Hiện đại hóa trong quá trình phục vụ người học, cũng như hiện đại hóa trong quá trình lưu trữ nguồn tài liệu, và việc tạo ra các nguồn thông tin mới bằng các thiết bị hỗ trợ hiện đại n
Trang 158
PHAT TRIEN NGUON TIN DIEN TU
GO MOT SO THU VIEN
ĐẠI HỌC DONG BANG SONG CUU LONG
PHAM THI THU LOAN - VO TH] BACH TRUC
1 Tầm quan trọng
Việc đổi mới phương pháp dạy và học
trong các trường đại học ở nước ta đã
khẳng định tầm quan trọng, làm thay đổi
sâu sắc vị thế của thư viện trong môi
trường giáo dục đại học Thư viện đại
học đã trở thành giảng đường thứ hai mà
hầu hết mọi người học đến có nhu cầu
sử dụng trong quá trình học tập của
mình Phương pháp dạy và học mới bắt
buộc người học phải tham khảo nhiều
nguồn tài liệu hơn, cần nhiều thông tin
hơn, tần suất sử dụng các tài liệu lớn
hơn, đòi hỏi các thư viện phải đưa ra rất
nhiều giải pháp khả thi trong việc cung
cấp tài liệu cho người học một cách tốt
nhất, nhanh nhất, hiệu quả nhất, và
chính xác nhất Tài liệu truyền thống bên
cạnh những tính năng ưu việt của mình,
đã bộc lộ nhiều hạn chế trong việc đáp
ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao
của người dùng tin Nguồn tài liệu điện tử
với đặc điểm là hệ thống đa truy cập, tốc
độ tra cứu nhanh, cập nhật thông tin dễ
dàng, và nội dung thông tin đa dạng,
đang dần dần trở nên phổ biến trong các
thư viện đại học
Quá trình tin học hóa, xã hội hóa
thông tin, sự bùng nổ của cuộc cách
mạng thông tin đòi hỏi các thư viện đại
học phải chuyển đổi hình thức hoạt động
của mình từ truyền thống sang hiện đại
để đáp ứng được xu thế của thời đại
Hiện đại hóa trong quá trình phục vụ người học, cũng như hiện đại hóa trong
quá trình lưu trữ nguồn tài liệu, và việc
tạo ra các nguồn thông tin mới bằng các
thiết bị hỗ trợ hiện đại như máy tính, mạng viễn thông, vật liệu lưu trữ tài liệu mới là quá trình đang diễn ra với mức độ ngày càng tăng trong các thư viện đại học Việt Nam, trong đó có đại học miền
Nam
Phát triển các nguồn thông tin điện tử là vấn đề thiết yếu được đặt ra cho các
thư viện đại học Đồng bằng sông Cửu Long cũng như các thư viện đại học khác nhằm thỏa mãn nhu cầu người học và người dạy, đồng thời đó là một trong những yếu tố góp phần đưa các thư viện đại học Đồng bằng sông Cửu Long phát triển ngang tầm với các thư viện hiện đại khác ở trong và ngoài nước phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước
2 Hiện trạng
2.1 Tổng quan
Nhận thức được trọng trách của mình
và vấn đề cấp bách trong việc phát triển nguồn tin điện tử, các thư viện đại học ở Đồng bằng sông Cửu Long cũng đề ra
những định hướng và áp dụng những
biện pháp nhằm tạo lập, khai thác và
phát triển nguồn tin điện tử Điển hình ở một số các thư viện Đại học vùng Đồng
Trang 2bằng sông Cửu Long như:
a Trung tam Học liệu Trường Đại học
Cần Thơ ‘
Nguồn tin điện tử của Trường Đại học
Cần Thơ:
- Cở sở dữ liệu đề tài nghiên cứu khoa
học, luận văn, luận án: 823 biểu ghi
- Phim khoa học công nghệ có 140
phim đã mua quyền sử dụng
