Lý luận chung và ứng dụng phương pháp xác định giá trị rủi ro trong phân tích và quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh

trong cuộc sống và trong công việc hàng ngày, rủi ro có thể xuất hiện trên mọi lĩnh vực không trừ một ai, một quốc gia nào hay dân tộc nào… Hiện nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, sự trao đổi hàng hóa giữa các nước ngày càng đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế Với một nước đang đang phát triển như nước ta hiện nay nó là một thành phần không thể thiếu và cần được quan tâm Hơn thế nữa chính thức là thành viên thứ 150 của WTO, đó vừa là lợi thế cũng là thách thức của các doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình hội nhập trên trường quốc tế, vì thế các doanh nghiệp Việt Nam cầm phải cố gắng hơn nữa để có thể hội nhập với thế giới

Trong kinh doanh, rủi ro luôn đồng hành cùng lợi nhuận, mọi quyết định trong kinh doanh đều đưa ra trong điều kiện có rủi ro Chính vì vậy, một doanh nghiệp có thành công hay không nhờ một phần rất lớn của khả năng quản trị để doanh nghiệp có thể ngăn ngừa và hạn chế rủi

ro Và nếu biết cách quản trị rủi ro thì đó là một thế mạnh của các doanh nghiệp

Mặc dù không triệt tiêu hết được rủi ro nhưng ngày nay, nhờ có sự tiến

bộ của khoa học kỹ thuật, các công cụ toán học cho phép con người có thể chủ động phòng ngừa, giảm thiểu, hay hoán đổi rủi ro, chủ động kiểm soát rủi ro Đó là lý do cho sự ra đời của hàng loạt các hệ thống và phương pháp định giá rủi ro Một trong các phương pháp định giá rủi ro đáng tin cậy là phương pháp xác định giá trị rủi ro (Value at Risk – VaR)

Vì những lý do nêu trên cùng với những kiến thức tích lũy được trong thời gian còn học ở lớp Toán Tài Chính, khoa Toán Kinh Tế thuộc trường Đại học Kinh Tế Quốc Dân, em chọn đề tài:

“Lý luận chung về rủi ro , ứng dụng phương pháp xác định giá trị rủi ro VaR trong phân tích và quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu.”

Chương 1: Lý luận chung về rủi ro trong kinh doanh

xuất nhập khẩu

1 Khái niệm về rủi ro

1.1 Khái niệm chung về rủi ro

Rủi ro là sự việc không mong đợi trong tất cả các lĩnh vực trong đời sống xã hội trong cuộc sống và trong công việc hàng ngày, rủi ro có thể xuất hiện trên mọi lĩnh vực không trừ một ai, một quốc gia nào hay dân tộc nào…

Hiện nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về rủi ro, tùy theo trường phái mà quan niệm rủi ro có thể khác nhau:

 Theo trường phái tiêu cực:

- Rủi ro là điều không lành, không tốt bất ngờ xảy đến (theo từ điển tiếng Việt do trung tâm từ điển học Hà Nội xuất bản năm 1995)

- Trong lĩnh vực kinh doanh tác giả Hồ Diệu định nghĩa:” rủi ro

là những bất trắc ngoài ý muốn xảu ra trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp,tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp”…

 Theo trường phái trung hòa:

- “ rủi ro là sự bất trắc gây thiệt hại, sự bất trắc cụ thể liên quan đến một biến cố không mong đợi” (Alan Willet)

- “ rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường đươc” (Frank Knight)

- “ rủi ro là một tình trạng trong đó các biến cố xảy ra trong tương lai có thể xác định được” (Marilu Carty)

- Như vậy đa số theo trường phái trung hòa đều cho rằng “ rủi ro

là sự bất trắc có thể đo lường được Rủi ro vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực Rủi ro vừa mang đến những mất mát, tổn thất, nguy hiểm cho con người…nhưng cũng mang đến những cơ hội”

