPn tranh là tình

tr ng xung ự9t võ trang gi a các qu1c gia Do v:y, hòa bình là tình tr ng ho@c gi ai

ựo n không x>y ra xung ự9t võ trang gì c> Theo cách nhìn này, MK ựã lâm chiPn t tháng 4.1917 ựPn tháng 12 1918 Rki MK có hòa bình cho ựPn tháng 12.1941 khi nó tham gia ThP chiPn 2

NPu cách nhìn chiPn tranh và hòa bình này là ñúng, chúng ta htn ñã có hòa bình

t ngày kPt thúc ThP chiPn 2, ngo i tr vX can thigp vào nư c TriCu Tiên Nhưng cũng ít ngư?i khtng ñDnh rlng gi ai ño n 1945\60 là m9t th?i kỳ hòa bình Ý tư ng chung vC chiPn tranh và hòa bình ñơn gi>n là không áp dXng cho gi ai ño n hign nay ñư;c Thfc v:y, chúng ta ghi nh:n ñ@c trưng th?i kỳ này là th?i kỳ chiPn tranh l nh,

ñM phân bigt v i chiPn tranh nóng cGa vigc trfc tiPp c5m súng ñánh nhau

Nên quan ñiMm cGa chúng ta vC chiPn tranh ph>i ñư;c m r9ng ñM bao hàm ñư;c c> chiPn tranh võ trang và các tr:n ñánh ngo i gi ao, vign tr; kinh tP và tuyên truyCn ChiPn tranh vsn là chiPn tranh, cho dù “nóng” hay “l nh” Cu9c tranh giành quyCn lfc và uy thP gi a các qu1c gia lúc nào cũng x>y ra ChY có phương tign là thay ñmi, và chuygn nh ng phương tign này sw là lfc lư;ng võ trang, áp lfc ngo i gi

ao hay các phương cách phi b o lfc khác thì còn tùy tình hình

Như thP, suy diƒn kP tiPp là: hòa bình không chY là m9t ñiCu ngư;c l i v i chiPn tranh sf ving m@t cGa xung ñ9t võ trang Chúng ta có thM thNy nCn hòa bình ñích thfc, tích cfc gi a các nư c là gì blng cách xem xét tình hình trong các c9ng ñkng qu1c gia, tiMu bang hay ñDa phương Trong xã h9i dân sf cGa chúng ta, hòa bình và tr:t tf, không chiPn tranh, là tình tr ng bình thư?ng cGa sf v:t Ý nghĩa và mXc tiêu bao trùm cGa xã h9i dân sf là hòa bình và tr:t tf Chính quyCn dân sf t o ra hòa bình dân sf Các cá nhân vi ph m lu:t pháp là nh ng ko phá r1i hòa bình và ph>i ñư;c xE lý thích ñáng

Nh ng nhà tư tư ng l n trư c ñây rNt hu tr; chúng ta trong ba cách thSc xem xét vNn ñC chiPn tranh và hòa bình HH cho chúng ta thNy rlng ñDnh nghĩa r9ng vC chiPn tranh là ñDnh nghĩa ñúng HH chSng t= m1i quan hg gi a hòa bình dân sf và chính quyCn dân sf Và hH cũng chY rõ làm sao cách nhìn này có thM áp dXng cho c9ng ñkng các qu1c gia

nhJn thNy “chi5n tranh không ch] nCm trong trJn đánh ho8c

ðiCu quan trHng hơn v i chúng ta trong gi ai ño n khGng ho>ng hign nay là

nh ng cái nhìn thNu su1t vào m1i liên quan gi a hòa bình và lu:t pháp mà nh ng tác

ph m l n trình bày Locke nh:n thNy rlng chY có hai cách dàn xPp xung ñ9t gi a con ngư?i v i nhau – ñó là lu:t pháp ho@c sSc m nh – và nơi nào không có lu:t pháp thì sSc m nh sw là trHng tài t1i h:u Con ñư?ng cGa lu:t pháp chính là con ñư?ng cGa hòa bình

, t nhi9u th5 k6 trư c đó, đ9 nghE m?t chính quy9n toàn

ðiMm gi1ng nhau gi a các nhà tư tư ng này là: hòa bình là tình tr ng mà trong

ñó con ngư?i s”n sàng dàn xPp tranh chNp blng th>o lu:n thay vì b o lfc Hòa bình dân sf hign nay phm biPn t i tNt c> nh ng xã h9i ñư;c xây dfng h;p pháp M9t tình

tr ng chiPn tranh có khi “nóng” có khi “l nh” – l i phm biPn gi a các qu1c gia

Vigc có thM ñ t ñư;c nCn hòa bình thfc sf trên qui mô toàn c5u hay không thì còn là vNn ñC nhiCu tranh cãi M9t s1 ngư?i tin rlng nCn hòa bình thP gi i ñòi h=i ph>i có m9t chính quyCn toàn c5u Ngư?i khác l i mu1n ñ t ñư;c blng phương cách

khác Nhưng có m9t lu:n ñiMm chung rlng hòa bình không chY là sf ving m@t cGa chiPn ñNu võ trang, mà là m9t tr:t tf tích cfc trong ñó ý chí mu1n dàn xPp tranh chNp m9t cách hòa bình chiPm ñư;c ưu thP

và nhi9u nhà tư tư ng khác đã ch] ra chính xác rCng chi5n

20 CÓ XÓA B0 CHI2N TRANH ĐƯgC KHÔNG?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tiên tri Isa iah ñã nhìn thNy trư c vC m9t th?i ñ i khi “không còn chiPn tranh gì

n a” Ph>i chăng ñây là m9t lý tư ng xa v?i sw ñ t ñư;c khi “nư c Chúa trD ñPn”, hay chúng ta có thM ñ t ñư;c nCn hòa bình vĩnh cEu ngay bây gi?? Ligu chúng ta có ph>i t b= chG quyCn qu1c gia ñM ñ t ñư;c nó không? Sw không thM có m9t thay ñmi hoàn toàn trong b>n chNt con ngư?i ñM lo i b= chiPn tranh sao?

E.M

E.M thân mPn,

và Hegel xem chi5n tranh là chuy n nghiêm trFng nhNt cMa

Ngư;c l i, Dante thP k‹ 13 và Kant, thP k‹ 18, cho rlng hòa bình thP gi i là mXc tiêu mà loài ngư?i có nghĩa vX, vC m@t ñ o ñSc, ph>i ñ t t i C> hai ông ñCu nghĩ rlng mXc tiêu Ny chY có thM ñ t ñư;c thông qua vigc liên kPt các qu1c gia trên thP gi i thành m9t chính quyCn duy nhNt dfa trên lu:t pháp và công lý Kant tuyên b1 “Lý trí thfc tiƒn vC ñ o ñSc, vang lên trong chúng ta l?i phG quyPt không thM ñ>o ngư;c ñư;c: Không có chiPn tranh n a.” Mgnh lgnh này kêu gHi mHi qu1c gia

“thoát ra kh=i tình tr ng dã man phi lu:t pháp và gia nh:p m9t Liên minh các qu1c gia.”

