Tại sao quá khứ lại hấp dẫn và quan trọng đối với loài người như vậy

Toàn bộ cái thú vị của cuộc sống là ngày hôm nay, nhưng toàn bộ cái để tạo ra sự thú vị ngày hôm nay lại là ngày hôm qua, và bao giờ cũng vậy, quá khứ là một miền thời gian, một miền khô

Hiện tượng bị quá khứ hấp dẫn là hiện tượng phổ biến trong đời sống nhân loại, trên tất

cả các phương diện kinh tế, chính trị, văn hoá và xã hội Các dân tộc đều khó chia tay với quá khứ và dân tộc nào cũng có những dấu hiệu đặc trưng cho quá khứ của mình Tại sao quá khứ lại hấp dẫn và quan trọng đối với loài người như vậy? Sự hấp dẫn của quá khứ là do chính nó hay do con người bất lực và chỉ biết kéo lê quá khứ của mình đến tương lai?

Nhưng đó chỉ là hiện tượng, hãy nhìn sâu hơn vào tâm hồn của mỗi con người để thấy

rằng, có con người nào mà không mơ ước về tương lai, có dân tộc nào mà không hướng

về tương lai? Quá khứ thật hấp dẫn nhưng quá khứ có vai trò như thế nào đối với tương

lai? Tương lai, thực ra là gì và làm thế nào để có được nó? Phân tích về phép biện chứng

của quá khứ, hay nói cách khác, về hành trình đi từ quá khứ đến tương lai là để tìm ra đáp

án cho những câu hỏi ấy

I Con người và thời gian

Trong tất cả những gì mà thiên nhiên ban tặng cho con người, thời gian là món quà quí

giá nhất Đó là món quà kỳ lạ, không những không thêm được mà lại có thể dễ dàng mất

đi Mỗi người chỉ có một sự sinh thành, một tuổi trẻ, một tuổi già, một cái chết Tiền bạc

chia ra những đơn vị giống nhau, thời gian cũng chia ra những đơn vị giống nhau, nhưng

điểm khác biệt là, những đơn vị thời gian không bao giờ lặp lại và một khi nó trôi qua thì

chúng ta cũng không lấy lại được nó nữa Bên cạnh đó, quỹ thời gian vẫn luôn luôn hữu

hạn cho dù nó khác nhau ở mỗi một con người Vì thế, nếu chúng ta không có thái độ trân

trọng cần thiết, chúng ta sẽ gây ra sự lãng phí thời gian Mà đánh mất thời gian là đánh

mất tất cả

Con người, cũng như toàn bộ thế giới, không thể tồn tại bên ngoài thời gian Nếu như

những nhà hiện sinh nhấn mạnh vai trò của hiện tại thì con người, theo bản năng, thường

hướng về tương lai Thế nhưng trên thực tế, tương lai và hiện tại đều do quá khứ chi phối

Hơn nữa, đôi khi thật khó phân biệt một cách rõ ràng đâu là hiện tại, đâu là tương lai

Xét theo ý nghĩa thời gian, hiện tại là ngày hôm nay, quá khứ là ngày hôm qua, và tương

lai là ngày mai Quá khứ luôn là cái đã qua, tương lai là cái ở trước mắt, hiện tại là ranh

giới ở giữa hai không gian này và nó luôn luôn là một ranh giới động Theo cách suy nghĩ

thông thường, rõ ràng hiện tại là cái hiện thực nhất, thậm chí có ý nghĩa nhất Nhưng suy

nghĩ kỹ hơn, chúng ta sẽ nhận thấy cái khoảnh khắc được gọi là hiện tại đó thật ngắn ngủi,

đến mức mà con người cảm nhận về nó không sâu sắc bằng quá khứ và thậm chí, con

người không đón đợi nó như là tương lai Trong khi đó, sự tồn tại của quá khứ thực ra là

hiện hữu nhất vì nó tạo ra và để lại cho con người tất cả mọi thứ

Xét theo quan điểm của Decartes, không gian cũng như thời gian phân chia một cách rất

minh bạch Tuy nhiên, chúng ta không nghiên cứu không gian hay thời gian theo quan

