Alfred Nobel và giải thưởng Nobel (Alfred Nobel and Nobel Prize) potx

Riêng chúng tôi muốn giới thiệu dần trong khả năng cho phép với các sinh viên và các người làm về y sinh học những nhà khoa học đã được giải thưởng trong lãnh vực này.. Giải thưởng Nobel

TCNCYH 26 (6) - 2003

Alfred Nobel và giải thưởng Nobel

(Alfred Nobel and Nobel Prize)

GS Vũ Triệu An

Bộ môn Miễn dịch Sinh lý bệnh

Đại học Y Hà Nội (Chúng ta nhất là trong giới khoa học đã được nghe nói nhiều về giải thưởng cao quý Nobel Riêng chúng tôi muốn giới thiệu dần trong khả năng cho phép với các sinh viên và các người làm về y sinh học những nhà khoa học đã được giải thưởng trong lãnh vực này Nhưng trước hết phải nói về tác giả của giải thưởng tức ông Alfred Nobel)

Giải thưởng Nobel có tiếng trên thế giới

không những vì số tiền to lớn được hưởng

(trên dưới một triệu USD) mà còn vì sự tổ

chức cách lựa chọn cũng như danh tiếng

của người đã bỏ cả tài sản của mình để

đặt giải thưởng

Alfred Bernhard Nobel sinh ngày 21

tháng 10 năm 1883 tại Stockholm Thuỵ

Điển là con thứ tư một gia đình khá giả mà

bố trở thành tư sản khi tham gia xây dựng

khu khai thác mỏ dầu Baku Nga Nobel

không được khoẻ nhưng học hành chăm

chỉ và có năng khiếu về hoá học

17 tuổi (1850) ông đã đi thăm nhiều

nước như Đức, Pháp, ý và Mỹ, ở lại Paris

một thời gian để học thêm về hoá học

Ông thông thạo nhiều tiếng nước ngoài

như tiếng mẹ đẻ Mặc dù trong cuộc đời rất

bận rộn nhưng ông vẫn có một thư viện

riêng khá đầy đủ sách vở văn chương triết

học và khoa học với đủ các thứ tiếng: như

thơ của Shakespeare, của Victo Hugo,

Lamartine, truyện của Guy de

Maupassant, của Turgenev Bản thân

ông cũng làm thơ và viết chuyện nhưng

không bao giờ xuất bản Sau 3 năm học ở

Pháp ông trở về Saint Petersbourg tại Nga

để làm việc ở xí nghiệp cơ khí của bố, một

xí nghiệp đã làm giầu nhờ chiến tranh vịnh

Crimê (1853-1856) Khi hết chiến tranh, xí

nghiệp gập khó khăn về tài chính nên một

phần gia đình phải trở về ở Stockholm Tại

đây Nobel say sưa nghiên cứu thực

nghiệm về cơ khí và hoá học trong một phòng thí nghiệm nhỏ ở ngay trong khu đất của gia đinh gần thủ đô và đã có được 3 bằng sáng chế

Thời đó thuốc nổ dùng trong quân sự cũng như dân sự đều là thuốc đen mà người Trung Hoa đã tìm ra từ lâu Người ta cũng đã biết đến chất thuốc nổ cực mạnh

là nitroglycerin do một nhà hoá học ý Ascanio Sobrero tìm ra nhưng cũng cực kỳ nguy hiểm trong sử dụng và vận chuyển vì

nó rất dễ tự kích nổ khi đột ngột tăng nhiệt

độ như va chạm mà chưa ai nghĩ được cách khống chế để đảm bảo gây nổ an toàn Năm 1863, ông đã nghĩ ra cách trộn thuốc đen với nitroglycerin để hạn chế sự kích nổ được gọi là “dầu nổ” (blasting oil)

có thể chủ động gây nổ bằng dây nổ thường Đó cũng là bước đầu cho sự nghiệp và tài sản của ông, nhưng cũng phải trả một giá khá đắt là trong quá trình thử nghiệm cả phòng thí nghiệm của ông

bị nổ tung làm chết 8 người trong đó có người em 21 tuổi Ông bố do buồn rầu nên lâm bệnh chết nhưng Nobel vẫn kiên trì tiếp tục làm việc với sáng chế của mình như cải tiến ngòi nổ (còn được gọi là Nobel Ignitor) Chỉ với sáng chế ban đầu này, không những đã thuyết phục được ngành