1.2 Khái niệm rủi ro trong hoạt động kinh doanh xuất nhập

khẩu

Hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu là hoạt động luôn biến động, chứa đựng nhiều rủi ro và mạo hiểm Do có sự tách biệt về môi trường địa lý, sự khác biệt về môi trường văn hóa –xã hội, phong tục tập quán cũng như môi trường chính trị giữa các quốc gia nên rủi ro trong kinh doanh xuất nập khẩu rất đa dạng và phức tạp Về cơ bản rủi ro trong kinh doanh

xuất nhập khẩu được hiểu như sau: “ đó là sự bất trắc có thể

đo lườn được, nó có thể tạo ra những tổn thất, mất mát , thiệt hại trong kinh doanh hoặc làm mất đi những cơ hội sinh lời, nhưng cũng có thể đưa đến những lợi ích, những cơ hội thuận lợi trong hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu”

1.3 Các loại rủi ro trong kinh doanh xuất nhập khẩu

Theo Manuj và Mentzer (2008), trong hoạt động kinh doanh XNK, rủi ro có thể chia thành ba nhóm chính (xem hình: 1)

Các nhóm này bao gồm: (1) rủi ro cung ứng; (2) rủi ro vận hành;(3) rủi ro về cầu

nghiệp sản xuất, từ việc hoạch định và quản lý quá trình tìm nguồn hàng, thu mua, sản xuất thành phẩm từ nguyên liệu thô đến việc phối hợp với các đối tác, nhà cung ứng, các kênh trung gian, nhà cung cấp dịch vụ khách hàng Rõ ràng yếu tố cơ bản để các doanh nghiệp cạnh tranh thành công ngày nay là sở hữu một chuỗi cung ứng vượt trội hơn hẳn các đối thủ Tất nhiên trong quá trình diễn ra chuỗi cung ứng thì các doanh nghiệp không thể nào tránh khỏi những rủi ro, ví dụ như vấn đề hàng hóa bị hư hỏng trong quá trình vận chuyển, lựa chọn hãng tàu xe không đáng tin cậy Đôi khi rủi

ro xảy ra ngay trong chuỗi cung ứng của doanh nghiệp, xảy ra ở việc thuê ngoài các nhà cung ứng Do vậy, để xây dựng và sở hữu một chuỗi cung ứng lý tưởng thì các doanh nghiệp cần phải biết kiểm soát những rủi ro có thể xảy ra với chuỗi cung ứng của mình

 Rủi ro về sự biến động của giá thu mua

Giá thu mua hàng hóa phụ thuộc vào nhiều yếu tố, giá thu mua có thể biến động lên xuống, đặc biệt là trong nền kinh tế hiện nay thì

sự biến động càng thường xuyên hơn và bất thường hơn Sự biến động này đã khiến cho cả người trồng và người thu mua để kinh doanh đều gặp khó Đặc biệt trong ngành nông nghiệp, điều này lại càng thường xuyên xảy ra Điệp khúc “mất mùa, được giá” hoặc

“được mùa, mất giá” lặp đi lặp lại với nhiều mặt hàng nông sản

Ngoài ra, giá thu mua phải phụ thuộc vào nguồn hàng, phụ thuộc vào năng suất, sản lượng và mức độ cung ứng của ngành hàng này, sản phẩm này trên thị trường Nếu cung không đủ cầu thì tất yếu giá cả sẽ tăng lên, còn cung vượt quá cầu thì giá sẽ giảm xuống

Sự biến động giá thu mua thất thường, đột ngột mang đến nhiều rủi ro cho doanh nghiệp

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, việc giá thu mua biến động là một trong những rủi ro dễ gặp phải và gây ra những tác động vô cùng xấu Các doanh nghiệp xuất khẩu thường ký những hợp đồng

với đối tác với giá trị vô cùng lớn, trong một khoảng thời gian dài

và rất dài Giá trong thời điểm doanh nghiệp ký hợp đồng xuất khẩu với đối tác và giá khi thu mua để xuất khẩu thường biến động rất nhiều, đặc biệt là trong giai đoạn nền kinh tế có những cơn biến động giá khủng khiếp như hiện nay, giá tăng vùn vụt mỗi ngày và xuống rất thất thường, dường như khó lòng kiểm soát được

 Rủi ro về sản lượng thu mua

- Rủi ro về sản lượng thu mua chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như thời tiết ( mưa, bão, hạn hán, sương muối,…), sâu bệnh, cỏ dại, giống xấu Những ảnh hưởng này làm cho nguồn cung cho các doanh nghiệp trở nên bất ổn định, đặc biệt là ngành nông nghiệp