điểm như vậy, chúng ta không nghiên cứu những cấu trúc của không gian theo định nghĩa

thông thường Ở đây, chúng ta nghiên cứu quá khứ đã hình thành cấu trúc tinh thần của

con người như thế nào Làm thế nào để những giá trị của quá khứ tiếp tục đóng góp cho

tương lai? Toàn bộ cái thú vị của cuộc sống là ngày hôm nay, nhưng toàn bộ cái để tạo ra

sự thú vị ngày hôm nay lại là ngày hôm qua, và bao giờ cũng vậy, quá khứ là một miền

thời gian, một miền không gian hình thành tất cả những gì mà con người có

Có thể nói, quá khứ là toàn bộ không gian để tạo ra con người, tạo ra kiến thức, tạo ra

tâm hồn, tạo ra kinh nghiệm của loài người Quá khứ là miền thực của mỗi người vì nó

gắn liền và xác định một con người cụ thể Nhìn vào một người, chúng ta có thể biết

được về cơ bản quá khứ của họ thông qua việc xem xét chuỗi quan hệ nhân quả, hành vi,

thói quen, tính cách, số phận của mỗi người Triết học phương Đông hay phương Tây đều

nói đến mối quan hệ này, và về bản chất, quan hệ nhân quả chính là quan hệ của quá khứ,

hiện tại và tương lai

Với mỗi cá nhân, mối quan hệ này thể hiện ở những bậc thang khác nhau Một bức chân

dung thực thụ của cá nhân không nằm ở diện mạo mà nằm ở số phận Số phận mỗi người

được tạo nên từ tính cách của chính người ấy Vậy tính cách bắt nguồn từ đâu? Nó bắt

đầu từ những hành vi tưởng chừng ngẫu nhiên của mỗi con người "Gieo hành vi gặt thói

quen, gieo thói quen gặt tính cách, gieo tính cách gặt số phận" Thực chất của chuỗi quan

hệ này chính là quy luật quá khứ hướng đạo tương lai Quá khứ, nói một cách hình tượng,

giống như lằn ray hướng tới tương lai Trong mối quan hệ của chúng, hành vi là quá khứ

của thói quen, thói quen là quá khứ của một tính cách, còn tính cách lại trở thành quá khứ

của số phận Như vậy, con người chính là hệ quả của quá khứ xét về quan điểm thời gian,

cho nên con người là hệ quả của văn hoá, hệ quả của lịch sử, hệ quả của triết học

Nhìn vào chuỗi hành vi có tính chất quyết định đến số phận của con người, chúng ta thấy

rõ rằng quá khứ không chỉ chứa đựng cái tốt, quá khứ còn chứa đựng cả cái xấu Điều đó

có nghĩa, không chỉ cái tốt mà cả cái xấu cũng được xem xét trong mối tương quan với

quá khứ, hiện tại, tương lai và cũng dựa trên những tiêu chuẩn hình thành trong quá khứ

Không có con người hoàn toàn tốt hoặc con người hoàn toàn xấu mà trong mỗi người có

cả hai thứ đó Chúng được tích tụ qua thời gian và nó là phần có thật trong mỗi một con

người Con người có thể đúng trong hoàn cảnh này, trong tình huống này nhưng chưa

chắc đã đúng trong hoàn cảnh khác, trong tình huống khác Nhưng dù đúng hay sai thì

bên trong con người vẫn là một tâm hồn, là một không gian tinh thần có thể uốn nắn lại

cho đúng và có thể khắc phục các sai trái

Nói đến quá khứ là nói đến miền tinh thần của mỗi người, miền tinh thần của mỗi người

với tất cả các thành tố của nó chính là toàn bộ quá khứ của người đó Miền tinh thần của

một cá thể phản ánh kích thước tự do bên trong của người đó thông qua phản ánh giá trị

con người Mỗi người có một miền tinh thần riêng của mình Người nào có đời sống tinh

thần phong phú, đa dạng thì chắc chắn người đó có tự do tinh thần Ngược lại, nếu đời

sống tinh thần khô héo thì có nghĩa là tự do bên trong con người không đủ lớn để tạo ra