- Tài liệu lưu trữ trên CD-ROM:
1347nhan đề/1801 cuốn
- CSDL Blackwell Synergy, Ebsco,
Agora, Hinari , CSDL hoc tiếng Anh
Langmaster Ngoài ra còn có những
CSDL miễn phí như: ACM Digital Library
Portal, BioMed Central, Bubl Link, Free
Full Text, Google scholar, Librarians’
Index to the Internet, Peri - Inasp,
PubMed Central, Social Science, The
directory of open access journals
- Sách điện tử: Có 11 cuốn về các lĩnh
vực: Văn học (5), Nông nghiệp (2), Kinh
tế (2), Công nghệ thông tin (4)
- Website cơ sở dữ liệu nội sinh theo
chuyên ngành khoa học: với 1642 biểu
ghi trên trang web:
http:/Awww.Iirc.ctu.edu.vn/pjob/
- Giáo trình điện tử:
http:/Awww.ctu.edu.vn/coursewares/
- Hé théng E-learning:
http://Ims.ctu.edu.vn/ims/ va nguén
học liệu mở VOCW
b Thư viện trường Đại học An Giang
*Cơ sở dữ liệu (CSDL):
- CSDL điện tử miễn phí có 6 CSDL
trong đó bao gồm: CSDL Tạp chí Khoa
học Viét : Nam trực tuyến
(http:/Awww.vjol.info.), CSDL Khoa học
(http://www.jstage.jst.go.jp/browse/),
CSDL Tạp chí Khoa học Thổ Nhĩ Kỳ
(http://journals.tubitak.gov.tr/), CSDL
Thông tin Nông nghiệp (Agzines)
(http://journals.tubitak.gov.tr/), CSDL
Tap chi African e-Journal (http://jour- nals.tubitak.gov.tr/), Thu viện điện tử Newzeland (http://nzdl.sadl.uleth.ca/cgi-
bin/library?a=p&p=home&l=en&w=utf-8)
- CSDL điện tử bao gồm các loại báo, tạp chí, tài liệu chuyên ngành thuộc
nhiều lĩnh vực : CSDL EBSCO
(http://search.ebscohost.com), CSDL AGORA (https:/Awww.agintemetwork.net/); CSDL OARE (http:/Awww.oaresciences.org)
*Tài liệu lưu trữ trên CD-ROM: khoang
400 đĩa CD-ROM với khoảng 121 nhan
dé tài liệu
*Kho lưu trữ tài liệu số:
Sách điện tử: Có 15 cuốn sách chủ yếu về lĩnh vực lịch sử
Luận văn thạc sỹ: 12 đề tài; luận văn tốt nghiệp của sinh viên: 62 đề tài; công
trình nghiên cứu khoa học: 49 đề tài, và
10 phát minh sáng kiến, kinh nghiệm
* Bộ sưu tập:
- Bộ sưu tập Simulations: Bộ sưu tập các đoạn phim mô phỏng các thí nghiệm, các mô hình phục vụ giảng dạy
và nghiên cứu
- Bộ sưu tập giáo trình điện tử (SDMS): Các giáo trình của giáo viên
trường Đại học An Giang
- Bộ sưu tập Thơ văn Lý - Trần: Được xây dựng trên phần mềm Greenstone
Bộ sưu tập Thơ Văn Lý - Trần thực ra là
bộ sưu tập tất cả những gì còn lưu lại được của văn học, sử học Việt Nam trong giai đoạn từ thế kỷ X đến thế kỷ XV với khoảng 165 tên tác giả thời kỳ Lý - Trần, trong đó cũng liệt kê các tác phẩm của các tác giả đó và triểu đại mà họ sống
- Bộ sưu tập Cá Đồng bằng sông Cửu Long: được xây dựng trên phần mềm Greenstone với khoảng 275 biểu ghi tên
Tạp chỉ THỨ VIỆN VIỆT NAM 59
Trang 3
Nguồn tài liệu điện tử đang dần dần trỏ nên
phổ biến trong các thư viện đại học
các loài cá phố biến trên thế giới Trong
bộ sưu tập này nêu lên cụ thể tên Việt
Nam, tên khoa học, tên tiếng Anh cũng
như môi trường số và sự phân bố của
các loài cá được liệt kê trong bộ sưu tập
*Cổng thông tin của thư viện trường
(http://dept.agu.edu.vn/lib), bản tin điện
(http://enews.agu.edu.vn/) cho phép