đường sắt quốc gia Thuy Điển sử dụng để

đào các đường hầm xuyên núi mà còn

được một tư nhân tài trợ để thành lập công

ty gọi là Nitroglycerin Ltd mà tại đó ông

TCNCYH 26 (6) - 2003

làm mọi việc từ điều hành, kỹ sư, thủ quỹ

đến giao dịch Ông đi khắp nơi để quảng

cáo cách gây nổ nitroglycerin của ông và

cũng đã được nhiều công ty sử dụng Sau

khi có được bản quyền ở nhiều nước ông

thành lập công ty đầu tiên ở nước ngoài tại

Humburg năm 1865 với cái tên Alfred

Nobel & Co Nhưng dù sao cách sử dụng

nitroglycerin của ông cũng còn đầy nguy

hiểm trong khi sản xuất cũng như vận

chuyển, nó còn dễ gây nổ làm chết người

Do có những tai nạn nên nhiều nước đã

cấm nhập loại thuốc này Nobel tiếp tục

nghiên cứu và đã tìm cách cải tiến thêm để

tránh thuốc không dễ tự nổ Ông đã phát

minh ra cách trộn nitroglycerin với một chất

bột trơ kiểu như bột đá Làm như vậy ông

có thể chuyển tình trạng lỏng của

nitroglycerin nguy hiểm thành thể rắn an

toàn hơn dùng dưới hình thức thanh và

được gọi là Dynamit hay Bột nổ an toàn

Nobel dễ dàng thao tác vận chuyển, ít

nguy hiểm; bản quyền sáng chế đã được

công nhận

Sáng kiến này đã được phổ biến dùng

trong rất nhiều công trình xây dựng nổi

tiếng trên thế giới như đường hầm trên núi

Alpes giữa Pháp và Thuy Sĩ, phá đá ngầm

tại Hell Gate Nữu Ước, tại sông Danube

và nhất là để khai thác dầu lửa tại Baku

Ông và mấy anh em nhà ông trở thành nổi

tiếng và rất giầu và có được ví như là

Rockfeller tại Nga

Trong thập kỷ 70-80 của thế kỷ IXX,

ông đã phát triển các xí nghiệp sản xuất

dynamit trên rất nhiều nước, khi thì phải ra

tay tiêu diệt những đối thủ cạnh tranh, khi

thì lại cộng tác với họ tạo thành một mạng

lưới công ty xuyên quốc gia Cho đến khi

ông chết, ông luôn luôn bận rộn với 93 nhà

máy chủ yếu tại châu Âu không những sản

xuất thuốc nổ mà cả sản xuất vũ khí nữa

Ông đóng vai trò quan trọng trong cuộc

chiến tranh Pháp -Phổ 1870-1871 Tại Mỹ,

ông cũng thành lập một công ty lấy tên là

Atlantic Giant Compagny nhưng không

phát triển rộng khắp như ở châu Âu vì ông không thích cách làm ăn của các nhà tài

phiệt Mỹ Ông đã viết:” Lâu dài tôi không

thấy gì thích thú trong cuộc sống ở Mỹ Cuộc săn đuổi quá mức theo đồng tiền như lẽ sống đã làm mất cái thú gập gỡ quần chúng và đã huỷ ý thức danh dự thay vào đó là những nhu cầu tưởng tượng”

Sau khi ông mất công ty này đã được nhượng lại cho E.I du Pont de Nemours & Cie, sau này trở thành một trong những nhà tư bản hàng đầu thế giớí