động lực phát triển cho chính mình Tuy nhiên, không ai thông báo với nhân loại rằng tôi

có miền tinh thần này hay miền tinh thần kia, cũng không ai biết chắc chắn miền tinh

thần của mình hình dạng ra sao Nhưng mỗi người cần phải có ý thức làm chủ cái tự do

bên trong của mình Để có thể làm chủ không gian tự do bên trong, con người phải biết

được các quy luật của tự do trong không gian ấy Xác lập các quy luật của tự do diễn ra

trong miền tinh thần của con người là một nửa nhiệm vụ của nghiên cứu khoa học về tự

do

Miền tinh thần không chỉ là các cảm xúc, miền tinh thần còn là miền nhận thức Tự do là

sự dịch chuyển song song giữa ý nghĩ và hành vi, điều đócó nghĩa, ý nghĩ và hành vi là

kết quả của tự do bên trong Tự do bên trong thúc đẩy con người dịch chuyển, nếu sự

dịch chuyển ấy không bị ngăn cản thì ở đấy con người có cả tự do bên trong và tự do bên

ngoài Chúng ta cần nhớ rằng, thể hiện sống của con người là hành động, nhưng thể hiện

sống của cái trước hành động là ý nghĩ Vì thế, tự do bên trong không gian tinh thần của

con người là nền tảng ban đầu để con người chuẩn bị các hành vi thích hợp Tự do bên

trong đời sống tinh thần sẽ càng mở rộng và phong phú nếu nó được hỗ trợ bởi tự do bên

ngoài hay tự do khách quan Khi tự do là kết quả của sự dịch chuyển song song giữa ý

nghĩ và hành vi của mỗi người thì tức là con người làm chủ được cả hai không gian tự do

của mình

Từ những phân tích trên cho thấy, quá khứ là một phần không thể tách rời mỗi con người

hay mỗi dân tộc, bởi vì suy cho cùng, nếu ai đó làm được điều ấy thì có nghĩa là anh ta đã

phủ nhận sự tồn tại của chính mình Quá khứ là toàn bộ không gian hình thành nên con

người với đầy đủ chân dung, số phận của nó Do vậy, nhận thức đúng đắn về lịch sử, về

quá khứ đã qua và quá khứ đang tới chính là cơ sở để mỗi người, mỗi dân tộc hoạch định

tương lai của mình Trên thực tế, con người vẫn luôn là chính nó nhưng giá trị con người,

cả cái tốt lẫn cái xấu thì thay đổi theo thời gian cùng với sự vận động của con người Vấn

đề là mỗi người, mỗi dân tộc phải sống như thế nào để khi ngoảnh đầu nhìn lại có thể tự

hào về những gì mà mình đã có, đó cũng chính là bệ phóng cho tương lai tốt đẹp của mỗi

một con người

II Sự chuyển hóa của quá khứ

1 Định kiến và nuối tiếc

Định kiến là những thói quen tư tưởng, thói quen suy nghĩ, thói quen sử dụng một số

chân lý phổ biến, tóm lại là thói quen tinh thần của con người Bất kể thói quen nào của

con người cũng hình thành thông qua định kiến Đó là kết quả cuối cùng của toàn bộ sự

hình thành nhân cách con người trong quá khứ Nhiều người hay lên án định kiến mà

không biết rằng định kiến là một trong những đặc điểm tất yếu của đời sống tinh thần con

người Định kiến là tất yếu vì con người là sản phẩm của quá khứ, quá khứ chính trị, quá

khứ văn hoá, quá khứ sinh học Định kiến chính là ranh giới giữa quá khứ và tương lai,

giữa cái cũ và cái mới Nếu ranh giới ấy tĩnh thì hình thành sự bảo thủ của định kiến Nếu

ranh giới ấy động thì đấy là trạng thái con người kiểm soát được một cách linh hoạt tâm

lý định kiến của mình Nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa định kiến và bảo thủ, không thấy