sinh viên có thể truy cập kết nối đến các
nguồn tin điện tử, nguồn học liệu khác ở
trong và ngoài trường cũng như qua đó
sinh viên có thể thu nhận được những
thông tin hữu ích khác Ngoài ra còn có
nguồn tin điện tử trên mạng internet,
c Các thư viện khác trong vùng
Trong vùng Đồng bằng sông Cửu
Long còn có một trong số trường đại học
khác Nhưng hầu hết các thư viện mới
thành lập trong khoảng vài năm gần đây
nên chỉ chú trọng phát triển nguồn tài
liệu truyển thống chưa có định hướng
phát triển nguồn tin điện tử Nhưng với
sự phát triển của cách mạng công nghệ
thông tin và viễn thông hầu hết các thư
viện đều được trang bị máy tính điện tử,
mạng thông tin viễn thông phục vụ tra
tìm tin tức, cập nhật thông tin của người
dùng tin
22 Hiệu quả khai thác nguồn tin
điện tử ở các thư viện ĐH vùng ĐBSCL
60
Thực tế thông qua việc tham khảo ý kiến của một số cán bộ thư viện, và qua khảo sát một ở số thư viện các trường đại học ĐBSCL thì được biết đối với các nguồn tin điện tử được mua từ phiên bản của nước ngoài thì khả năng sử dụng chưa cao chỉ ở khoảng 21% mà nguồn tài liệu điện tử bằng tiếng Anh lại chiếm
khoảng 85% tổng số các nguồn tài liệu
điện tử hiện có của thư viện Trong khi
đó đối với các nguồn tài liệu bằng tiếng Việt do thư viện tự tạo lập, và sử dụng trên các tạp chí khoa học thì chỉ chiếm
khoảng 15% tổng số nguồn tài liệu điện
tử của thư viện nhưng mức độ khai thác rất cao
Nguồn tài liệu điện tử được khai thác nhiều nhất bằng tiếng Việt đó là giáo trình điện tử và cơ sở dữ liệu nội sinh
theo chuyên ngành của các thư viện đại
học ở ĐBSCL Sở dĩ có nhu cầu, tần suất
sử dụng cao là do nội dung của các giáo
trình điện tử này là những môn học, bài giảng mà sinh viên trong trường đang
học, và giáo viên đang sử dụng để giảng
dạy trong nhà trường
Đối tượng sử dụng chủ yếu của nguồn tài liệu điện tử:
- Bằng tiếng Việt chủ yếu là sinh viên một phần do trình độ ngoại ngữ, những tài liệu này tính chất nội dung phù hợp
với những sinh viên bậc đại học
- Bằng Ngoại ngữ: đối tượng sử dụng chủ yếu là các cán bộ nghiên cứu, sinh viên cao học, cán bộ giảng dạy Các cơ
sở dữ liệu nước ngoài phản ánh nội dung thông tin sâu, rộng bao quát được vấn đề lĩnh vực nghiên cứu và có mối liên hệ với các vấn đề có liên quan
2.3 Nhận xét
Uu điểm Nội dung được sắp xếp một cách có
hệ thống theo từng môn loại tri thức, ngành học ở dạng toàn văn hoặc dạng
Trang 4thư mục, cho phép bạn đọc link được tới
nguồn thông tin mà bạn đọc cần
Trong mỗi nguồn tài liệu điện tử đều
có bảng hướng dẫn sử dụng và cách tra
cứu, chỉ rõ nguồn tra cứu, và địa chỉ
nguồn tra cứu
Các nguồn tài liệu điện tử được thiết
kế với giao diện thân thiện với người sử
dụng
Nhược điểm
Kinh phí: Kinh phí cho việc xây dựng,
tạo lập, mua nguồn tài liệu điện tử rất tốn
kém Chưa có chính sách cụ thể cũng
như một nguồn kinh phí cố định hợp lý
cho việc phát triển tài nguyên điện tứ
Tận dụng các nguồn tài nguyên miễn phí
là chủ yếu mà không đảm bảo tính phù