Năm 1873 ông chuyển từ Humburg về ở tại Paris Tại đó ông cũng có một phòng thí nghiệm, với một phụ tá đã cùng ông nghĩ

ra nhiều cải tiến như loại thuốc nổ không khói thay thế cho thuốc đen vừa tiện lợi vừa rẻ tiền Nhưng rồi do bất hoà với chính phủ Pháp vì ông đã bán một bản quyền làm vũ khi cho chính phủ Italia nên ông phải rời Paris sang ở San Remo, Italia Hơn nữa cũng tại Pháp ông cũng gập nhiều điều buồn phiền: mẹ ông và người anh cả cũng chết tại đây và những người Pháp cộng tác với ông đã làm ông thua lỗ trong việc đầu tư vào công cuộc đào kênh Panama tại Trung Mỹ

Tại San Remo nhìn ra Địa trung hải,

ông cũng thiết lập một phòng thí nghêm nhỏ, nơi ông đã thử nghiệm sản xuất cao-

xu và lụa nhân tạo Mặc dù ông rất thích khí hậu và khung cảnh rất đẹp của ý nhưng sau do nhớ quê hương nên ông lại quay trở lai mua nhà máy thép Boford tại Varmland Thuỵ Điển lập một trang trai nhỏ gần đấy Tại đây ông mất nốt người anh, còn bản thân cô độc cũng thấy yếu dần Cuộc đời riêng tư của ông cũng không suôn sẻ Năm

1876, khi sống ở Vienna áo ông yêu một cô bán hàng hoa mới 20 tuổi Không cưới xin hợp pháp nhưng cô này sông chung với

ông tại Paris tới năm 1891 hai năm trước khi ông chết thì bỏ nhau

Tại Paris các thầy thuốc chẩn đoán ông

đau tim nên ông sang lại San Remo nghỉ ngơi và viết di chúc không có người làm

TCNCYH 26 (6) - 2003

chứng yêu cầu bán hết tài sản của ông để

làm giải thưởng khoa học Tại đó ông đã

mất, cô độc giữa những người hầu nước ý

không hiểu những lời trối trăng cuối cùng

của ông Di chúc, ông để lại toàn bộ gia tài

làm phần thưởng khoa học cũng không

thật rõ ràng Chỉ sau này, khi tra cứu lại

các tư liệu người ta mới hiểu rõ những ý

thích trong suốt đời ông cũng là những

lãnh vực mà ông muốn cho làm phần

thưởng cụ thể là lý học, hóa học, sinh lý và

văn chương Còn giải thưởng hoà bình

cũng là suy từ mong muốn của ông có “

một bông hoa đỏ hoà bình nẩy nở từ cái

thế giới bùng nổ này ”, lời ông đã nói vơi

một người Anh quen biết

Là một nhà sáng chế rất phong phú có

đến hơn 350 bằng sáng chế đăng ký bản

quyền ở các nước Ông đặc biệt có tài biết

nhanh chóng áp dụng ngay sáng chế của

mình vào trong công nghệ, rồi vừa sản

xuất vừa tiếp tục nghiên cứu cải tiến hay

phát minh thêm Ông lại là một nhà kinh

doanh rất năng động và tài giỏi ông đã

khai thác được mọi khía cạnh công nghiệp

và thương mại đương thời nhưng ông lại là

con người sống cô độc nên dù thành công

trong sự nghiêp cũng không đem lại cho

ông một nguồn an ủi hạnh phúc nào như

ông hằng mong muốn Ông chết không có

một người thân bên cạnh và đã để lại một

di chúc không rõ ràng :

“ Toàn bộ gia tài mà tôi đã có phải được

xử lý như sau:

Của cải phải được những người thực

hiện di chúc của tôi, đầu tư vào một nơi

chắc chắn và sẽ thành một vốn sinh ra lãi

mà hàng năm được phát dưới hình thức

giải thưởng cho những ai mà trong năm

trước đó đã đóng góp cho nhân loại một

cống hiến lớn nhất Số lãi nói trên được

chia thành năm phần bằng nhau phân phối

như sau: -một phần cho người đã có phát

hiện hay sáng chế quan trọng nhất trong

lãnh vực vật lý, -một phần cho người đã có

phát hiện hay cải tiến quan trọng nhất

trong lãnh vực hoá học, -một phần cho người đã có phát hiện quan trọng nhất trong lãnh vực sinh lý hay y học, -một phần cho người trong lãnh vực văn học đã sản sinh ra một công trình nổi bật nhất về một hướng lý tưởng và -một phần cho người đã làm được một công việc tốt nhất cho tình bác ái giữa các dân tộc, cho việc huỷ bỏ hay giảm các lực lượng vũ trang và sự duy trì và phát huy các hội nghị hoà bình

Giải thưởng vật lý và hoá học sẽ do Viện Hàn lâm (hoàng gia) Khoa học Thuỵ

Điển thực hiện; về các công trình sinh lý hay y học sẽ do Viện Karolinska tại Stockholm xét, về văn học là do Viện Hàn lâm Thuỵ Điển tại Stockholm xét; và giải thưởng cho chiến sĩ hoà bình được thực hiện bởi một uỷ ban 5 người mà Quốc hội Na-Uy bầu ra (vì khi đó Thuỵ Điển và Nauy

là một nước cho đến 1905 mới tách thành 2-chú thích của người viết) Lời di cảo của tôi muốn rằng trong việc xét giải thưởng không được có bất cứ một phân biệt nào

về quốc tịch của người được xét, như thế người xứng đáng nhất sẽ được nhận giải thưởng bất kể họ có phải là người Thuỵ

Điển hay không”

Một lời di chúc khá chung chung như vậy đã được thực thi một cách rất chu đáo cẩn thận nên đã đóng góp vào sự nổi tiếng của giải thưởng Chỉ sau nhiều lần bàn cãi thì các tổ chức chịu trách nhiệm về giải thưởng Nobel mới hình thành do quyết

định của vua Thuỵ Điển 4 năm sau khi ông mất

Tổ chức Nobel (Nobel Foundation)

được thành lập với quy chế rõ ràng là một

tổ chức tư nhân, độc lập, phi chính phủ (ONG) có trách nhiệm quản lý số vốn nhưng không tham gia vào việc chọn người

được thưởng Sau này Tổ chức thành lập thêm 2 viện Bảo tàng: Nobel e-Museum và Nobel Museum International