NPu không vư;t qua ñư;c H9i Qu1c Liên trư c ñây ho@c Liên Higp Qu1c hign nay, thì m9t liên minh các qu1c gia cũng chtng ñi ñPn ñâu Như các tác gia Gng h9 thành l:p liên bang MK ñã th a nh:n, chúng ta ph>i vư;t xa hơn m9t kh1i liên higp l=ng loo ñM t i m9t “kh1i th1ng nhNt hoàn h>o hơn” nPu chúng ta mu1n thiPt l:p hòa bình gi a các dân t9c lân bang Nhưng, b n có thM h=i, t i sao m9t chính phG toàn c5u l i là con ñư?ng duy nhNt ñM ñ t ñư;c hòa bình thP gi i? ThS nhNt, vì chiPn tranh là tình tr ng tf nhiên gi a các qu1c gia ñ9c l:p SE gia Hy L p cm Thucy dides

và triPt gia Anh thP k‹ 17 Hobbes chY ra rlng các qu1c gia có chG quyCn không thfc

sf s1ng trong hòa bình v i nhau ngay c> nh ng khi hH không ñánh nhau

Thucy dides nh:n thNy cái ñư;c gHi là “hòa ư c” không t o ra hòa bình, nó chY

t o ñư;c ñình chiPn võ trang Hobbes ghi nh:n rlng các qu1c gia chG quyCn luôn có chiPn tranh v i nhau, ho@c là chiPn tranh l nh v i các âm mưu và thG ño n ngo i gi

ao ho@c là chiPn tranh nóng v i sit thép và súng ñ n Hobbes nói rlng “ChiPn tranh không chY nlm trong tr:n ñánh ho@c hành vi chiPn ñNu” Nó tkn t i bNt cS nơi nào

mà con ngư?i không thM dàn xPp nh ng dD bigt cGa hH mà không sE dXng ñPn b o lfc như gi>i pháp sau cùng

Hòa bình không có nghĩa là sf ving m@t các xung ñ9t nghiêm trHng gi a con ngư?i v i nhau Nó không ñòi h=i con ngư?i ph>i tr nên các vD thánh hay thiên th5n, và s1ng v i nhau trong tình anh em hoàn h>o Nh ng ñiCu như thP sw không bao gi? x>y ra trên m@t ñNt Hòa bình ñơn gi>n chY là tình tr ng mà trong ñó con ngư?i có thM dàn xPp mHi dD bigt cGa hH blng ñ1i tho i thay vì blng b o lfc ðiCu này giúp chúng ta nh:n ra m9t lý do khác vC vigc chính quyCn toàn c5u tr thành con ñư?ng duy nhNt ñi t i hòa bình thP gi i ðM thay b o lfc blng ñ1i tho i, c5n có m9t chính quyCn NPu ñiCu này ñúng trong n9i b9 t ng qu1c gia thì nó cũng rõ ràng

v i Ci cero th?i cm La Mã và John Locke Anh hign ñ i Locke nói:

“Có hai lo i tranh ñua gi a con ngư?i v i nhau, m9t do lu:t pháp chi ph1i, và m9t do b o lfc quyPt ñDnh; và hai l1i tranh ñua này có m9t b>n chNt là khi cái này kPt thúc thì cái kia kh i ñ5u.”

Nhưng ñM dàn xPp nh ng xung ñ9t cGa con ngư?i blng lu:t pháp thay vì blng

b o lfc, b n c5n có m9t chính quyCn v i quyCn h n so n th>o, áp dXng và thi hành lu:t pháp

Chúng ta biPt rlng hòa bình dân sf tùy thu9c vào chính quyCn dân sf t i Chica

go, Illi nois hay MK thì cũng v:y ThP thì t i sao không áp dXng cho toàn thP gi i? NPu chính quyCn ñDa phương là c5n thiPt cho hòa bình ñDa phương, thP thì không thM suy diƒn rlng m9t chính quyCn toàn c5u là c5n thiPt cho hòa bình thP gi i sao?

B n có thM th a nh:n rlng ñiCu ñó là c5n thiPt, và th:m chí kh> thi vC m@t lý thuyPt; nhưng, b n có thM tf h=i, ñiCu ñó có thM kh> dĩ và thfc hign ñư;c trong tương lai g5n hay không? Nh ng nhà tư tư ng l n trong quá khS không cho chúng

ta câu tr> l?i nào trư c câu h=i ñó HH ñem l i cho ta các nguyên lý tư duy m ch l c

vC vNn ñC này, nhưng vigc chúng ta có gi>i quyPt ñư;c nó hay không thì còn tùy thu9c vào thign chí mu1n suy nghĩ mHi chuygn cho r1t ráo và quyPt tâm hành ñ9ng khôn ngoan hơn trong tương lai Cho dù chúng ta có làm ñư;c ñiCu ñó hay không thì l?i tiên tri cGa b n cũng t1t ñ•p như cGa tôi

21 CÕI KHÔNG TƯhNG VÀ NH/NG NGƯ<I KHÔNG TƯhNG

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tôi thư?ng nghe nói t i thu:t ng “cõi không tư ng” ho@c “ngư?i không tư ng” ñư;c dùng v i ý khinh thD khi nói vC ñC nghD nào ñó cho cu9c c>i cách chính trD ho@c xã h9i Nhưng tôi nh l i rlng nhiCu tác gi> ñã viPt rNt ñ•p vC m9t xã h9i tư ng tư;ng hoàn h>o trong tương lai Chính xác ra thì cõi không tư ng là gì? Pla to có ph>i m9t ngư?i không tư ng không? Còn Karl Marx thì sao? Ngày nay thP gi i có

xã h9i không tư ng nào không?

H.L

H.L thân mPn,

Các tác giA này đ9u cAm thNy rCng con ngư=i có sL phJn

Theo nh ng lý tư ng mà hH hô hào, các tác gi> không tư ng nói v i chúng ta rlng con ngư?i có thM s1ng trong tf do, công lý, bình ñtng, sung túc, hòa bình, khôn

ngoan và ñ•p Có nh ng cõi không tư ng mang tính cách m ng cũng như tính ph>n ñ9ng Tuy nhiên, ph5n l n nh ng ngư?i không tư ng thư?ng là ngư?i “cNp tiPn”, quan tâm ñPn vigc gi>i quyPt t:n g1c rƒ vNn ñC hơn là duy trì c9ng ñkng xã h9i HH lôi con ngư?i ra kh=i tNm lư i cGa các truyCn th1ng và t:p tXc t ng vây quanh lâu nay, nhlm cho chúng ta m9t kiPn quan m i vC b>n chNt và s1 ph:n cGa con ngư?i

, đã vi5t nh ng công trình nghiêm túc, thNu đáo nhCm chu n

xem nh ng lý thuy5t như th5 là cAm tính và quá tư ng tư7ng

Nh ng c9ng ñkng không tư ng ñã t ng tkn t i thfc sf t i MK, chtng h n như Onei da, bang New York và New Har mo ny, bang Id iana Nhưng sf phát triMn công nghg hign ñ i ñã làm tan vˆ các c9ng ñkng không tư ng h5u hPt các qu1c gia Nh ng khu ñDnh cư c9ng ñkng Is rael là nh ng thí dX ñáng kM hign nay vC tinh th5n không tư ng áp dXng vào thfc tP

đã vT lên nh ng bPc tranh u ám v9 nh ng cõi không tư ng

PH.N III

NH/NG CÂU H0I V1 CÁC VeN Đ1 ĐVO Đ:C

22 MƯU C.U HVNH PHÚC

Thưa tiPn sĩ Adler,

Tuyên ngôn ð9c l:p nư c MK tuyên b1 rlng vigc mưu c5u h nh phúc là m9t quyCn bNt kh> như;ng cGa con ngư?i BNt h nh ñư;c coi là m9t cái t9i, và tNt c> chúng ta ñCu ging ñư;c h nh phúc Nhưng h nh phúc là gì? Ph>i chăng là sf th=a mãn nh ng ñòi h=i v:t chNt, sf yên mn tâm hkn, ñư;c mHi ngư?i tôn trHng, hay m9t ñiCu gì khác n a?

