Tại sao một số thành ngữ, tục ngữ lại khó hiểu? pdf

Trong bài «Câu đối, nội dung của nó»,[1] Phan Ngọc đã có một phát hiện độc đáo: «Thành ngữ và tục ngữ phải học tập lối diễn đạt của thần linh để cho nó trở thành chân lý muôn thuở.» [2]

Tại sao một số thành ngữ, tục ngữ lại khó hiểu?

HUỆ THIÊN

Tại sao một số thành ngữ, tục ngữ lại khó hiểu?

Trong bài «Câu đối, nội dung của nó»,[1] Phan Ngọc đã có một phát hiện độc đáo: «Thành ngữ và tục ngữ phải học tập lối diễn đạt của thần linh để cho nó trở thành chân lý muôn thuở.» [2] Và một trong những «mánh khoé» (từ dùng của Phan Ngọc) để làm cho ngôn ngữ của thành ngữ, tục ngữ trở thành thiêng liêng là

«hình thức phải hết sức giản dị, chữ nghĩa phải hết sức dễ hiểu, nhưng nội dung lại khó giải thích, bởi vì những chữ đơn giản này ghép với nhau theo một kiểu xa lạ so với ngữ pháp hàng ngày»,[3] tức là một kiểu ngữ pháp khó hiểu, «nhưng chính vì khó hiểu mà làm bá chủ trong thành ngữ để cấp cho thành ngữ sắc thái ngôn ngữ của thần linh.» [4]

Về luận điểm trên đây của Phan Ngọc, chúng tôi (dưới bút hiệu An Chi) đã có nhận xét như sau: «Chúng tôi không tin rằng cá nhân hoặc cộng đồng đã lựa chọn ( ) hoặc sáng tác những thành ngữ bốn tiếng (mà Phan Ngọc đề cập) lại muốn tự biến mình thành những thầy phù thuỷ bằng cách cấp cho chúng sắc thái ngôn ngữ của thần linh Họ càng không muốn làm cho chúng trở nên khó hiểu bằng cách biến chúng thành những giáo điều của một thứ học thuyết hay tôn giáo bí truyền ( ) Vậy những thành ngữ hữu quan không phải là khó hiểu ngay từ đầu mà chỉ trở nên khó hiểu theo thời gian Chỗ khó hiểu của chúng: một là với thời gian, một số trong

những tiếng cấu thành chúng đã trở thành từ cổ; hai là chúng đã bị tách khỏi hoàn cảnh lịch sử-xã hội trong đó chúng đã ra đời; và ba là chúng đã bị từ nguyên dân gian làm cho méo mó.» [5] Do tính chất và khuôn khổ của bài nên lúc đó chúng tôi

đã không có điều kiện để phân tích những nguyên nhân trên đây và cũng chưa nêu hết những nguyên nhân còn lại Trong bài này, chúng tôi xin bổ sung thêm ba nguyên nhân nữa như sau; bốn là phương thức cấu tạo chúng đã không còn được nhận ra nữa nên người ta cảm thấy chúng kỳ quặc hoặc bí hiểm; năm là đã xảy ra

hiện tượng mà Pierre Guiraud gọi là những sự cố ngôn ngữ; và sáu là một số thành

ngữ đã bị người viết văn thời nay làm cho dị dạng so với hình thái gốc nên mới trở thành kỳ quái Dưới đây chúng tôi xin lần lượt phân tích từng nguyên nhân một

1 Trong quá trình phát triển của từ vựng, một số từ đã bị đào thải hoặc

bị thay thế bằng những từ khác Vì vậy mà chúng không còn được sử dụng trong lời ăn tiếng nói hằng ngày nữa Một số thì chắc chắn là đã tuyệt tích; số khác thì hãy còn lưu lại dấu tích nơi một số tổ hợp cố định trong đó có những thành ngữ, tục ngữ Thí dụ: «vóc» trong «ăn vóc học hay» Phan Ngọc đã mặc nhận rằng đây là một danh từ có nghĩa là «thân hình to lớn»,[6] nhưng ông lại lâm vào tình thế tự mâu thuẫn với mình vì đã cho rằng «ăn vóc» có quan hệ ngữ pháp giống hệt như