Mỗi một loại giải thưởng lại có một Uỷ

ban Nobel (Committees) riêng có 5 thành

viên Viện Hàn lâm khoa học hoàng gia

TCNCYH 26 (6) - 2003

Thuy điển chỉ định 3 cho các môn vật ly,

hoá học và kinh tế, Viện Karolinska cho

sinh lý-y học, Viện Hàn lâm Thuy điển cho

giải thưởng văn học, Quốc hội Na Uy cho

giải thưởng hoà binh Năm 1968, nhân dịp

kỷ niệm 300 năm thành lập, Ngân hàng

Thuỵ Điển, nơi giữ tài sản của Nobel, đã

bỏ tiền thêm cho giải thưởng khoa học

Kinh tế cũng lấy tên Nobel nhưng chỉ được

phát sau khi các giải thưởng kia đã được

trao

Trong suốt năm trước khi công bố kết

quả vào tháng 10, mỗi uỷ ban rất bận rộn

chuẩn bị danh sách các ứng cử viên cho

giải thưởng

-Lấy ý kiến rộng rãi nhưng kín bằng gửi

giấy đi tới trên 1000 người có tiếng trên

toàn thế giới để xin ý kiến.Thường là

những nhà khoa học, các giáo sư đang

làm việc tại các Đại học hay Viện nghiên

cứu, hay những người đã được giải thưởng

trước đây Họ đều phải làm một bản tường

trình kín nói rõ lý do người mà họ định đề

cử Từ tháng 2 đến tháng 9, mỗi uỷ ban

thường mời thêm chuyên gia bên ngoài

góp ý để tích cực phân tích, cân nhắc, lựa

chọn trong số người được đề cử người

xứng đáng nhất- còn khoảng trên dưới 200

do có sự trùng lặp- mà báo cáo lên một hội

đồng tương ứng quyết định

-Thành lập Hội đồng xét duyệt

(Prize-awarding Institution), mỗi hội đồng gồm 25

người cho 3 giải khoa học thuộc Viện Hàn

lâm hoàng gia (vật lý, hoá học và kinh tế),

50 người của Hội đồng Nobel Viện

Karolinska (sinh lý-y học), 18 người của

Viện Hàn lâm Thuy Điển (văn học và kinh

tế), còn giải thưởng về hoà bình thì chính

Uỷ ban Nobel của Na Uy xét Thành phần

thay đổi tuỳ theo từng nơi nhưng thường là

thành viên của Viện Hàn lâm, của Uỷ ban,

giáo sư , nhà nghiên cứu của các Đại học,

các Viện trong và ngoài nước

- Vào tháng 10 các hội đồng bỏ phiếu,

kết quả được thông bào ngay cho người

được giải thưởng cũng như toàn thế giới qua họp báo quốc tế tại Stockholm

- Trao giải thưởng: do Tổ chức Nobel làm hàng năm đúng vào ngày 10/12 mời người được giải và gia đình đến tại Concert Hall Stockholm có vua Thuỵ Điển chủ trì trước khoảng 1200 người được mời dự Giải thưởng Hoà Bình thì được làm tại Oslo, Na-Uy

Việc quyết định của các Hội đồng cũng như Uỷ ban thật là khó khăn trước hết bởi vì lời di chúc của Nobel cũng rất chung chung Với ba môn khoa học vật lý, hoá học và sinh lý-y học thì ý muốn của Nobel

là dành cho một phát kiến, phát minh, hay cải tiến cụ thể có một tầm quan trọng lớn cho sự phát triển của ngành khoa học ấy

Đúng như vậy công trình được giải thưởng Nobel thường bao giờ cũng mở ra một hướng nghiên cứu mới trong lãnh vực có liên quan Nhưng cũng vì thế mà việc lựa chọn càng khó khăn bởi vì có những phát kiến ban đầu tưởng như ít quan trọng nhưng chỉ sau một thời gian mới thấy áp dụng và phát triển cực kỳ mạnh mẽ Ví dụ như virus sinh u v-src do Peyton Rous tìm

ra từ 1911 mà đến năm 1966 mới được giải thưởng hay Fleming đã tìm ra penicilline từ

1926 nhưng phải đợi sau thế chiến lần thứ

II 1945 mới thấy rõ tác dụng của kháng sinh và các phòng thí nghiệm mới đua nhau đi tìm những kháng sinh mới

Hơn nữa ngày nay cách nghiên cứu đã thay đổi nhiều Các nhà khoa học làm việc

có tính kế thừa, tập thể và có thể ở nhiều labo khác nhau nên giải thưởng không thể

là chỉ cho một người như ý ban đầu của Nobel, mà phải chia cho nhiều người nhưng cũng không thể quá nhiều cho nên chỉ 2, 3 người

Đối với văn học, ý của Nobel còn chung hơn nhiều; đó là giải thưởng phải biểu lộ

cho một “ xu hướng lý tưởng” (idealistic

tendency) Những người thực hiện đã phải thống nhất hiểu như là những công trình có

