Biến đổi cấu trúc hình thái và hoá học của gan chuột cống trắng nhiễm độc cấp thuốc trừ sâu Bassa Nguyễn Thị Bình, Bùi Thanh Thuỷ Đại học Y Hà Nội Gây nhiễm độc cấp thuốc trừ sâu Bas
Trang 1Biến đổi cấu trúc hình thái và hoá học
của gan chuột cống trắng nhiễm độc cấp
thuốc trừ sâu Bassa
Nguyễn Thị Bình, Bùi Thanh Thuỷ
Đại học Y Hà Nội
Gây nhiễm độc cấp thuốc trừ sâu Bassa cho chuột cống trắng với liều 205 mg/kg cân nặng (1/2 LD50) Theo dõi biến đổi cấu trúc hình thái và hoá học của gan ở các giai đoạn khác nhau sau nhiễm độc, nhận thấy:
•
•
•
•
Những thay đổi trong gan xảy ra rất rõ rệt trong 3 ngày đầu sau nhiễm độc cấp Bassa với các biểu hiện: Rối loạn tuần hoàn máu trong gan, thoái hoá mỡ bào tương tế bào gan, giảm số lượng tế bào gan 2 nhân, giảm lượng glycogen và tăng lượng lipid trong bào tương
tế bào gan, lượng ADN trong nhân tế bào gan không thay đổi
Sau ngày thứ 3, các tổn thương hồi phục nhanh chóng về cả cấu trúc hình thái và hoá học
i Đặt vấn đề
Sự gia tăng sử dụng các thuốc bảo vệ
thực vật (BVTV), việc quản lý, bảo quản
không được chặt chẽ, sự thiếu hiểu biết
của người sử dụng, dẫn đến tình trạng ngộ
độc và tử vong do ngộ độc thuốc BVTV
tăng cao [4, 5]
Những năm gần đây, do chính sách mở
cửa kinh tế, nhiều loại thuốc BVTV ồ ạt
được nhập vào Việt Nam, nhưng qua
nghiên cứu của các nhà khoa học trong
nước, một số thuốc BVTV như: DDT,
Monitor, Wofatox đã bị cấm hoặc hạn
chế sử dụng
Bassa-một thuốc trừ sâu nhóm
Carbamat được nông dân dùng diệt rầy
nâu, rầy xanh Hiện cả nước có tới 14
công ty đăng ký nhập Bassa với nhiều tên
thương phẩm khác nhau Việc kiểm soát
số lượng nhập khẩu và sử dụng trong nông
nghiệp còn rất hạn chế
Gan là cơ quan chuyển hoá và khử độc,
nhiều nghiên cứu đã cho thấy ảnh hưởng
của thuốc BVTV tới cấu trúc, chức năng của gan [1, 2, 3, 7]
Để góp phần nghiên cứu ảnh hưởng của thuốc BVTV đến vật nuôi, cây trồng và con người, chúng tôi tiến hành nghiên cứu
đề tài này
Mục tiêu của đề tài nhằm:
Theo dõi những biến đổi cấu trúc hình thái và hoá học của gan chuột sau nhiễm
độc cấp thuốc trừ sâu Bassa
Đánh giá khả năng tái tạo hồi phục của gan sau nhiễm độc cấp thuốc trừ sâu Bassa
ii Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
1 Đối tượng:
41 chuột cống trắng đực, 2-2,5 tháng tuổi khi bắt đầu thí nghiệm, trọng lượng 130-150g/con, được nuôi trong điều kiện phòng thí nghiệm
Trang 2TCNCYH 27 (1) - 2004
2 Vật liệu:
Bassa 50EC của hãng Novatis pha
trong dầu hướng dương thành dung dịch
13,7mg/ml
3 Phương pháp:
3.1 Phân lô thí nghiệm:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Lô 1: 5 chuột bình thường
Lô 2: 18 chuột, mỗi chuột được uống
qua sonde dạ dày 1 lần dầu hướng dương:
1,5ml/100g cân nặng
Lô 3: 18 chuột, mỗi chuột uống 1 lần
dung dịch dầu Bassa liều 205mg/kg cân
nặng (1/2LD 50) Các chuột lô 2, lô 3 được
chia nhóm nhỏ (3 chuột/nhóm) theo mốc
thời gian 30 phút, 1, 3, 7, 15 và 30 ngày
sau uống dầu hoặc Bassa Lấy mẫu gan
làm tiêu bản ngay sau khi giết chuột
3.2 Các kỹ thuật và chỉ tiêu nghiên cứu
Thời gian giết chuột: 8-9h sáng
Mẫu gan cố định bằng dung dịch
Carnoy, đúc nến, cắt lát 5-7àm
Lấy 3 tiêu bản/mẫu gan, nhuộm
(HE) để quan sát, nhận xét sự biến đổi cấu
trúc vi thể, xác định chỉ số gián phân, số
lượng tế bào gan 2 nhân
Lấy 3 tiêu bản/mẫu để nhuộm PAS