«học hay» trong đó «hay» hiển nhiên là một tính từ «Hay» đã là tính từ thì «vóc» cũng phải thuộc từ loại đó chứ không thể nào khác được vì chính Phan Ngọc đã hăng hái đề cao «ngữ pháp của đối xứng» Nguyễn Lân thì mặc nhận rằng «vóc» là một tính từ và cho rằng nó có nghĩa là ít vậy «ăn vóc học hay» có nghĩa là ăn ít mà học giỏi.[7] Kể chuyện thành ngữ, tục ngữ của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Văn Hành chủ biên thì cho rằng đó là một từ đã được chuyển nghĩa, từ chỗ chỉ thân thể sang chỗ chỉ đặc tính khoẻ mạnh của con người và «ăn vóc» có nghĩa là ăn khoẻ

Thực ra, vóc là một từ Việt gốc Hán – và đúng là một tính từ – bắt nguồn ở một từ

ghi bằng chữ 郁 mà âm Hán Việt hiện đại là úc, có nghĩa là thơm, ngon Vậy tất nhiên là vóc cũng có cùng nghĩa đó và «ăn vóc» tất nhiên có nghĩa là ăn ngon Nếu

người ta biết thêm rằng vóc trong vóc dáng cũng là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn

ở một từ ghi bằng chữ mà âm Hán Việt hiện đại cũng là úc, có nghĩa là dáng

dấp, dung mạo, thì người ta sẽ dễ dàng thấy rằng (ăn) vóc ~úc 郁 (= thơm, ngon) không phải là một điều do suy luận chủ quan mà ra: Khi mà hai từ đồng âm, trong quá trình biến đổi ngữ âm, lại tiếp tục trở thành hai từ đồng âm khác, thì sự biến đổi đó rõ ràng là một sự biến đổi có quy luật Huống chi úc ~ vóc lại là những hình thanh tự (郁 ) có cùng thanh phù là 有 Tóm lại, vóc trong «ăn vóc học hay» là

một từ cổ và từ cổ này có nghĩa là thơm, ngon Vậy «ăn vóc học hay» không có nghĩa nào khác hơn là ăn ngon, học giỏi Đây là một thành ngữ dùng để nói về những người học trò mà cái sự học xứng đáng với cái sự ăn, nghĩa là sự dùi mài kinh sử xứng đáng với sự nuôi nấng chu đáo của cha mẹ

Sau đây là một thí dụ khác về từ cổ trong thành ngữ: «thiết» trong «đau thiết, thiệt van» Vì không rõ nghĩa của từ «thiết» nên Nguyễn Lân đã phải suy diễn theo chủ quan mà giảng câu đó là «Khi đau thì bản thân mình cảm thấy, còn khi bị thiệt thì phải yêu cầu người khác xét cho» Cứ như trên thì, theo tác giả, «thiết» là «tự mình cảm thấy» Thực ra đây là một biến thể ngữ âm của «siết» trong «rên siết» và

là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 叱 mà âm Hán Việt hiện đại là sất (Xin chú ý rằng sất 叱 là một hình thanh tự mà thanh phù là 七, cũng là

thanh phù cho chữ thiết 切), có nghĩa là la, hét Bản thân từ «thiết» cũng có biến

thể ngữ âm nữa là «thét», sụ tương ứng âm vị sất (~ siết ~ thiết) ~ thét ở đây còn

được xác nhận bằng truờng hợp của tiếng Hán ghi bằng 抶 mà Hán Việt hiện đại

cũng là sất, có nghĩa là đánh bằng roi mà âm xưa cũng là «thét» như có thể thất trong Chinh phụ ngâm, câu 24: Thét roi cầu Vị ào ào gió thu.[8]