TCNCYH 26 (6) - 2003

tính chất nhân đạo và xây dưng mà được

coi như là có lợi cho loài người Cũng may

là việc chọn người để trao giải thưởng này

thật khó khăn nhưng đáng ngạc nhiên là

giải thưởng ấy lại ít bị chỉ trích nhất

Chính cách làm việc kỹ càng như vậy

nên uy tín của giải thưởng càng ngày càng

cao.Tất nhiên đối với một giải thưởng có

tính chất toàn cầu thì không thể không có

thiếu sót Như 1973 giải thưởng về sinh lý

-y học lại được trao cho 3 nhà nghiên cứu

về động tập tính học (ethologie= khoa học

nghiên cứu về hành vi của động vật như

ong…) Và cũng có nhiều người đáng được

giải thưởng hơn là những giải thưởng đã

phát trong suốt hơn một thế kỷ nay Ví dụ

như Louis Pasteur một người đã chứng

minh là có vi sinh trong không khí quanh ta

và đã mở màn cho miễn dịch học với

vacxin chống dại mà không được giải

Nhưng cũng như Arne Tiselius, một người

được giải thưởng Nobel và là chủ tịch Tổ

chức Nobel trong nhiều năm, đã viết: ”Ta

không thể áp dụng nguyên lý trao giải

thưởng Nobel cho người giỏi nhất ; ta

không thể định nghĩa thế nào là giỏi nhất

Như vậy ta chỉ có một cách khác là cố

công tìm ra người đặc biệt xứng đáng.”

GS Carl Gustaf Bernhard, nguyên giáo

sư sinh lý học ở Viện Karolinska và là

thành viên và chủ tịch của Hội đồng Nobel

rồi là chủ tịch và tổng thư ký của Viện Hàn

lâm Hoàng gia Khoa học Thuỵ Điển nên

đã được nhiều tổ chức quốc tế hỏi kinh

nghiệm trong chọn lọc người đáng được

giải thưởng thì ông đã nêu lên 3 lời khuyên

Đầu tiên là xác định cẩn thận chủ đề thì

mới có được cách đánh giá đúng đắn

Chúng ta đều rõ làm việc chọn lọc khó

khăn như thế nào ngay như với khoa học

“rắn” như vật lý Thứ hai là cần có đủ thời

gian cho quá trình chọn lọc Thứ ba là có

đủ kinh phí để chi cho quá trình chọn lọc

mà thường làm nhiều lần và cần sự tham gia của nhiều nhà chuyên môn cao Hiện nay kinh phí dành cho sự chọn lọc người

được giải thưởng Nobel , cũng như cho tổ chức các nghi lễ trao thưởng cũng tương

đương với số tiền dành cho giải thưởng

Hiện nay có nhiều giải thưởng khoa học

có tính chất quốc tế, song giải thưởng Nobel vẫn được mọi người ngưỡng mộ vì

có uy tín rất lớn Đó là do Alfred Nobel là một con người quốc tế thực sự và tính chất của giải thưởng cũng mang tính chất quốc

tế ngay từ ban đầu Những quy tắc nghiêm ngặt trong lựa chọn đã được quy định ngay

từ đầu và cũng là chủ yếu để xác định tầm quan trọng của giải thưởng Ngay sau khi giải thưởng được trao vào tháng chạp thì

lập tức người ta bắt đầu công việc chọn lọc cho người sẽ được giải thưởng năm sau

Sự hoạt động bận rộn trong một năm tròn

ấy với sự tham gia của bao nhiêu trí thức trên thế giới, giữ một vai trò quyết định hướng sự chú ý của xã hội vào tầm quan

trọng của công việc cho “ lợi ích của loài

người” như mong muốn của Alfred Nobel

Tài liệu tham khảo

1 Tyler Wasson Nobel Prize Winners

H.W Wilson Bigraphical Dictionnnaries

1987 H.W.Wilson Compagny New york

2 Tore Frangsmyr Alfred Nobel Ed

Nobel Institute 2003

3 Alfred Nobel and Nobel Prizes Ed

Nobel Foundation 2002

4 web site http//:www.nobel.se/medicine/laureates

5

http//:www.almaz.com/nobel/medicine/