và 3 tiêu bản/mẫu nhuộm Feulgen để
nhận xét sự phân bố của glycogen và ADN
trong tế bào gan Sử dụng phương pháp
bán định lượng của Kaplow [6] để tính ra
lượng glycogen và ADN từng lô, so sánh
Mỗi mẫu lấy 3 tiêu bản cắt lạnh, lát
cắt 10-15àm, nhuộm Soudan III để phát
hiện mỡ và nhận xét sự phân bố mỡ trong
bào tương các tế bào gan chuột
iii Kết quả
1 Thay đổi cấu trúc hình thái của gan chuột cống trắng
- Gan chuột lô bình thường và gan chuột lô uống dầu hướng dương: ranh giới các tiểu thuỳ không rõ ràng Các mao mạch nan hoa có lòng rõ thành lợp bởi tế bào nội mô và tế bào Kupffer Các tế bào gan tạo thành bè Remak Các tế bào gan hình đa diện, có 1-2 nhân tròn, bào tương mịn màng chứa những hạt ưa base Mô liên kết ở khoảng cửa ít, chứa ống mật,
động mạch gan và tĩnh mạch cửa
- Gan chuột uống Bassa liều 205 mg/kg cân nặng:
30 phút sau uống Bassa: ở mức độ
vi thể, trong gan chưa thấy có biến đổi
Một ngày sau uống Bassa: tuần hoàn máu trong gan bị rối loạn: các tĩnh mạch cửa và tĩnh mạch trung tâm tiểu thuỳ giãn rộng và ứ đầy máu Các tế bào gan ở vùng giữa và ngoại vi tiểu thùy bào tương
bị thoái hoá hốc, nhân tế bào bình thường Khoảng cửa có những đám tế bào tròn thâm nhiễm
Ba ngày sau uống Bassa: gan bị tổn thương rất nặng nề, xung huyết dữ dội
ở các tĩnh mạch trong gan Hầu hết các tế bào gan trương to làm mất cấu trúc bè Remak Bào tương của các tế bào gan thoái hoá hốc, nhân một số tế bào nhăn nheo hoặc teo nhỏ
7 ngày sau uống Bassa: rối loạn tuần hoàn máu trong gan đã giảm Cấu trúc của các tế bào gan vùng xung quanh tĩnh mạch trung tâm tiểu thuỳ và vùng giữa tiểu thuỳ đã hồi phục Các tế bào vùng ngoại vi tiểu thuỳ bào tương còn thoái hoá
Trang 3• 15 ngày và 30 ngày sau uống
Bassa: từ ngày thứ 15 trở đi, cấu trúc hình
thái vi thể của gan hầu như được khôi phục
bình thường
2 Biến đổi số lượng tế bào gan 2
nhân
ở lô bình thường và lô chứng, tế bào gan 2 nhân nhiều và phân bố đều khắp tiểu thuỳ ở gan chuột lô nhiễm độc cấp Bassa, số lượng tế bào gan 2 nhân có sự thay đổi theo từng giai đoạn
Bảng 1 Số lượng tế bào gan 2 nhân của gan chuột cống trắng
Số lượng tế bào gan 2 nhân giảm ngay
sau khi uống Bassa, lượng tế bào gan 2
nhân thấp nhất ở giai đoạn 1-3 ngày, sự
khác biệt so với lô chứng có ý nghĩa thống
kê với p<0,05 Sau đó, lượng tế bào gan 2
nhân có xu hướng tăng dần và ngày thứ 15
trở đi đã gần như bình thường
3 Biến đổi glycogen, lipid trong bào
tương tế bào gan:
Trên các tiêu bản nhuộm PAS, glycogen có màu đỏ tím ở tất cả các tiêu bản lô chuột bình thường và lô chuột uống dầu, các tế bào gan chứa rất nhiều glycogen trong bào tương; ở lô thí nghiệm glycogen thay đổi rõ rệt qua từng giai đoạn thí nghiệm và không tuân theo quy luật nhất định kết quả bán định lượng cho thấy:
Bảng 2 Lượng glycogen trong bào tương tế bào gan chuột cống trắng
Giai đoạn TN
p
Trang 4TCNCYH 27 (1) - 2004
Lượng glycogen giảm ở những ngày
đầu thấp nhất ở ngày thứ 7 sau uống
Bassa cao nhất ở ngày thứ 3, sự khác biệt
so với lô chứng có ý nghĩa thống kê với
p<0,05
Lượng glycogen trở lại bình thường từ
ngày thứ 7 (p>0,05)
Trên các tiêu bản nhuộm Sudan III: bào
tương các tế bào gan chuột bình thường
hầu như không chứa mỡ nhưng trên các
tiêu bản gan chuột nhiễm độc cấp Bassa,
bào tương tế bào gan chuột có chứa lượng