M.M

M.M thân mPn,

Ch “ h nh phúc” có nhiCu nghĩa trong hành ngôn thư?ng ngày Nhưng các nhà

tư tư ng l n dùng t ng này khá rõ ràng Trong các cu1n sách quan trHng vC triPt hHc ñ o ñSc, h nh phúc là sf thign t1i h:u hay t1i cao mXc ñích cGa mHi phNn ñNu Chính trong ý nghĩa này cGa t ng mà Tuyên ngôn ð9c l:p nư c MK ñưa sf mưu c5u h nh phúc vào s1 các quyCn tf nhiên cơ b>n khác cGa con ngư?i

Khái nigm triPt hHc vC h nh phúc khác hoàn toàn v i nghĩa thông thư?ng cGa t này Chúng ta nghe mHi ngư?i nói, trong kho>nh khic th=a mãn hay vui sư ng, rlng

hH c>m thNy h nh phúc Ho@c hH nói rlng hH h nh phúc khi ñang vui vo Nhưng, theo Aris to tle và nhiCu ngư?i khác, h nh phúc không ph>i là ñiCu b n có thM c>m thNy hay tr>i nghigm trong m9t kho>nh khic cX thM nào ñó Nó là chNt lư;ng cGa toàn b9 cu9c s1ng Cu9c s1ng h nh phúc là cu9c s1ng t1t

Xa l v i khái nigm triPt hHc này, h5u hPt mHi ngư?i đCu nĩi rlng tro con cĩ thM

h nh phúc Nhưng Aris to tle bign lu:n rlng điCu đĩ là hồn tồn khơng thM cĩ Chúng cĩ thM h n h ho@c vui m ng nhưng khơng h nh phúc, b i vì chúng đã khơng s1ng m9t cu9c s1ng trHn v•n Qu> thfc, Aris to tle, tiPp tXc sf uyên thâm cGa Solon,đã đi xa t i mSc nĩi rlng c5n ph>i ch? đ;i cho đPn khi m9t đ?i ngư?i kPt thúc trư c khi chúng ta cĩ thM xét đốn chính xác, nhìn tồn cXc, đĩ cĩ ph>i là m9t cu9c đ?i h nh phúc hay khơng

nĩi, là m?t cu?c sLng đư7c làm cho phong phú b i sO s h u

Nh ng lo i điCu t1t đ•p khác nhau gĩp ph5n vào h nh phúc là gì? Chúng bao gkm nh ng điCu t1t đ•p ngo i t i hay thu9c vC thM xác, như cGa c>i, sSc khoo, và

nh ng khối l c xác thDt; nh ng điCu t1t đ•p xã h9i, như danh df, tình yêu hay tình

b n, sf yên lành dân sf, và cơng blng; và nh ng điCu t1t đ•p tinh th5n, như trí tug, hHc thSc và sf thơng thái Mui m9t điCu t1t đ•p này tương Sng v i m9t nhu c5u cĩ thfc cGa con ngư?i Cĩ đư;c mui m9t điCu t1t đ•p là gĩp ph5n hồn thành hay hồn thign yPu tính con ngư?i Do v:y, mui điCu t1t đ•p đư;c khao khát khơng chY vì chính nĩ thơi mà cịn như phương tign đi đPn h nh phúc

M@t khác, h nh phúc, tmng s1 nh ng điCu t1t đ•p, đư;c khao khát vì chính nĩ thơi, và là điCu duy nhNt chúng ta khao khát đPn như v:y “Tơi mu1n h nh phúc,” m9t ca khúc bình dân cNt lên, và nĩ bày t= khát vHng chung cGa nhân lo i; nhưng nPu bNt kỳ ai đĩ nĩi, “Tơi mu1n h nh phúc b i vì…”, anh ta khơng thM hồn tNt câu nĩi tr khi nĩi, “b i vì tơi mu1n h nh phúc.” Tơi v a tĩm lư;c hHc thuyPt vC h nh phúc cGa Aris to tle TNt nhiên cĩ nh ng khái nigm khác vC h nh phúc và cu9c s1ng t1t đ•p Pla to, chtng h n, đDnh nghĩa h nh phúc là sf hài hịa trong tâm hkn – tình

tr ng lành m nh tinh th5n cGa con ngư?i đ o đSc chân chính Ơng khơng chú ý gì

t i nh ng điCu t1t đ•p v:t chNt, ho@c nh ng điCu t1t đ•p cGa v:n mgnh, như Aris to tle ð1i v i ơng khơng cĩ gì bên ngồi cĩ thM làm cho m9t con ngư?i đ o đSc c>m thNy bNt h nh Ít nhNt đã cĩ m9t nhà tư tư ng vĩ đ i trong truyCn th1ng cGa chúng ta phG nh:n rlng h nh phúc ph>i là cSu cánh cGa chúng ta Im manuel Kant coi vigc mưu c5u h nh phúc là ích k‹, đ@t sf th=a mãn cá nhân lên trên quy ph m khách quan cGa nghĩa vX và lw ph>i Kant nĩi, qui lu:t đ o đSc ra lgnh thi hành nghĩa vX m9t cách vơ điCu kign, khơng ph>i chY đM cĩ đư;c h nh phúc H nh phúc ph>i là kPt qu>, chS khơng ph>i là mXc đích, cGa hành vi đ o đSc Chúng ta ph>i phNn đNu khơng ph>i đM h nh phúc, mà đM xSng đáng v i h nh phúc

23 THÀNH CƠNG CĨ C.N THI2T KHƠNG?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Thành cơng vC thP tXc cĩ c5n thiPt cho h nh phúc khơng? Trong xã h9i cGa chúng ta cĩ xu hư ng đánh giá ngư?i khác căn cS vào thành cơng cGa hH, và chúng

ta thư?ng đo lư?ng vigc đĩ blng tmng s1 cGa c>i v:t chNt mà hH cĩ thM tích lũy đư;c Nhưng tơi ng c nhiên tf h=i chúng ta cĩ đang dfng lên m9t th5n tư;ng gi> ngXy hay

không H nh phúc cGa con ngư?i có thfc sf ựư;c ựo lư?ng blng thành công v:t chNt hay không?

E.D

E.D thân mPn,

Khi bàn vC h nh phúc trong chương trư c, tôi ựã chY ra rlng nó c1t m9t cu9c s1ng ựư;c hoàn thign blng sf s h u tNt c> nh ng ựiCu t1t ựỚp tNt c> nh ng ựiCu mà con ngư?i c5n có ựM s1ng m9t cu9c s1ng th=a mãn hoàn toàn Nh ng ựiCu t1t ựỚp

h u hình vC cGa c>i ựư;c tắnh ựPn trong nh ng ựiCu t1t ựỚp này, bên c nh nh ng ựiCu t1t ựỚp ự o ựSc và tinh th5n Nhưng, như mHi ngư?i ựCu biPt, b n có thM có quá

th a mSa nh ng ựiCu t1t ựỚp nào ựó, và ựó là lý do vì sao cGa c>i l i gây ra m9t vNn

h nh phúc, vì nh ng ựiCu t1t ựỚp h u hình tf chúng không thM làm cho con ngư?i

h nh phúc Trong thfc tP, chúng có thM ngăn c>n anh ta thành công trong vigc mưu c5u h nh phúc

ThP gi i cm xưa lsn thP gi i hign ự i ựCu quá quen thu9c v i quan nigm cho rlng cGa c>i v:t chNt là ựiCu quan trHng nhNt ự1i v i con ngư?i Nhưng các triPt gia như Aris to tle nh:n thNy rlng ựây là m9t quan nigm hỚp hòi và méo mó vC cu9c s1ng con ngư?i Ông ựưa ra m9t thang ự9 nh ng ựiCu t1t ựỚp trong ựó cGa c>i xPp thNp nhNt vì nó chăm lo cho nh ng nhu c5u cGa thân xác và thS yPu hơn so v i nh ng ựiCu t1t ựỚp cGa tinh th5n và cGa tắnh cách