được sự khác nhau giữa định kiến và bảo thủ chính là không biết phân biệt sự chưa thấy

cái lý của cái mới với bệnh bướng bỉnh

Định kiến là cái có trước khi hành động, ý kiến và năng lực hành động là hai mặt trong

tiến trình hành động của con người, mặt tinh thần và mặt vật chất Một con người không

có khả năng để có định kiến thì sẽ không có khả năng có ý kiến Ngược lại, một người

không có năng lực có ý kiến độc lập và kiên định với nó thì cũng không có năng lực để

có định kiến Không có năng lực để có định kiến được gọi là trạng thái thiểu năng tinh

thần của con người, con người không có năng lực để kiểm soát hành động của mình, trở

thành kẻ trôi dạt giữa ý kiến người này với ý kiến người khác Con người bao giờ cũng

cần đi theo những ý kiến xác định của mình Xác định các ý kiến của mình về các sự vật

và các trạng thái của nó là tiêu chuẩn bắt buộc đối với mỗi người Nếu ý kiến mô tả đúng

đối tượng thì ở khía cạnh nào đó, định kiến ấy phù hợp với năng lực hành động; còn nếu

ý kiến không phù hợp với năng lực hành động thì đó là mặt trái của định kiến

Nhiều người "định kiến" rằng định kiến là sự cố định của quan điểm cá nhân nhưng tôi

lại cho rằng, định kiến về việc gì hay với những đối tượng nào không hoàn toàn là cái

không thay đổi Định kiến là những ý kiến xác định của một người về những đối tượng

khác khi giải quyết một vấn đề cụ thể Đó là điều kiện cần và đủ để con người tương tác

với nhau Nhưng như thế không có nghĩa là nó không thay đổi Nếu con người không có

ý kiến của mình thì con người tương tác với nhau bằng gì? Như đã nói, định kiến không

phải là khái niệm thời gian, không phải là khái niệm không gian mà là trạng thái con

người không thể ra khỏi nó Con người không bao giờ ra khỏi định kiến mà chỉ có thể

dịch chuyển từ trạng thái định kiến này sang trạng thái định kiến khác Vấn đề ở chỗ, làm

thế nào để con người không dùng một ý kiến tác động lên hai đối tượng đòi hỏi những

kiến giải hoàn toàn khác nhau Nếu lý giải sự việc một cách sai lạc, tác động vào đối

tượng bằng những ý kiến không phù hợp với các quy luật vận động của nó thì tức là con

người không tự do hành động trước đối tượng ấy Tôi cho rằng vấn đề cần nghiên cứu ở

đây chính là mối quan hệ biện chứng giữa trạng thái định kiến này sang trạng thái định

kiến khác Để thực hiện quá trình dịch chuyển đó, con người cần có những điều kiện gì?

Lòng dũng cảm, khát vọng hay là phẩm chất nào khác? Hơn nữa, nghiên cứu vấn đề nhận

thức về tính giới hạn của sự chính xác của các ý kiến trong sự biến động không ngừng

của sự vật cũng có ý nghĩa to lớn đối với sự thức tỉnh con người trong quá trình nhận

thức

Xét về quy mô, có định kiến cá nhân và định kiến xã hội, xét tính chất của những khảo

sát chuyên nghiệp thì có định kiến chính trị học, định kiến kinh tế học, định kiến triết học,

định kiến văn hóa Định kiến là phẩm chất mà mỗi người buộc phải có khi hành động với

tư cách là một con người Tuy nhiên, trong đời sống cá nhân, tự do vẫn mất đi hàng ngày

hàng giờ thông qua định kiến Vậy con người làm thế nào để phát triển trong điều kiện có