mỡ khác nhau tuỳ giai đoạn sau uống thuốc (ngày thứ 1 → ngày thứ 7), ngày thứ
15 trở đi các tế bào gan không còn các giọt mỡ trong bào tương
4 Biến đổi ADN trong nhân tế bào gan chuột cống trắng
Trên các tiêu bản nhuộm Feulgen, nhân
tế bào gan màu đỏ tím Kết quả bán định lượng như sau
Bảng 3: Lượng ADN trong nhân tế bào gan chuột
Giai đoạn TN
p
Như vậy 3 ngày đầu, lượng ADN ở lô thí
nghiệm không có sự khác biệt có ý nghĩa
so với lô chứng Từ ngày thứ 7, lượng ADN
tăng lên một cách có ý nghĩa thống kê với
p<0,05
iv Bàn luận
Trong thí nghiệm của chúng tôi, gan
chuột cống trắng được uống thuốc trừ sâu
Bassa liều 205mg/kg cân nặng có những
tổn thương cấu trúc hình thái, biểu hiện là
các hiện tượng: rối loạn tuần hoàn máu
trong gan, thoái hoá tế bào gan Những
tổn thương này của gan cũng đã được một
số tác giả [2, 3] mô tả khi nghiên cứu ảnh
hưởng của Wofatox đến gan chuột cống
độc thuốc bảo vệ thực vật nhóm carbamat trừ sâu cũng là trường hợp nhiễm độc acetylcholin nội sinh giống như nhiễm độc phospho hữu cơ Tuy nhiên, khả năng hồi phục enzym cholinesterase khi nhiễm độc thuốc bảo vệ thực vật nhóm carbamat trừ sâu nhanh hơn, do carbamat gắn vào men cholinesterase yếu hơn so với nhóm phospho hữu cơ [4] Cũng với những tổn thương về hình thái, số lượng tế bào gan hai nhân và một số thành phần hoá học của tế bào gan như: glycogen, lipid, cũng thay đổi Khi gan tổn thương nặng nhất, số
tế bào gan 2 nhân và glycogen giảm đi, còn lượng mỡ trong tế bào gan lại tăng lên
Trang 5thứ 15 sau khi chuột bị nhiễm độc cấp
thuốc trừ sâu Bassa
v Kết luận
•
•
Khi nhiễm độc cấp thuốc trừ sâu
Bassa, gan bị tổn thương sớm và rõ về cả
cấu trúc hình thái và hoá học trong 3 ngày
đầu
Các tổn thương của gan nhanh
chóng được hồi phục một cách toàn diện
Tài liệu tham khảo
1 Nguyễn Thị Minh áng (1986), ảnh
hưởng của Wofatox lên hình thái, hoá học
gan chuột cống trắng trong điều kiện thiếu
dinh dưỡng Tập san Hình thái học, 88-93
2 Trịnh Bình và cộng sự (1995), ảnh
hưởng của thuốc trừ sâu dùng phổ biến
trong nông nghiệp-Wofatox đến động vật
Báo cáo kết quả nghiệm thu đề tài cấp bộ
3 Nguyễn Thị Bình (1991), ảnh
hưởng của Wofatox đến cấu trúc và khả
năng phục hồi của gan chuột cống trắng Luận án PTS Y dược học, Hà Nội
4 Vũ Văn Đính (1995), Ngộ độc các thuốc kháng Cholinesterase Hồi sức cấp cứu, Tập I, tr: 149-166
5 Lê Trung (1997), Bệnh nhiễm độc thuốc trừ sâu Nhà xuất bản Y học, Hà Nội
6 Kaplow L.S (1995), Cytochemistry
in reasearch blood Vol 10, phosphoryl 1023-1029
7 Jeyartman T (1985), Issues of health concerning the use perticides in developing countries Brit.J ind Med, 42,
8, 505 – 506
8 Lorenz G (1987), Wound of liver after contacting pesticides Wiss, Beitr M Luther – Unir Hall-Wilten-berg 99, 334-342
Summary Changes morphologycal and chemical structure
of rats liver intoxicated by perticide Bassa
Poison the rats by pesticide Bassa with dose 205mg/kg of their body mass Observe the changes morphologycal and chemical structrure of rats liver, remark:
- The changes in the liver were clearly show on the thirdly days, find expression: disorder circulation of the blood, degradation cytoplasma of hepatocytes, number hepatocytes with 2 nuclei diminished, decrease in quantities glycogen, increase in the number lipid
- After the third day, regeneration of the liver rapidly happened