Sf ựánh giá cGa Aris to tle vC cGa c>i g5n gi1ng v i câu châm ngôn phm biPn nói rlng tiCn b c không quan trHng tr phi b n không có ựkng nào B n c5n nh ng thS v:t chNt nào ựó ựM tkn t i, và b i vì b n ph>i tkn t i ựM s1ng m9t cu9c s1ng t1t ựỚp, nên m9t s1 nh ng ựiCu t1t ựỚp v:t chNt nào ựó là không thM thiPu ựư;c Nhưng b i

vì s1ng t1t ựỚp không ựơn thu5n là tkn t i, nên chY nh ng ựiCu t1t ựỚp v:t chNt không thôi không thM làm cho cu9c s1ng ựáng s1ng

Aris to tle ựưa ra m9t sf phân bigt quan trHng gi a hai kiMu tìm kiPm cGa c>i KiMu thS nhNt rNt quen thu9c v i bNt kỳ bà n9i tr; nào đó là tiPn trình tìm kiPm ựG cGa c>i ựM cho gia ựình ựư;c s1ng tươm tNt, tSc là, v i ngukn cung cNp ựúng mSc các phương tign sinh s1ng, các tign nghi và nh ng ựiCu thu:n l;i cGa ự?i s1ng

Bmn ph:n là đSc h nh cao nhNt cGa ngư?i chiPn sĩ Nhưng cũng cĩ nh ng bmn ph:n vC chính trD, đ o đSc, và tơn giáo, như chúng ta vsn thư?ng đư;c nhic nh Các triPt gia ph>i nĩi gì vC b>n chNt cGa bmn ph:n và vai trị cGa nĩ trong cách cư xE cGa con ngư?i

J.D

J.D thân mPn,

Cĩ lw khơng cĩ vNn đC nào thiPt yPu trong luân lý hơn là vNn đC gi a đ o đSc hHc

vC bmn ph:n và đ o đSc hHc vC khối l c hay h nh phúc Theo nguyên lý đ o đSc vC bmn ph:n , mui hành vi sw đư;c phán đốn tùy theo nĩ tuân thG hay bNt tuân lu:t lg,

và sf phân bigt đ o đSc cơ b>n là gi a cái đúng và cái sai Nhưng đâu sf khối l c hay h nh phúc là chG yPu, thì sf phân bigt cơ b>n sw là gi a thign và ác, và sf thèm mu1n chS khơng ph>i lu:t lg thiPt l:p chu n mfc đánh giá TNt nhiên, bNt kỳ nCn

ð o đSc hHc vC bmn ph:n nào cũng ph>i ít nhiCu tính đPn h nh phúc, cũng như bNt

kỳ nCn ð o đSc hHc vC h nh phúc và khối l c nào cũng cĩ điCu đM nĩi vC bmn ph:n Nhưng cĩ nh ng khác bigt l n trong vai trị đư;c gi ao cho bmn ph:n

.

Trong ð o đSc hHc vC h nh phúc cGa Aris to tle, bmn ph:n khơng hồn tồn bD

lo i tr , nhưng cũng khơng đư;c trao cho m9t ý nghĩa đ9c l:p nào Nĩ đơn thu5n là m9t phương dign cGa đSc cơng blng, và chtng khác gì hơn sf th a nh:n cGa m9t ngư?i cơng chính vC nh ng mĩn n; v i ngư?i khác: ho@c sf nhìn nh:n cGa ngư?i Ny rlng ngư?i Ny cĩ nghĩa vX tránh xúc ph m ngư?i khác và phXng sf l;i ích chung Tương tf, đ1i v i Pla to, đSc cơng blng làm rõ thêm bmn ph:n hay nghĩa vX Nhưng đ1i v i ơng, cơng blng, m@c dù chY là m9t trong nhiCu đSc h nh, khơng thM tách r?i

v i ba đSc h nh khác – ơn hịa, dũng c>m, và khơn ngoan Do v:y, khơng đáng quan tâm chuygn ai đĩ cho rlng nghĩa vX đ o đSc là do c>m thSc vC cơng blng cGa chúng

ta ho@c do đSc h nh nĩi chung

, hành đ?ng đúng là làm b_n phJn cMa mình và g t qua m?t

TriPt hHc vC đ o đSc cGa Kant tinh vi hơn nhiCu trình bày m9t hHc thuyPt nCn t>ng tương tf Khơng cĩ gì đư;c xem là “t1t hồn tồn”, ngo i tr thign chí H nh phúc khơng ph>i là điCu t1t tuygt đ1i Nĩ là ý thSc cGa con ngư?i thu5n lý vC sf dƒ chDu cGa cu9c s1ng khơng ng ng gin liCn v i tồn b9 cu9c hign h u cGa ngư?i đĩ”

và nCn t>ng cGa nĩ là “nguyên tic cGa tf ái” C> nCn luân lý dfa trên h nh phúc lsn nCn luân lý dfa trên khối l c đCu ph m cùng m9t sai l5m C> hai đCu “làm xĩi mịn

đ o đSc và phá hGy sf cao c> cGa nĩ, b i vì chúng gán nh ng đ9ng cơ cho đSc h nh

và t:t xNu cùng m9t cNp đ9, và chY d y chúng ta biPt tính tốn t1t hơn.” C> hai đCu

th a nh:n sf khao khát là m9t chu n mfc đ o đSc vC điCu t1t và điCu xNu C> hai đCu đo lư?ng hành vi đ o đSc blng cách xem xét cSu cánh mà nĩ hư ng t i

ð1i v i Kant, “m9t hành vi đư;c thfc hign b i bmn ph:n cĩ ngukn g1c giá trD

đ o đSc cGa nĩ, khơng ph>i t mXc đích mà nĩ đ t đư;c, mà t châm ngơn qua đĩ

nĩ đư;c quyPt đDnh…” Và vì thP ơng tiPp tXc nĩi rlng “bmn ph:n là điCu tNt yPu cGa

hành vi xuNt phát t sf tôn trHng qui lu:t.” T ñây ông bign lu:n rlng bmn ph:n, và sau ñó là mHi hành vi ñ o ñSc, ph>i ñư;c thfc hign vì nó ñúng, vì qui lu:t ra lgnh như thP, và không vì lý do gì khác

Kant viPt:

“M9t hành vi ñư;c thfc hign b i bmn ph:n,” “ph>i hoàn toàn lo i tr >nh hư ng cGa khuynh hư ng, và cùng v i nó mHi mXc tiêu cGa ý chí, ñM cho không còn gì có thM quyPt ñDnh ý chí ngo i tr , m9t cách khách quan, qui lu:t, và sf tôn trHng thu5n túy chG quan ñ1i v i lu:t thfc hành…”

Qui lu:t, ngukn g1c cGa bmn ph:n và cGa mHi hành vi ñ o ñSc, là “mgnh lgnh tuygt ñ1i” (cat egor ical im per ative) th?i danh cGa Kant Theo mgnh lgnh này, Kant tuyên b1, “Tôi sw không bao gi? hành ñ9ng theo m9t cách khác ñi ñM cho tôi có thM

ư c mu1n rlng châm ngôn cGa tôi sw tr thành qui lu:t phm quát.” Blng cách tuân theo mgnh lgnh phm quát, chúng ta có thM thi hành bmn ph:n cGa mình và c>m thNy chic chic rlng ý chí cGa chúng ta là t1t vC m@t ñ o ñSc

Do ñó, ñ1i v i Kant, bmn ph:n là khách quan Nó c1t vigc làm theo nh ng chY dsn cGa mgnh lgnh tuygt ñ1i, ñ9c l:p v i nh ng khuynh hư ng, nh ng ư c mu1n,

và nhu c5u chG quan Trong khi làm bmn ph:n cGa mình, chúng ta chY nghe theo tiPng gHi cGa lý trí

25 LƯƠNG TÂM LÀ GÌ?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Có hay không ñiCu gHi là “lương tâm”, m9t tiPng nói th5m kín bên trong b>o cho chúng ta biPt cái gì ñúng và cái gì sai? Nó dfa trên lý trí hay trfc giác, hay nó ñơn thu5n chY là sf ph>n chiPu nh ng gì cha ông chúng ta và nh ng th m quyCn khác ñã

d y b>o chúng ta? Lương tâm là gì, và nó ho t ñ9ng như thP nào?