- Thời tiết xấu khiến năng suất tụt giảm so với khi thời tiết bình thường, ảnh hưởng tới nguồn cung ứng nguyên vật liệu cho các doanh nghiệp sản xuất ở khâu tiếp theo Đối với nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đã ký hợp đồng rồi mà không có đủ nguồn cung nguyên liệu hay sản lượng thu mua thì sẽ gặp phải những thiệt hại rất lớn khi không đáp ứng được nhu cầu và không thực hiện được hợp đồng với đối tác, nhiều trường hợp các doanh nghiệp phải mua ngoài với giá cao, làm cho lợi nhuận của doanh nghiệp giảm, đôi khi rơi vào thua lỗ Những rủi ro trong vấn đề này khiến nhiều doanh nghiệp chỉ dám ký kết hợp đồng khi đã đảm bảo đủ nguồn nguyên liệu

 Rủi ro gián đoạn trong cung ứng

Có rất nhiều nguyên nhân gây ra tình trạng gián đoạn trong quá trình cung cấp: thảm họa thiên nhiên, chiến tranh, không thực hiện hợp đồng, rủi ro khi giao nhận Sự gián đoạn của quá trình cung cấp còn gây ra nhiều khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện quá trình sản xuất và thực hiện hợp đồng, làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp thậm chí gây thua lỗ Sự gián đoạn của

quá trình cung cấp còn có thể gây ra những cú leo thang bất ngờ của giá nguyên vật liệu, khiến nhiều kẻ đầu cơ được dịp trục lợi, nhiều doanh nghiệp thiệt hại rất lớn khi đã ký kết hợp đồng hay không tìm được nguồn cung nào khác với giá phù hợp

 Rủi ro về chất lượng đầu vào

- Chất lượng đầu vào sẽ quyết định chất lượng sản phẩm đầu ra

và sẽ quyết định khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp XNK

Đây là những bộ phận cấu thành lên sản phẩm, chất lượng sản phẩm, quyết định sự sống còn của sản phẩm Nếu chất lượng đầu vào không được đảm bảo có thể dẫn đến chất lượng đầu ra của phẩm đầu ra mà không đảm bảo theo quy định Điều này dẫn doanh nghiệp đến những nguy cơ rủi ro như khách hàng không chấp nhận sản phẩm, nguy cơ bị hủy hợp đồng, mất hợp đồng, bị phạt hợp đồng là rất dễ xảy ra Đặc biệt, doanh nghiệp

có thể bị mất uy tín của doanh nghiệp và những đối tác làm ăn đáng tin cậy và ảnh hưởng tiêu cực đến tương lai của doanh nghiệp Ngoài ra, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro với các tổ chức kiểm nghiệm chất lượng của nhà nước và chính phủ khi đầu vào

và đầu ra không đạt yêu cầu, tiêu chuẩn chất lượng theo quy định

1.3.2.Rủi ro về cầu (thị trường)

 Rủi ro về sự biến động của giá xuất khẩu

- Giá xuất khẩu là yếu tố quan trọng quyết định lợi nhuận của doanh nghiệp kinh doanh XNK Bài toán giá là ẩn số khiến nhiều doanh nghiệp băn khoăn khi thỏa thuận giá xuất khẩu với đối tác Trong giai đoạn hiện nay, nền kinh tế thế giới đang hồi phục nên giá của nhiều mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam đã tăng cao hơn so với trước Nhiều doanh nghiệp ngay trong quý này đã ký được hợp đồng cho hết cả quý sau và quý sau nữa, doanh nghiệp không phải lo về đơn hàng nhưng lại lo lắng trước

đà tăng giá của hàng hóa trên thế giới, nhiều doanh nghiệp không biết quyết định giá xuất khẩu ra sao để vẫn đảm bảo lợi nhuận thu về Năm 2009, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đã gặp thiệt hại khi ký hợp đồng với giá thấp nhưng thời gian giao hàng xa và tới khi giao hàng thì giá thế giới và giá cả nguyên liệu trong nước tăng, khiến nhiều doanh nghiệp bị thiệt hại nặng

nề Sự hội nhập sâu và rộng như hiện nay, giá hàng hóa xuất khẩu phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, không chỉ của nền kinh tế trong nước mà còn cả nền kinh tế thế giới, chính vì vậy rủi ro về giá ngày càng cao hơn