Vậy «thiết» có nghĩa là thét, la hét và «đau thiết, thiệt van» có nghĩa là đau thì rên rỉ mà thiệt thì năn nỉ

Khá đặc biệt là trường hợp của từ «tai» trong «đầu cua, tai nheo» Hầu như mọi người đều hiểu «tai» ở đây là cơ quan của thính giác trong khi thực ra nó lại có nghĩa là cái mang của con cá Đó là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 鰓 mà âm Hán Việt hiện đại cũng là tai vì thiết âm của nó là «tô lai

thiết» 蘇來切 hoặc «tang tài thiết» 桑才切 (xem Khang Hy tự điển), có nghĩa là

mang cá Âm và nghĩa đang xét đã được chứng thực một cách không thể nào phủ

nhận được bằng một câu trong Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa: «Lô cư cá vức bốn

tai.» [9] Theo kết cấu của quyển từ vựng Hán Việt đối chiếu này thì «lô cư» là từ được giảng còn lời giảng là «cá vức bốn tai» Cá vức bốn tai ở đây chẳng phải gì khác hơn là con cá vức có bốn mang mà tiếng Hán cũng còn gọi một cách cụ thể là

«tứ tai lô» 四鰓鱸 (cá lô bốn mang) như đã được ghi nhận trong Từ nguyên và Từ hải Đặc biệt, Từ hảiđã giảng «tứ tai lô» như sau: «Một loại cá lô, dài khoảng bốn,

năm tấc (tấc Tàu – HT), miệng rộng, đầu to, hai cái mang bành rộng ra, để lộ

những đường vân đỏ tía, tựa như là có bốn mang (tứ tai) cho nên gọi là cá lô bốn mang (tứ tai lô), tục gọi là cá bốn mang (tứ tai ngư).» Từ hải còn dẫn thêm Chính

tự thông như sau: «Cá lô ở mọi nơi đều [chỉ có] hai mang (lưỡng tai), riêng cá lô

Tùng Giang thì [có] bốn mang (tứ tai).» Đã rõ «tai» ở đây là mang cá và «tai nheo» tất nhiên là mang của cá nheo

«Trăm» trong «trăm hay không bằng tay quen» cũng là một từ cổ thường bị hiểu nhầm là mười lần mười Thực ra đây là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một

từ ghi bằng chữ 譫mà âm Hán Việt hiện đại là chiêm, có nghĩa là nói nhiều, nói liến thoắng hoặc nói sảng trong khi bệnh Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên

đã giảng rằng trăm là một từ thuộc tiếng địa phương có nghĩa là «nói nhanh một

thứ tiếng nước ngoài» A de Rhodes cũng có ghi nhận từ này (dưới dạng tlăm) trong Từ điển An Nam - Bồ Đào Nha - La Tinh và giảng rằng: «Tlăm tiếng, nói

tlăm tiếng» là «falar muitas linguas» (BĐN), «variis linguis loqui» (LT), nghĩa là

nói nhiều thứ tiếng Vậy «trăm» là nói nhiều và nhanh Nghĩa này của nó còn được bằng câu «trăm hay xoay vào lòng» mà Nguyễn Lân giảng là «người nào cũng nghĩ rằng mình hay, mình giỏi» (có lẽ vì cho rằng một trăm cái hay của cá nhân đều được ghi gói kỹ trong lòng của đương sự chăng?) Câu này thực ra có nghĩa là hễ khéo nói thì dễ gây được lòng tin nơi người khác Từ trên đây suy ra, «trăm hay không bằng tay quen» có nghĩa là nói lý thuyết suông dù có hay đến đâu cũng không bằng thực hành thông thạo