TriPt gia ngư?i Anh, Thomas Hobbes thP k‹ 17 khtng ñDnh rlng c>m thSc cGa chúng ta vC nghĩa vX ñ o ñSc ñơn thu5n chY là sf hki ñáp trư c sSc m nh và quyCn

lfc cao hơn cGa nhà nư c M9t s1 nhà tư tư ng tôn giáo quan nigm vC lương tâm gi1ng nhau, coi ñó như sf hki ñáp tf ñ9ng ñ1i v i sSc m nh và quyCn uy cGa Thư;ng ðP bên ngoài chúng ta Các nhà tư tư ng khác, c> thP tXc lsn tôn giáo, l i nhNn m nh ñPn sf phán xét n9i t i hay tiPng nói cGa lý trí coi ñó như nhân t1 quyPt ñDnh trong ho t ñ9ng cGa lương tâm

Tri thSc nCn t>ng cGa ý thSc và sf cưˆng bách ñ o ñSc trong lý trí và ñSc h nh con ngư?i ñã ñư;c phát biMu t th?i Pla to và các triPt gia Khic k‹ Nhưng chính triPt gia ngư?i ðSc Im manuel Kant thP k‹ 18 m i là ngư?i diƒn ñ t sinh ñ9ng nhNt ý tư ng cơ b>n vC lương tâm này

Theo Kant, chính qui lu:t ñ o ñSc chi ph1i toàn b9 ñ?i s1ng ñ o ñSc cGa chúng

ta Không ñòi h=i ph>i có qui lu:t hay sf cho phép ngo i t i nào M9t ngư?i gi l?i hSa cGa mình, t i hPt mSc mà anh ta có thM làm, b i vì “sf tf ý thSc ñ o ñSc” cGa anh ta ra lgnh cho anh ta làm v:y, ñM làm tròn m9t qui lu:t ñ o ñSc phm quát Ngư?i

ñ o ñSc bD “thúc ép” ph>i làm v:y, không ph>i vì s; nh ng thP lfc ngo i t i, hay mong mu1n thích nghi v i tXc lg xã h9i, hay khiPp ñ>m trư c sf tr ng ph t cGa th5n thánh Anh ta làm v:y chY như m9t con ngư?i ñ o ñSc hoàn thành ñúng ñin nh ng bmn ph:n cGa mình

đã tr ng ph t ông khi ông có nh ng hành vi xúc ph m đ5n

Các nhà tư tư ng Cơ ð1c giáo, như Thomas Aquinas, cho rlng lương tâm ñư;c ghi khic trong mui con ngư?i như sf hư ng Sng v i Thiên Chúa và lu:t lg cGa Ngài HH khtng ñDnh rlng lu:t tf nhiên, in vào tâm hkn con ngư?i, cũng là công trình cGa Thiên Chúa, và ý thSc ñ o ñSc cGa hH ñư;c hư ng dsn hư ng vC Thiên Chúa Theo quan ñiMm này, tiPng nói sâu xa bên trong chúng ta và nh ng mgnh lgnh cGa Thiên Chúa gin bó thân thiPt v i nhau và g;i ñPn sf có m@t cGa nhau TriPt gia thP tXc Kant cũng nhìn nh:n rlng trách nhigm cá nhân cGa chúng ta, t o nên tiPng nói trong sf tf ý thSc ñ o ñSc, sau cùng cũng chính là nghĩa vX ñ1i v i Thiên Chúa

26 TYNG QUAN V1 Đ:C HVNH

Thưa tiPn sĩ Adler,

Chúng tôi ñã nghe nói nhiCu vC nh ng ph m chNt trí tug mà chúng ta phát triMn

t th?i thơ Nu cGa mình thông qua hg th1ng giáo dXc cGa chúng ta Nhưng còn

nh ng ñSc tính mà chúng ta v i tư cách là cha m• trfc tiPp quan tâm t i vigc bki dưˆng cho gi i tro? Ông có thM cho chúng tôi biPt nh ng ñSc tính chính yPu mà m9t con ngư?i ph>i có là gì?

B.A

B.A thân mPn,

Nh ng ñSc tính chính – thư?ng gHi là “nh ng ñSc tính căn b>n” (car di nal virtues) là can ñ>m, hay dũng c>m, ñiCu ñ9, công blng, và th:n trHng ðây là nh ng ñSc tính cNu t o nên tính cách ñ o ñSc cGa m9t ngư?i t1t Dĩ nhiên, còn có nhiCu ñ@c ñiMm tính cách ñáng khao khát khác, như thân thign, hòa nhã, khiêm t1n, và

trung thfc Nhưng nPu m9t con ngư?i có nh ng ựSc tắnh căn b>n, anh ta có nh ng ngukn g1c ựM t ựó tNt c> nh ng ựSc tắnh khác phát xuNt

Cho phép tôi nói v i b n vin tit ựôi ựiCu vC t ng ựSc tắnh trong b1n ựSc tắnh căn b>n ựó

Can ự>m, hay dũng c>m, c1t m9t kh> năng theo thói quen chDu ựfng gi an khm hay ựau ự n TNt c> chúng ta ựCu biPt m9t ngư?i lắnh can ự>m nghĩa là gì Nhưng can ự>m c5n thiPt trong mHi t5ng l p xã h9i, chS không chY trên chiPn trư?ng

Nh ng ngư?i không can ự>m sw chDu thua khi g@p khó khăn, sw tháo lui khi g@p chư ng ng i C5n ph>i có dũng c>m ựM bCn gan theo ựumi bNt kỳ công vigc xSng ựáng nào, mà như Spinoza nói, nó chic chin sw khó khăn không khác gì sf cao c> cGa nó

Trong khi can ự>m dắnh lắu t i vigc chDu ựfng ựau ự n, thì ựiCu ự9 l i dắnh lắu

t i vigc cưẼng l i khoái l c Chúng ta thư?ng bD cám du làm ựiCu gì ựem l i cho chúng ta khoái c>m tSc th?i dù rlng ựiCu ựó ngăn c>n chúng ta có ựư;c m9t ựiCu t1t ựỚp tương lai có t5m quan trHng l n lao hơn nhiCu Ăn u1ng quá mSc là vắ dX hiMn nhiên cGa sf không ựiCu ự9, nó thư?ng dsn ựPn tình tr ng thiMu năng tiPp sau ựó khiPn chúng ta không hoàn thành nh ng nghĩa vX cGa mình ho@c không làm ựư;c vigc gì t1t Do ựó, ựiCu ự9 có thM ựư;c ựDnh nghĩa như là kh> năng theo thói quen cưẼng l i sf hNp dsn cGa nh ng khoái l c tSc th?i, chúng sw ngăn không cho chúng

ta ự t ựư;c nh ng ựiCu t1t ựỚp l n lao hơn, dù xa xôi hơn

Công blng là ựSc tắnh hư ng dsn con ngư?i cư xE ngay thtng v i ngư?i ựkng

lo i cGa mình, không làm phương h i ựPn hH, và tr> l i cho hH nh ng gì thfc sf cGa

hH Nó cũng c1t thói quen tuân thG pháp lu:t và hành ự9ng vì l;i ắch chung hay thDnh vư;ng chung cGa xã h9i mình s1ng Nh ng vắ dX vC sf không công blng rNt quen thu9c và phong phú Ko nói d1i, ko tr9m cip, ngư?i vu kh1ng, ngư?i khai man trư c tòa, ngư?i buôn bán tắnh giá quá cao, và ngư?i lao ự9ng lư?i nhác Ờ tNt c> hH

là nh ng con ngư?i không công blng

Cu1i cùng, chúng ta nói t i sf th:n trHng, là ựSc tắnh khó ựDnh nghĩa nhNt Ngư?i th:n trHng là ngư?i có thói quen c n th:n trư c nh ng quyPt ựDnh anh ta ựưa ra trong ph m vi hành ự9ng Anh ta h=i ý kiPn và tìm l?i khuyên Anh ta suy nghĩ chắn chin và cân nhic l;i h i Anh ta chY hành ự9ng sau khi anh ta có ựư;c sf ựánh giá sâu sic, thay vì hành ự9ng c u th> hay b1c ựkng Anh ta không ựM cho b>n thân bD c>m xúc lôi cu1n ựi, nhưng nu lfc ựM tr nên h;p lý như m9t con ngư?i có thM có, ngay c> khi bD căng thtng