 Rủi ro trong thanh toán

- Rủi ro trong thanh toán là những rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện thanh toán liên quan tới các giao dịch, nguyên nhân phát sinh từ quan hệ giữa các bên tham gia có nghĩa vụ và quyền lợi Mặc dù, trong kinh doanh XNK, thanh toán quốc tế chủ yếu được thực hiện qua ngân hàng, tuy nhiên vẫn còn nhiều rủi ro tiềm ẩn trong quá trình thanh toán ví dụ: ngân hàng không đảm bảo khả năng thanh toán, Ngân hàng không chấp nhận thanh toán, khách hàng không thanh toán trả cho doanh nghiệp, hoặc thanh toán không đúng thời hạn, thanh toán không đủ giá trị của hợp đồng

- Nhiều doanh nghiệp Việt Nam thể hiện sự thiếu kinh nghiệm trong thanh toán quốc tế ở việc không xem xét kỹ hợp đồng XNK, khi thanh toán không xem kỹ các chứng từ L/C, chưa chú trọng đến các chi tiết có tính nghiệp vụ trong thanh toán quốc tế khi tiến hành thương thảo hợp đồng với các đối tác nước ngoài

Doanh nghiệp Việt Nam còn thiếu rất nhiều kinh nghiệm giao dịch trên thị trường quốc tế, thường không xem xét kỹ hoặc không hiểu hết những rủi ro có thể xảy ra từ những điểm chưa

rõ ràng trong hợp đồng XNK

 Rủi ro trong việc giao nhận

- Trong việc giao nhận hàng hóa quốc tế, hàng hóa được vận chuyển qua đường biển, đường không, đường sắt, đường bộ hay

đa phương thức Hình thức đường biển được sử dụng rất phổ biến, đặc biệt là ở Việt Nam Những hình thức vận chuyển quốc

tế thường phụ thuộc rất lớn vào điều kiện tự nhiên, nên khả năng gặp phải rủi ro là rất cao

- Rủi ro giao nhận cũng có thể xuất phát từ các đối tác Rất nhiều đối tác, khách hàng trì hoãn việc nhận hàng vì muốn ép giá hoặc

cố tình không nhận hàng để phá hợp đồng khi mà họ thấy rằng

có thể ép giá bên xuất khẩu được, hoặc có nguồn cung ứng hàng hóa giá rẻ hơn Nếu trường hợp này xảy ra, doanh nghiệp sẽ gặp rất nhiều điều bất lợi khi mà hàng bị ghìm tại một nơi, tốn kém tiền bảo quản, lưu kho, lưu bãi, làm mất cơ hội kinh doanh và tìm đối tác khác, có khả năng không thực hiện được hợp đồng

và đặc biệt sẽ ảnh hưởng tới chất lượng hàng hóa khi để lâu (nhất là với những sản phẩm có thời hạn sử dụng thấp, bị yếu tố thiên nhiên ảnh hưởng nhiều) Ngoài ra, rủi ro giao nhận cũng

có thể xuất hiện do các trục trặc trong khâu thông quan, sắp xếp hàng hoá lên phương tiện vận chuyển hoặc thiếu phương tiện khi giao nhận, sắp xếp hàng hóa

 Rủi ro về pháp lý

- Kinh doanh XNK là giữa hai hay nhiều doanh nghiệp từ những quốc gia khác nhau với những chính sách kinh tế, chính trị khác nhau Chính môi trường pháp lý và luật pháp của các bên khác nhau dẫn đến sự khác biệt và gây ra rủi ro cho các doanh nghiệp Vướng vào các rủi ro liên quan đến pháp lý là điều khó tránh khỏi với các doanh nghiệp khi hoạt động kinh doanh XNK

và khi hội nhập

1.3.3.Rủi ro về vận hành

 Rủi ro về nguồn vốn tín dụng

- Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam còn yếu, rủi ro gặp phải còn nhiều một phần lớn là do hạn chế về khả năng tiếp cận nguồn vốn, sự thiếu hụt về nguồn vốn tín dụng