Vậy nguyên nhân thứ nhất làm cho một số thành ngữ trở nên khó hiểu là một

số từ ngữ mà chúng bao hàm đã trở thành những từ cổ, từ lâu không còn được sử dụng trong lời ăn tiếng nói của người đương đại Đây không chỉ là đặc điểm riêng của một số thành ngữ, tục ngữ mà còn là đặc điểm chung của nhiều từ ghép đẳng lập mà nhiều nhà nghiên cứu xếp vào hàng từ láy chỉ vì chúng gồm có một âm tiết (thậm chí cả hai âm tiết) mà chính họ không biết được nghĩa Các yếu tố này tạo thành một lãnh vực hãy còn bị bỏ hoang vì chúng thực sự chưa được các nhà nghiên cứu ngó ngàng đến một cách nghiêm túc trong khi một số nhà thì lao vào lãnh vực của từ láy một cách quá nhiệt thành Thật là chưa công bằng và cân bằng

2 Nguyên nhân thứ hai làm cho một số thành ngữ trở nên khó hiểu là chúng đã bị tách khỏi cái môi trường cụ thể và riêng biệt của ngành nghề có liên quan để trở thành những lối nói chung của toàn thể xã hội mà phần đông thì lại không biết hoặc không chú ý đến đặc điểm của hoạt động đã góp phần sản sinh ra chúng.

Chẳng hạn, «sạch nước cản» là một lối nói của thuật đánh cờ, trong đó ba từ tạo thành đều vẫn còn thông dụng và dễ hiểu trong ngôn ngữ hiện nay «Sạch» là sành, rành «Sạch đời» là sành đời «Nước» là sự lựa chọn bước đi cho con bài

hoặc con cờ trong một thế bài hay thế cờ «Sạch nước» là lối nói của dân cờ bạc để chỉ trình độ của những con bạc mới rành các nước bài chứ chưa được cao tay

«Cản» là ngăn chặn «Sạch nước cản» là chỉ mới biết cản những nước tấn của đối phương trong một trận cờ chứ chưa phải đã là tay cao thủ Chỉ vì không phải tất cả mọi người ai cũng là tay mê cờ hoặc rành cờ nên khi nghe nói đến «sạch nước cản» thì nhiều người mới hiểu «sạch» phản nghĩa với «bẩn», «nước» là chất lỏng không màu, không mùi, không vị và trong suốt, … còn «cản» thì chỉ là một cái gì mơ hồ, rồi hiểu chung chung «sạch nước cản» là trông cũng tàm tạm để nói về nhan sắc của con gái hoặc phụ nữ

«Già kén kẹn hom» là một lối nói của nghề nuôi tằm Đây là một câu đúc kết kinh nghiệm mà mục đích là nhắc nhở người nuôi tằm chớ để cho kén quá già, vì nếu kén quá già thì sẽ kẹn, nghĩa là không róc ra khỏi hom, tức là những thanh tre ngang dọc đan ken vào nhau để làm thành cái né tằm câu này từ lâu đã bị tách khỏi nghề nuôi tằm nên không còn được hiểu đúng với ý nghĩa ban đầu của nó nữa Ngày nay, người ta hiểu «già kén» là kén chọn quá lâu ngày, rồi không cần biết

«kẹn hom» có nghĩa chính xác và cụ thể là gì, người ta hiểu chung chung cả câu thành ngữ là hễ kén chọn quá lâu thì sẽ dở dang hoặc không mãn nguyện trong hôn nhân

«Mài mực ru con, mài son đánh giặc» chủ yếu là một lối nói của nho sĩ và quan lại thời xưa, là những người thường dùng mực để viết và dùng son để phê bài của học trò hoặc phê công văn giấy tờ Mực so với son thì dễ mài hơn nhiều vì son ngày xưa là một thứ đá rắn màu đỏ (chứ không phải là thứ sáp trơn để thoa môi như ngày nay) nên khó mài và mài lâu hơn Câu này thực ra chỉ so sánh việc mài son với việc mài mực: việc sau thì êm nhẹ còn việc trước thì tốn công hơn Chỉ vì nhà nho trớ trêu đã so sánh việc mài mực với việc ru con (êm ái) và việc mài son với việc đánh giặc (cực nhọc hơn) nên mới khiến cho Nguyễn Lân phải giảng câu đó