NPu b n tìm cách khic ghi b1n ựSc tắnh này vào tâm trắ cGa con cái b n, b n ựang làm m9t vigc t1t ựó Nhưng ự ng ựánh giá thNp sf khó khăn cGa vigc làm này đào luygn m9t trắ tug thì dẶ hơn nhiCu so v i t o dfng m9t tắnh cách Và ự ng quên rlng nh ng ựSc tắnh trắ tug, m@c dù không quan trHng blng nh ng ựSc tắnh c1t lõi này, cũng ph>i ựư;c phát triMn Nh ng ựSc tắnh trắ tug căn b>n là am hiMu, tri thSc,

và khôn ngoan M9t nCn giáo dXc khai phóng sw giúp hình thành nh ng ựSc tắnh này

27 Đ:C TÍNH DŨNG CWM

Thưa tiPn sĩ Adler,

Dũng c>m là m9t đSc tính rNt đư;c ca ng;i, nhưng nĩ là gì thì khơng th:t rõ ràng Chúng tơi thư?ng gin liCn nĩ v i sf b o d n, nhưng khơng ph>i là dã man và

dD thư?ng sao khi ta khơng biPt s;? Và chúng tơi thư?ng nghĩ đPn con ngư?i hành đ9ng khi chúng tơi nghĩ đPn sf dũng c>m đPn ngư?i chiPn sĩ, ngư?i leo núi, ngư?i lái xe đua Nhưng ph>i chăng khơng cĩ m9t điCu gì đư;c gHi là sf can đ>m đ o đSc,

nĩ cao hơn sf c> gan và táo b o vC m@t thân thM? Dũng c>m là gì?

S.G

S.G thân mPn,

M9t tên gHi khác cGa dũng c>m là can đ>m Như ch “can đ>m” g;i lên, dũng c>m c1t chu cĩ sSc m nh đM kiên trì ch1ng l i nguy hiMm, đau đ n, và căng thtng ThYnh tho>ng chúng ta phân bigt gi a dũng c>m vC thM chNt và dũng c>m vC đ o đSc, tùy theo tính chNt đau đ n hay căng thtng mà m9t cá nhân khơng khuNt phXc

Nh ng ngư?i đánh liCu m ng s1ng và nh ng tmn thương vC thân thM trong chiPn tranh hay trong th?i bình phơ bày sf dũng c>m thM chNt

Sf dũng c>m đ o đSc đư;c nhìn thNy nơi nh ng ngư?i gi v ng sf xác tín vC tơn giáo hay chính trD t đĩ dsn đPn vigc bD cơ l:p vC m@t xã h9i ho@c sf khĩ chDu riêng tư dành cho hH Sf dũng c>m khơng nhNt thiPt ph>i hiMn nhiên Nĩ biMu l9 các nhà khoa hHc, các nghg sĩ, và các hHc gi> hồn thành cơng trình cGa mình chY blng sf nhsn n i và bCn chí khơng hC nao núng Nĩ hign dign trong cu9c s1ng hàng ngày cGa nh ng con ngư?i bình thư?ng, hH khơng ng ng chu tồn bmn ph:n cGa mình m@c dù cĩ nhiCu tr ng i, bNt chNp sf cám du dsn t i tuygt vHng và đ5u hàng

sinh th=i t ng nĩi rCng nh ng kj m o hiSm thOc sO cMa th5

Khơng nên lsn l9n dũng c>m v i sf táo b o hay liCu m ng Dũng c>m là cĩ sSc

m nh vư;t qua s; hãi M9t ngư?i khơng s; hãi cĩ thM t= ra hành đ9ng m9t cách dũng c>m, nhưng anh ta khơng thfc sf cĩ đSc tính dũng c>m Khơng cĩ đSc h nh trong khi làm điCu gì đĩ m9t cách tf nhiên, mà khơng nu lfc Dũng c>m địi h=i sf chP ngf nui s; hãi Nĩ địi h=i ph>i tơn trHng c> nh ng thE thách gay go lsn hiMm nguy v i m9t ý chí kiên đDnh đM chDu đfng chúng vì m9t cSu cánh t1t đ•p Nh ng

ko say rư;u xơng vào hiMm nguy m9t cách vơ ý thSc khơng hC là dũng c>m

NhiCu nhà tư tư ng l n xem ngư?i dũng c>m là ngư?i thành cơng trong vigc tránh đư;c nh ng cfc đoan sai l5m như nhau cGa sf liCu lĩnh và sf hèn nhát Aris to tle chY cho chúng ta thNy rlng dũng c>m c1t chu cĩ m9t liCu lư;ng s; hãi v a ph>i, khơng quá nhiCu cũng khơng quá ít Nĩ c5n m9t sf phán đốn đ5y đG vC nh ng rGi

ro và nh ng hiMm hHa, hay như Epicte tus nĩi, m9t sf kPt h;p gi a tf tin và th:n trHng Và Spinoza lưu ý rlng “b= ch y đúng lúc, cũng như kháng cf l i, đCu ph>i đư;c coi như sf thM hign sSc m nh tinh th5n,” tSc là dũng c>m Cùng m9t đSc tính, trong trư?ng h;p này nĩ b>o anh tránh xa nguy hiMm, trong trư?ng h;p khác nĩ bu9c anh ph>i đ1i m@t v i nguy hiMm

Các nhà ñ o ñSc vĩ ñ i khi bàn vC sf dũng c>m không bao gi? tách r?i nó v i

nh ng ñSc tính khác Theo hH, dũng c>m chY ñư;c tìm thNy nơi nh ng ngư?i ôn hòa, công blng, và th:n trHng ho@c khôn ngoan Lý do cGa hH cho ñiCu này là m o hiMm hay chDu ñfng gi an khó ph>i ñư;c thM hign vì m9t mXc ñích ñúng ñin HH không gHi m9t ko cư p là m9t ngư?i dũng c>m ñơn gi>n vì hin m o hiMm c1 ý, biPt rõ các nguy cơ hay hin gi ñư;c bình tĩnh trư c nguy hiMm B i vì hin vư;t qua ñư;c s; hãi ñM ñ t ñư;c m9t kPt qu> xNu, chS không ph>i kPt qu> t1t, nên hin phô diƒn không ph>i sf dũng c>m mà là sf gi> m o cGa nó