hợp và chính xác với đặc thù của thư
viện mình cũng như đối tượng người
dùng trong thư viện 90% nguồn kinh phí
của các thư viện là dùng để mua các tài
liệu truyền thống, còn đối với nguồn tài
nguyên thông tin điện tứ thì do không
chủ động nắm bắt được trong các nguồn
hàng cung cấp chỉ khi nào được môi giới
thì mới dành một phần kinh phí ít ỏi để bổ
sung
Cơ sở vật chất, trang thiết bị: Ngoài
các thư viện có nguồn dự án tài trợ thì
được đầu tư các trang thiết bị hiện đại
máy tính điện tử, mạng thông tin viễn
thông với tốc độ được đường truyền rất
mạnh như Trung tâm Học liệu Trường
Đại học Cần Thơ 400 máy tính, Trường
Đại học An Giang 100 máy tính Hầu hết
các thư viện đại học còn lại mới được
thành lập nên số lượng máy tính cũng
như các thiết bị hiện đại phục vụ cho
việc khai thác và sử dụng các nguồn tài
nguyên điện tử rất hạn chế
Vấn đề ngôn ngữ: Hầu hết các Cơ sở,
dữ liệu mua của nước ngoài đều bằng
ngôn ngữ khác nên vấn đề khai thác và
sử dụng của người học rất hạn chế Họ
rất ngại khai thác nguồn tin điện tử mặc
dù đã có những hướng dẫn của cán bộ
thư viện trong quá trình khai thác và sử dụng
Các cơ sở dữ liệu chuyên ngành nội sinh trong từng thư viện rất ít, mới chỉ có một số thư viện quan tâm phát triển như
TTHL Trường ĐHCT, nhưng không được
cập nhật thường xuyên Các cơ sở dữ
liệu này được xây dựng trong quá trình
thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học, dự án phát triển thư viện và khi đề tài thực hiện xong hoặc hết dự án thì vấn
để phát triển cập nhật không được quan tâm chú ý
Phối hợp hợp tác: Thiếu sự phối hợp giữa các thư viện dẫn đến sự trùng lặp
trong quá trình xây dựng các cơ sở dữ liệu chuyên ngành Trong khi đó với đặc
thù kinh tế xã hội của các thư viện đại học vùng ĐBSCL, đặc thù về nội dung tài liệu việc phối hợp phát triển nguồn tin điện tử sẽ tiết kiệm rất nhiều cho các thư viện trong vấn đề kinh phí, thời gian và nguồn tin phong phú đa dạng hơn
3 Giải pháp
Đẩy mạnh phối hợp hợp tác, trao đổi,
chia sẻ giữa các thư viện trong quá trình
bổ sung tài liệu điện tử, xây dựng các cơ
sở dữ liệu điện tử chuyên ngành, mục lục truy nhập công cộng trực tuyến: do đặc thù về nội dung vốn tài liệu hiện có của các thư viện đại học vùng ĐBSCL nên đẩy mạnh vấn đề tăng cường hợp tác
trao đổi giữa các thư viện góp phần gia
tăng nguồn tài nguyên điện tử ở thư viện
của mình, giảm thiểu kinh phí chỉ cho việc bổ sung tạo lập nguồn tài nguyên
điện tử, tiết kiệm được thời gian công sức cho việc đầu tư phát triển nguồn tài nguyên điện tử, đồng thời đem lại sự đa dạng và phong phú nội dung thông tin của tài nguyên điện tử cho người sử dụng
Để thuận tiện trao đối, chia sẻ giữa các thư viện đại học trong vùng cần phải
xử lý tài liệu điện tử theo một tiêu chuẩn chung thống nhất đảm bảo tích hợp được
Tạp ch: THƯ VIỆN VIỆT NAM
61
Trang 562
với những nguồn điện tử khác trong khu
vực
Tăng cường bổ sung nguồn tài
nguyên điện tử: Cần phải có sự cân bằng