như sau: «Nói các ông đồ ngày xưa ngày thường ngồi dạy học đồng thời giúp vợ làm việc vặt trong nhà, nhưng khi có giặc thì tham gia phục vụ quân sự.» Thật là một lời giảng hoàn toàn phản thực tế Có thơ mộng lắm thì cũng chỉ là «Bên anh đọc sách, bên nàng quay tơ» chứ làm gì có chuyện các ông đồ ngày xưa lại sẵn sàng và có dư thì giờ mà giúp đỡ các vị phu nhân trong việc ru con và các việc vặt

ở nhà Việc tham gia phục vụ quân sự cũng chẳng phải là phần của các ông Nhưng vấn đề là ở chỗ người giảng đã không thấy được những hình thức so sánh trong câu cần giảng

Cũng Nguyễn Lân đã giảng câu «quyền thằng hủi» như sau: «Trong xã hội cũ, người bị bệnh phong bị xã hội ruồng bỏ Ý nói: chẳng có quyền hành gì.» Thật là một sự nhầm lẫn tai hại Trong quyển từ điển của Nguyễn Lân, câu đang xét được xếp sau các câu «quyền cao chức trọng»; «quyền huynh thế phụ»; «quyền thu, quyền phát»; «quyền rơm, vạ đá»; «quyền sinh, quyền sát» Có lẽ do «phản ứng dây chuyền» nên tác giả đã đánh đồng «quyền thằng hủi» với những thứ quyền có tính chất hành chính hoặc pháp lý kia chăng? Thực ra, «quyền» ở đây là cái nắm tay, cái nắm đấm, chữ Hán là拳, còn được dùng theo hoán dụ để chỉ võ thuật nữa (quyền Anh, Thái cực quyền, …) Cái nắm tay của thằng hủi không có ngón thì đấm thế nào được ! Vậy «quyền thằng hủi» là một lối nói của dân nhà nghề chê các tay võ kém cỏi Nói rộng ra, thì nó dùng để chê chung những kẻ bất tài mà lại nắm (bằng cái bàn tay không ngón !) những cương vị chuyên môn «ngon lành»

Nguyễn Lân cũng tiếp tục nhầm lẫn khái niệm mà giảng câu «thứ nhất thả cá, thứ nhì gá bạc» như sau: «Việc thả cá có lợi là đúng và cần khuyến khích, còn gá bạc thì ngày nay là một tội phạm, vì đó là một việc làm ăn bất chính.» Nhưng chẳng có lẽ việc «thả cá» ở đây lại là một việc làm ăn chân chính? «Thả cá» ở đây thực ra là «thách cá, nói trong một độ gà chọi hay ác lia thia, sau khi xem – xét kỹ lưỡng – con vật rồi, những người cầm chắc con của mình chọn sẽ thắng, bèn thách

mọi người bắt số tiền cá của mình.» (Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ, Việt Nam tự điển) Vậy từ tổ «thả cá» theo cách hiểu của Nguyễn Lân (xin ghi là thả cá chỉ là

đồng âm với từ tổ «thả cá» trong câu đang xét (xin ghi là thả cá 2) Vì không biết đến từ tổ sau nên Nguyễn Lân mới xếp việc thả cá 1 cùng một ca-tê-gô-ri với việc

gá bạc, mà lại cho nó đứng hàng thứ nhất nữa ! Không hiểu nhà nông làm cái công việc thứ hai trong công thức VAC [*] có muốn kêu nài gì hay không ?