định kiến? Muốn phát triển, con người luôn luôn phải đo đạc lại độ chuẩn xác của các ý

kiến ngày hôm nay để ngày mai có được nhận thức đúng đắn hơn, nếu không, con người

sẽ bị kéo lùi về quá khứ Để làm được như vậy, con người phải tự do, mà trước hết là tự

do với chính mình

Song, trên thực tế, một tâm lý diễn ra rất phổ biến là con người thường nuối tiếc quá khứ,

không ra khỏi quá khứ và không ra khỏi những thành tựu trong quá khứ của mình Nuối

tiếc không chỉ tồn tại trong cuộc sống cá nhân mà còn thường xuất hiện như là một khía

cạnh tâm lý cộng đồng Bởi vì, xét từ góc độ thời gian xã hội, so với hiện tại và tương lai,

nếu đó là thứ hiện tại và tương lai bị động thì quá khứ đôi khi còn gần gũi hơn với con

người Do đó, nuối tiếc là cảm giác có thực, thậm chí nó còn là tâm lý thường trực của

con người Nhưng chúng ta cần phải rất tinh tế để nhận ra rằng, con người thường không

nuối tiếc thành tựu mà khi nhìn thấy sự vắng bóng của các hình ảnh thành tựu ở trong

mình, con người nuối tiếc vì đã không có cơ hội để tạo ra những thành tựu ấy Hoặc, con

người thường có xu hướng tự bằng lòng với những gì tuy nhỏ nhưng trong tầm tay hơn là

phiêu lưu để có những thành công lớn Như vậy, xét đến cùng, nuối tiếc biểu hiện tính

thụ động cố hữu của con người Nuối tiếc là không tự do Nuối tiếc bộc lộ toàn bộ tính

chất ngẫu nhiên của các thành tựu có được Khi ấy, con người nuối tiếc những thành tựu

không phải của mình

Chối bỏ là một hiện tượng tương tự Chối bỏ là từ chối những thất bại thuộc về trách

nhiệm của mình Cả chối bỏ lẫn nuối tiếc đều là hai cực nhầm lẫn của con người khi nhận

thức về vai trò chủ động của mình trong việc kiến tạo cuộc sống Người ta tưởng nhầm

đó là thất bại của mình, cũng như người ta tưởng nhầm đó là thành tựu của mình Cả chối

bỏ lẫn nuối tiếc là những hiện tượng tinh thần có thật nhưng có thật trên sự nhầm lẫn của

con người Tuy nhiên, con người có quyền nhầm lẫn, con người người có quyền chối bỏ

lẫn nuối tiếc, cả hai thứ ấy được thể hiện như những nhầm lẫn của con người Chúng ta

nên nhớ rằng nhầm lẫn cũng là một nội dung của đời sống con người Vì thế, con người

cần kiểm nghiệm các kinh nghiệm một cách thường xuyên và mách bảo cho nhau để

tránh sự nhầm lẫn

Có thể nói định kiến và nuối tiếc là những tâm lý cơ bản của con người khi cấu tạo ra mỗi

một chặng đường của lịch sử Quá khứ luôn luôn níu kéo con người, lịch sử luôn luôn níu

kéo con người, cái gì làm cho con người có xu hướng luôn luôn quay trở lại quá khứ? Đó

chính là sự nuối tiếc, nói đúng hơn, định kiến đã dẫn con người đến trạng thái nuối tiếc

Con người không nhìn thấy mình ở tương lai, vì thế, họ quay đầu lại để tìm kiếm hình

ảnh của mình, chiêm ngưỡng thành tựu của mình trong quá khứ Sẽ không quá khi nói

rằng nuối tiếc là một căn bệnh và cũng giống như những căn bệnh khác, bệnh nuối tiếc để

lại những di chứng đôi khi rất có hại và dai dẳng Nuối tiếc làm cho đầu óc con người

không có sự tỉnh táo, khách quan Do đó, con người trở nên thụ động, điều này làm hạn

chế khả năng và nghị lực của con người khi đi đến tương lai của mình