trong chính sách bổ sung nguồn tài liệu
của thư viện giữa tài liệu truyền thống và
tài liệu điện tử, cũng như cân bằng kinh
phí bổ sung cho nguồn tài liệu này
Kinh phí: Muốn phát triển bộ sưu tập
tài nguyên điện tử thì phải có chính sách
đầu tư cho việc xây dựng phát triển
nguồn tài nguyên này một cách hợp Ii
Kinh phí cho việc tự tạo lập nguồn tài
nguyên điện tử hay mua từ các nhà cung
cấp cũng phải rõ ràng Bên cạnh đó,
cũng phải đầu tư kinh phí để trang bị
thêm thiết bị kỹ thuật hiện đại phục vụ
cho việc sử dụng nguồn tài nguyên này
Việt hóa các tài nguyên điện tử: (trong
điểu kiện cho phép) giúp cho người sử
dụng dễ dàng tiếp cận các nguồn tài
nguyên đó
Mở rộng hợp tác quốc tế cũng như,
hợp tác với các thư viện khác trong nước
Số hóa tài liệu: Số hóa có lựa chọn
nhưng phải đảm bảo vấn đề bản quyền
tác giả thông qua việc thống kê tần suất
sử dụng tài liệu truyền thống và nhận
thấy tài liệu nào có tần suất sử dụng
nhiều, có giá trị khoa học và thực tiễn
cao, và nhu cầu học tập của sinh viên thì
thư viện nên tiến hành số hoá
Trang bị kỹ năng và kiến thức truy
cập, sử dụng thông tin cho người dùng
tin trong quá trình sử dụng các nguồn tin
điện tử này: Mở lớp hướng dẫn sử dụng
khai thác các nguồn điện tử, kỹ năng sắp
xếp và lưu trữ các nguồn tin điện tử
Quản lý nguồn tin điện tử theo môn
học, ngành học: Xây dựng thêm những
cơ sở dữ liệu theo môn học ngành học
nội sinh ở dạng toàn văn hoặc ở dạng
thư mục, hoặc tạo các pathfinder, hoặc
các tờ bướm theo từng chủ đề, lĩnh vực
tri thức
4 Kết luận
Nguồn tin điện tử có vai trò rất quan trọng trong quá trình đổi mới phương
pháp dạy và học của hệ thống các trường đại học Bám sát các chương
trình đào tạo của trường, thư viện sẽ có
chính sách kịp thời, đúng lúc trong quá
trình phát triển nguồn tin điện tử của
mình, phục vụ và đáp ứng kịp thời, mọi lúc, mọi nơi cho người học và người dạy
Phát triển thư viện điện tử, thư viện số thì yếu tố tất yếu đầu tiên thư viện phải
có là nguồn lực thông tin điện tử đổi dào
và phòng phú Nguồn tin điện tử cũng là thước đo trình độ phát triển của từng thư
viện
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Tổ chức tài nguyên số phục vụ đổi
mới giáo dục đại học/Nguyễn Huy
Chương, Tôn Quốc Bình, Lâm Quang
Tùng//Kỹ yếu hội thảo tổ chức hoạt động TT-TV trong trường đại học Đà Nẵng 28- 29/10/2004.- tr.71-79
2 Thư viện trường đại học với công tác
phát triển học liệu phục vụ đào tạo theo tín
chữNguyễn Văn Hành
3 Dương Thúy Hương (2003) "Tài
nguyên điện tử", công nghệ thông tín - thư
viện, (12), tr 31-36
4 Nguyễn Tiến Đức (2006), "Bản về tạo lập và chia sẻ nguồn tin số hóa đối với các cơ quan thông tin KHCN địa phương",
Thông tin và tư liệu (1), tr.11-17
5 Mạc Thùy Dương (2003) Xây dựng
và khai thác nguồn nhân lực thông tin điện
tử tại Thư viện Quân đội Trường Đại học
Văn hóa Hà Nội
6 Dương Thuý Hương (2006) “Xây
dựng vốn tài liệu điện tử tại một số thư viện
trường đại học trên địa bàn thành phố Hồ
Chí Minh”, Trường ĐHKHXH & NV.