Lại cũng trong «nghề» cờ bạc, còn có một lối nói liên đới với «thả cá 2» là

«bắt cá» (xin ghi là «bắt cá 2») mà cũng Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức và Lê

Ngọc Trụ giảng là «nhận đánh cuộc» Đây chính là từ tổ cố định thấy được trong thành ngữ «bắt cá hai tay» mà Vương Hồng Sển đã giảng rất đúng như sau: «Tiếng lóng của giới đổ bác: buổi sớm nơi trường gà tiếng bắt cá nghe xôm (tiếng phóng bắt đánh cuộc); bắt cá hai tay: ôm đồm, bên nào cũng có đánh (lội qua, lội lại) để khi ăn thì ăn được nhiều, khi thua thì thua ít.» [10]

Cứ như trên thì rõ ràng là thả cá 2 và bắt cá 2 là hai từ tổ cố định hô ứng với nhau một cách chặt chẽ (có thả thì mới có bắt) và rõ ràng «bắt cá» trong «bắt cá hai tay» là «bắt cá 2» Nhưng dân «ngoài ngành» thì rất dị ứng với cách giải thích cho rằng «bắt cá hai tay» là một «phương thức» đánh cuộc vì họ thật tình không biết rằng «thả cá 2» và «bắt cá 2» là những biệt ngữ của dân cá cược Và để chứng minh rằng đây là «bắt cá 1», có người thậm chí còn ngụy tạo ra câu ca dao sau đây:

Xin đừng bắt cá hai tay,

Cá lội dưới nước, chim bay trên trời

Người ta phải đặt câu hỏi: tại sao việc bắt cá hai tay mà lại có liên quan đến cả việc chim bay trên trời? Còn câu ca dao «chánh gốc» thì là:

Chàng ràng nơm, ná hai tay,

Cá lội dưới nước, chim bay trên trời

Luận lý ở đây rõ ràng là rất chặt chẽ

Tóm lại, trong kho thành ngữ tiếng Việt, có một số đơn vị vốn là những lối nói «chuyên ngành», những biệt ngữ, mà người ngoài nghề thường không hiểu được hoặc hiểu không được đúng nội dung cụ thể nên đã ứng dụng sai với công dụng ban đầu của chúng Lối ứng dụng sai này làm cho những thành ngữ hữu quan mất đứt sợi dây liên lạc với nguồn gốc đích thực của chúng mà chỉ có một sự nghiên cứu khách quan và nghiêm túc mới có thể giúp phát hiện lại

3 Nguyên nhân thứ ba làm cho một số thành ngữ, tục ngữ trở nên khó hiểu là chúng đã bị từ nguyên dân gian làm cho méo mó; thành tố của chúng

bị thay đổi một cách võ đoán theo cách hiểu chủ quan của người nói, làm cho

sự liên hệ giữa các thành tố với nhau niều khi mất hẳn mạch lạc. Câu thành ngữ có khi trở nên ngớ ngẩn, chẳng hạn «giáo đa thành oán» thành «gáo tra dài cán» như vẫn truyền tụng trong Nam dạo nào

Câu «mũi dại lái phải chịu đòn», chẳng hạn, là một kết quả của từ nguyên dân gian trong đó «dại» là một kẻ tiếm lập đã chiếm chỗ của từ «vạy» vì hình thức nguyên thuỷ của câu tục ngữ là «mũi vạy lái phải chịu đòn» Đây vốn là lối nói của nghề ghe thuyền «Mũi vạy» là mũi thuyền đi lệch hướng, thường là do ảnh hưởng của dòng nước xiết hoặc cơn nước xoáy Trong tình thế khó khăn này, người cầm lái phải vững vàng thì mới có thể đưa con thuyền đi trở lại cho đúng hướng mà vượt qua chỗ nguy hiểm được Chính vì thế mà anh ta phải «chịu đòn», nghĩa là phải ra sức ghị cây đòn lái cho thật chắc theo hướng đã định để cho con thuyền khỏi bị cuốn theo cơn nước xoáy hay dòng nước xiết Động từ «chịu» ở đây chỉ là