Ngư?i hành ñ9ng dũng c>m là ngư?i ñ1i m@t v i nh ng hiMm nguy và chDu ñfng

gi an khm b i vì ngư?i Ny ñánh giá m9t s1 sf vigc nào ñó quan trHng hơn m9t s1 sf vigc khác Sf dũng c>m cGa ngư?i Ny không chY là sSc m nh vũ lfc cũng không ph>i là sf khinh thD ñ1i v i m ng s1ng và tình tr ng tho>i mái cGa mình Trong khi ñánh giá cao cu9c ñ?i mình, m9t thân xác nguyên v•n, và sf bình yên, anh ta vsn ñ@t m9t giá trD cao hơn cho nh ng ñiCu t1t ñ•p khác, chtng h n như sf thDnh vư;ng cGa ñNt nư c ho@c gia ñình anh ta, nguyên tr ng ñ o ñSc cGa anh ta, ho@c nh ng lý

tư ng mà anh ta hiPn thân

28 KHIÊM TGN CÓ PHWI LÀ MRT Đ:C TÍNH?

Thưa tiPn sĩ Adler,

Các lãnh tX tôn giáo luôn luôn rao gi>ng ñSc khiêm t1n cho chúng tôi Ngư?i ta thư?ng cho là sai trái khi cS tf thúc ñ y chúng ta vC phía trư c ho@c suy nghĩ quá nhiCu vC b>n thân chúng ta và vC nh ng gì chúng ta t ng ñ t ñư;c Nhưng ñó có thfc là m9t ñSc tính? Ph>i chăng m9t ngư?i trư ng thành không nên có m9t c>m nh:n xác thfc vC nh ng ph m chNt và kiPn thSc cGa mình, và nên c>m thNy xNu hm khi ñòi h=i bNt kỳ ph5n thư ng xSng ñáng nào thu9c vC anh ta?

P.L

P.L thân mPn,

Sf ñánh giá khác nhau vC kiêu hãnh và khiêm t1n cGa gi i kinh ñiMn xưa và cGa các tôn giáo Do Thái – Cơ ð1c cung cNp m9t blng chSng bm ích vC sf khác nhau

gi a ñ o ñSc hHc có tính triPt hHc và ñ o ñSc hHc mang màu sic tôn giáo

Aris to tle, trong tác ph m nmi tiPng cGa ông vC ñ o ñSc hHc , nói rlng lo i ngư?i quí phái nhNt là con ngư?i hào higp, ho@c có “tâm hkn cao thư;ng” M9t con ngư?i như v:y kiêu hãnh m9t cách chính ñáng vC nh ng ñSc h nh cGa cá tính hay tâm hkn

mà anh ta s h u Anh ta yên tâm v i sf tf phXc và tf trHng chính ñáng cGa mình Con ngư?i hào higp tiPp nh:n danh df như “ph5n thư ng cGa ñSc h nh”, miƒn là nó ñư;c ban t@ng m9t cách ñúng ñin b i nh ng ngư?i xSng ñáng ñánh giá vC ñSc

h nh Anh ta coi thư?ng sf ñánh giá cao cGa nh ng ngư?i thNp kém – l?i hoan hô cGa ñám ñông hay “danh tiPng”

Theo quan ñiMm này, kiêu hãnh chính ñáng là m9t ñSc tính và tf phi bác mình thái quá là m9t thói t:t Theo Aris to tle, kiêu căng và khiêm t1n là nh ng thói t:t cfc ñoan trái v i ñSc tính kiêu hãnh hào higp M9t con ngư?i phù phiPm mu1n có

danh df nhiCu hơn mSc anh ta ñáng ñư;c hư ng M9t con ngư?i khúm núm không suy nghĩ ñ5y ñG vC mình; anh ta tìm kiPm ít danh df hơn mSc anh ta ñáng ñư;c

hư ng, ho@c không tìm gì c> Do v:y ko khúm núm cũng chY ñáng ghét và l1 bDch như ko phù phiPm thôi Anh ta thiPu sf tf trHng chính ñáng, cái mà, theo Aris to tle,

là thiPt yPu cho ñ?i s1ng cGa con ngư?i quí phái

Bây gi?, nPu chúng ta vign ñPn Kinh Thánh và vign ñPn nh ng giáo lý ñ o ñSc

Cơ ð1c, mHi vigc dư?ng như r1i tung lên hPt Kiêu hãnh, tf trHng, tf túc – ñNy là

nh ng t9i nghiêm trHng nhNt Khiêm t1n, ý thSc vC sf không xSng ñáng, và lg thu9c – ñNy là nh ng ñSc tính cao nhNt Sách Thánh vDnh trong Cfu Ư c d y rlng chúng

ta ph>i trông c:y m9t mình Chúa thôi vì ñó là ñá t>ng và sf che ch vĩnh hlng Sách Phúc Âm d y rlng “nh ng ko nghèo vC tinh th5n” – không ph>i nh ng ko kiêu hãnh chính ñáng vC giá trD cGa mình – là nh ng ko ñư;c ban phúc gi a mHi ngư?i

Je sus rao gi>ng rlng con ngư?i nên tránh danh df và ñ@c ân, th:m chí chY là danh nghĩa th5y giáo Hình msu cao c> nhNt ñ1i v i tín h u Cơ ð1c giáo là ko tôi t hay nô lg, chS không ph>i chúa tM hay chG nhân Ngư?i Cơ ð1c giáo không tìm kiPm ñDa vD cao sang hay danh df “Ngư?i nào tf ñC cao sw bD h thNp xu1ng, và ngư?i nào tf h mình xu1ng sw ñư;c ñC cao.” L?i rao gi>ng này ñư;c minh hHa cX thM qua vigc Je sus rEa chân cho các môn ñg cGa mình

Quan ñiMm cGa Kinh Thánh không ph>n ñ1i ñSc h nh con ngư?i, nhưng nó cho rlng ñSc h nh, cũng tNt c> nh ng ñiCu t1t ñ•p khác, là cGa Chúa Luôn luôn Chúa ñư;c phóng ñ i và tuyên dương, chS không ph>i cái tôi mui ngư?i hay nh ng ñSc

h nh mui ngư?i Bài hát cGa ðSc M• Mary ca tXng Chúa, Mag ni fi cat, trong Phúc

Âm cGa thánh Luke, là gương msu cGa quan ñiMm Kinh Thánh Tương tf như v:y là

lƒ truy ñigu trong ñ o Do Thái, nó tuyên dương Chúa, chS không ph>i ngư?i chPt hay nh ng ñSc tính cGa ngư?i Ny Theo quan ñiMm Kinh Thánh, chY có Chúa là t1t lành ho@c trác tuygt

Các tiSu thuy5t cMa ông cL g^ng cho thNy giá trE cPu v t

Thomas Aquinas tìm cách hòa gi>i nh ng ñSc tính hào higp và khiêm t1n Ông cho rlng m9t ngư?i Cơ ð1c giáo thfc hành ñúng sf hào higp khi anh ta tf cho mình

“xSng ñáng v i nh ng ñiCu l n lao” do nh ng ñSc tính mà anh ta có ñư;c – như m9t t@ng ph m cGa Chúa “Nh ng ñiCu l n lao” là nh ng công trình ñSc h nh toàn h>o qua vigc thM hign trHn v•n b>n chNt mà Chúa ban cho con ngư?i Tương tf, ngư?i Cơ ð1c giáo thfc hành khiêm t1n khi hH tf cho mình không xSng ñáng do tính nhu như;c v1n có trong b>n chNt cGa hH, ho@c hH không ñáp Sng ñư;c nh ng t@ng ph m cGa Chúa Khiêm t1n khiPn anh ta tôn kính và quý trHng ngư?i khác hơn c> b>n thân anh ta t i ñ9 ngư?i khác là hign thân cGa nh ng ñSc tính ñư;c Chúa ban cho

29 C:U CÁNH VÀ PHƯƠNG TIkN

Thưa tiPn sĩ Adler,

CSu cánh có bign minh cho phương tign không? Có thM ñôi khi

ñúng chăng khi sE dXng m9t phương tign xNu ñM ñ t ñPn m9t cSu cánh t1t ñ•p? Chtng ph>i là thân ph:n con ngư?i ñòi h=i ñôi chút ám mu9i và l a d1i ñM ñư;c an toàn và thành công ñó sao?