để giúp cho doanh nghiệp Nhưng thực tế lại cho thấy rằng nguồn vốn tín dụng lại chưa đáp ứng đủ nhu cầu của các doanh nghiệp

- Rủi ro do không có khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng có thể dẫn đến hạn chế khả năng mở rộng sản xuất, hạn chế về khả năng đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng thị trường, hạn chế về khả năng tiếp cận thông tin của doanh nghiệp, từ đó làm nảy sinh rất nhiều rủi ro trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh Ngoài ra, không tiếp cận được nguồn vốn tín dụng kịp thời sẽ có thể buộc các doanh nghiệp xuất khẩu với giá

rẻ do không có vốn để thu mua lưu trữ chờ lên giá Rủi ro do thiếu vốn còn làm chậm quá trình thực hiện hợp đồng, dẫn đến giao hàng chậm, từ đó dẫn tới không đủ sức cạnh tranh với đối thủ và mất thị phần

 Rủi ro về lãi suất tín dụng

- Rủi ro lãi suất là loại rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc của những yếu tố có liên quan đến lãi suất dẫn đến tổn thất về tài sản hoặc làm giảm thu nhập của ngân hàng Nguyên nhân rủi ro lãi suất chủ yếu mà các tổ chức, doanh nghiệp phải đối diện là rủi ro do có độ chênh lệch lãi suất, rủi ro về biên độ lãi suất tín dụng, rủi ro lãi suất cơ bản và rủi ro quyền chọn Hầu như các doanh nghiệp không có đủ tiềm lực tài chính hay nguồn vốn tự huy động để hoạt động kinh doanh mà chủ yếu là vay vốn từ các tổ chức tín dụng hoặc thậm chí phải vay từ các cá nhân Các khoản vay này thường chịu lãi suất cao,

đòi hỏi phải có tài sản thế chấp Với những rủi ro biến động lãi suất hiện nay (chủ yếu biến động tăng), nguy cơ doanh nghiệp bị

lỗ vốn, không trả nợ,…là mối lo ngại sâu sắc của nhiều doanh nghiệp, của Chính Phủ và toàn xã hội

 Rủi ro về nguồn nhân lực

- Nguồn nhân lực không hợp lý có thể dẫn đến những sai sót cả

về chiến lược lẫn vận hành trong hoạt động kinh doanh XNK

Chảy máu chất xám, thiếu hụt nhân sự, hoặc nhân sự không không đạt yêu cầu, trình độ chuyên môn có thể dẫn đến năng suất thấp, chậm tiếp cận với khoa học kỹ thuật hiện đại, chậm đổi mới và phát triển sản phẩm, sự đột giữa người lao động, hoặc thực hiện sai các quy định của pháp luật trong hoạt động kinh doanh XNK Một nhà xuất khẩu có nguồn nhân lực yếu có thể gặp liên tiếp nhiều rủi ro khác nhau Hàng hóa thu gom về bảo quản không tốt, chất lượng không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu vẫn cứ xuất Hiện nay, rất nhiều doanh nghiệp còn thiếu nhân viên có trình độ nghiệp vụ ngoại thương Sự thiếu hiểu biết về pháp luật và tập quán quốc tế mà thể hiện là chào hàng không sát giá, nhầm chất lượng, thiếu số lượng, vi phạm hợp đồng, vi phạm L/C Một khi trình độ nghiệp vụ ngoại thương của nhân viên còn yếu kém thì doanh nghiệp dễ dàng mắc lừa và hậu quả

là rủi ro phát sinh thường xuyên và liên tiếp

 Rủi ro giao dịch

- Rủi ro giao dịch là một vấn đề mà các doanh nghiệp luôn phải đối đầu trong kinh doanh quốc tế Rủi ro giao dịch xảy ra khi doanh nghiệp có dòng tiền mặt ràng buộc bằng hợp đồng được định giá bằng ngoại tệ Đây là các rủi ro phát sinh trong quá trình giao dịch nhằm đàm phán, ký kết hợp đồng, tổ chức thực hiện hợp đồng và thanh toán hợp đồng Ngoài ra, không có đầy

đủ thông tin về đối tác có thể dẫn đến các giao dịch với các đối