ñ i hHc ñư;c bign minh khi ñumi m9t sinh viên không ñG ñiMm ñ:u, là chúng ta ñang

th a nh:n rlng trư?ng ñ i hHc có quyCn ñ@t ra m9t s1 chu n mfc vC thành tích nào

ñó và ñòi h=i sinh viên cGa nó ph>i ñáp Sng Vì v:y, trư?ng ñ i hHc ñúng trong vigc ñumi ngư?i sinh viên không ñáp Sng

Ho@c là, hãy lNy m9t ví dX khác, nPu m9t ngư?i không chDu tr> tiCn cho món hàng mà anh ta không nh:n, chúng ta có thM nói rlng anh ta ñư;c bign minh Lw ph>i thu9c vC anh ta Nhưng nPu có m9t biên lai có ch ký ñư;c trưng ra cho thNy rlng m9t ai ñó trong gia ñình anh ta ñã nh:n món hàng mà không báo cho anh ta biPt, thì cEa hàng sw ñư;c bign minh trong vigc yêu c5u tr> tiCn

V:y thì, không có gì trên tr5n gi an này có thM bign minh cho m9t phương tign ngo i tr cái cSu cánh mà nó có ý ñDnh phXc vX M9t phương tign có thM ñúng chY trong m1i quan hg v i m9t cSu cánh, và chY blng cách phXc vX cho cSu cánh ñó Câu h=i ñ5u tiên h=i vC m9t cái gì ñư;c ñC xuNt như là phương cách ñ t ñPn bNt kỳ mXc tiêu nào luôn luôn là như v:y Nó có higu qu> không? NPu ñư;c sE dXng, phương tign này có ñ t t i mXc ñích chúng ta có trong ñ5u không? NPu không, chic chin không ph>i là phương tign t1t ñM dùng

Nhưng mXc ñích mà m9t con ngư?i có trong ñ5u có thM là m9t cái gì sai trái m9t cách hiMn nhiên như ăn tr9m ho@c giPt ngư?i V i m9t cSu cánh như thP trong ñ5u

óc, anh ta có thM quyPt ñDnh rlng m9t vài vigc gì ñó sw giúp anh ta thành công mà

nh ng vigc khác không giúp ñư;c Trong khi anh ta ñúng, t cái nhìn ñơn thu5n thfc dXng, trong vigc sE dXng nh ng vigc trư c chS không ph>i nh ng vigc sau, ligu anh ta có ñúng vC m@t ñ o ñSc khi áp dXng bNt kM bign pháp nào có thM phXc vX như

là phương tign cho cSu cánh cGa anh ta? NPu không, anh ta không ñư;c bign minh

vC m@t ñ o ñSc trong vigc sE dXng nh ng phương tign như thP

ðiCu này dsn chúng ta ñPn thfc chNt cGa vNn ñC B i vì m9t cSu cánh xNu là cSu cánh mà chúng ta không ñư;c bign minh vC m@t ñ o ñSc khi tìm kiPm, chúng ta không ñư;c bign minh vC m@t ñ o ñSc khi áp dXng bNt kỳ bign pháp nào hư ng t i

sf hoàn thành cSu cánh ñó Do v:y, không phương tign nào có thM ñư;c bign minh – nghĩa là, ñúng vC m@t ñ o ñSc \ b i m9t cSu cánh xNu

Nhưng cịn nh ng cSu cánh t1t thì sao? Chúng ta luơn luơn đư;c bign minh vC m@t đ o đSc trong khi làm vigc đM đ t nh ng cSu cánh t1t ThP thì, chúng ta cĩ đư;c bign minh vC m@t đ o đSc khi dùng bNt kỳ phương tign nào sw mang l i higu qu> khơng? Câu tr> l?i cho câu h=i này là Cĩ m9t cách hiMn nhiên; vì nPu cSu cánh thfc

sf t1t, và nPu phương tign thfc sf phXc vX cho cSu cánh mà khơng làm tiêu tan nĩ blng bNt kỳ cách nào, thì khơng thM cĩ điCu gì sai trái v i phương tign đĩ Nĩ đư;c bign minh b i cSu cánh, và chúng ta đư;c bign minh khi sE dXng nĩ

Nh ng ngư?i sEng s1t vì tuyên b1 này đã khơng nh:n thNy m9t điCu: NPu m9t hành vi tf thân nĩ xNu vC m@t đ o đSc, nĩ khơng thM thfc sf phXc vX cho m9t cSu cánh t1t, dù nhìn bC ngồi nĩ cĩ thM t= ra làm đư;c điCu đĩ Nh ng ngư?i c5m quyCn thư?ng tìm cách gi>m khinh cho vigc sE dXng b o lfc hay gian trá cGa hH blng cách t= ra rlng sf bNt cơng cGa hH đ1i v i nh ng cá nhân là vì sf t1t đ•p cGa

xã h9i và do đĩ, đư;c bign minh Nhưng b i vì xã h9i t1t đ•p địi h=i cơng blng cho tNt c>, nên m9t chính quyCn sE dXng nh ng phương tign bNt cơng sw thG tiêu cSu cánh mà nĩ gi> v? phXc vX B n khơng thM dùng nh ng phương tign xNu cho m9t cSu cánh t1t, cũng như b n khơng thM xây đư;c m9t ngơi nhà t1t t nh ng v:t ligu xNu

ChY khi nào chúng ta khơng nhìn th:t kK vào vNn đC thì chúng m i cĩ thM bD đánh

l a b i l?i phát biMu rlng cSu cánh bign minh cho phương tign Chúng ta khơng chDu h=i cSu cánh trong ý đDnh cĩ thfc sf t1t hay khơng, ho@c chúng ta khơng chDu

th m tra c n th:n xem phương tign sw >nh hư ng đPn cSu cánh như thP nào ðiCu này diƒn ra thư?ng xuyên nhNt trong trị chơi chính trD vũ lfc hay trong chiPn tranh,

đĩ chY cĩ m9t tiêu chí là thành cơng và bNt cS cái gì đĩng gĩp vào thành cơng đCu đư;c cho là đư;c bign minh Thành cơng cĩ thM là tiêu chu n qua đĩ chúng ta đo lư?ng tính thiPt thfc cGa phương tign, nhưng thiPt thfc là m9t vigc và sf bign minh

đ o đSc là m9t vigc khác

30 TÍNH TƯƠNG ĐGI CHA CÁC GIÁ TR[

Thưa tiPn sĩ Adler,

Lich sE và nhân lo i hHc cho thNy sf biPn thiên to l n trong chu n mfc và tín ngưˆng gi a nh ng dân t9c và nh ng nCn văn hĩa khác nhau Cĩ sf khác bigt tuygt đ1i nào gi a cái gì đúng và và cái gì sai? Ho@c nh ng phán đốn như v:y cĩ đơn thu5n là sf biMu hign cGa m9t nCn văn hĩa nào đĩ hay cGa m9t ý kiPn cá nhân? Chtng ph>i là Shake speare đã nĩi, “Khơng cĩ gì t1t ho@c xNu, mà chY vì tư tư ng làm cho nĩ tr nên như thP”?

W.D

W.D thân mPn,

, tiSu luJn gia ngư=i Pháp th5 k6 16 Khơng nghi ng= gì

M9t thuyPt Tương đ1i vC đ o đSc th:m chí cfc đoan hơn đư;c tán thành b i

nh ng ngư?i đánh giá mHi phán xét đ o đSc chtng là gì khác hơn nh ng biMu hign cGa s thích cá nhân hay thD hiPu riêng tư HH nghĩ rlng gHi m9t hành vi hay thái đ9