(Tiểu luận FTU) rào cản TRONG nước ẢNH HƯỞNG đến HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU GIÀY dép VIỆT NAM

Xuất khẩu giày dép Việt Nam từ 2015 đến 7 tháng đầu năm 2019 Từ năm 2015, kim ngạch xuất khẩu giày dép Việt Nam luôn đứng thứ 2 thế giới chỉ sau gã khổng lồ Trung Quốc, đồng thời những

RÀO CẢN TRONG NƯỚC ẢNH HƯỞNG ĐẾN HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU GIÀY DÉP VIỆT NAM

Tóm tắt Trong bài nghiên cứu này chúng tôi sử dụng hệ số biểu thị lợi thế so sánh (RCA) để đánh giá

lợi thế xuất khẩu giày dép của Việt Nam và thấy rằng, Việt Nam đang giữ lợi thế so sánh cao (8-10) nhưng lại có xu hướng giảm dần trong những năm 2015-2018 Bằng phương pháp phân tích tổng hợp, thu thập thông tin số liệu, thống kê, so sánh chúng tôi đã nghiên cứu được rào cản chủ yếu ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu giày dép gồm: i) Chưa tự chủ được nguyên nhiên vật phụ liệu, máy móc thiết bị trong sản xuất ii) Vốn đầu tư cho các doanh nghiệp trong nước còn hạn chế iii) Các quy định, thủ tục hải quan rườm rà Để khắc phục được vấn đề này, chúng tôi đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất, thu hút vốn đầu tư và cải thiện các quy trình thông quan hàng hóa

Từ khóa: Hệ số biểu thị lợi thế so sánh (RCA), Lợi thế xuất khẩu, Giày dép, Rào cản.

1 Đặt vấn đề

Từ năm 2006 sau khi gia nhập WTO, trở thành một đất nước toàn cầu hóa, hội nhập toàn cầu, nền kinh tế Việt Nam đang ngày một thay màu mới, sôi nổi nhất phải kể đến chính là hoạt động xuất nhập khẩu Cơ cấu kinh tế đang dần chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch

vụ, cùng với đó các mặt hàng xuất khẩu của nước ta ngày càng đa dạng hơn về chủng loại, hiện đại hơn về kỹ thuật, không chỉ là nguyên liệu thô sơ có giá trị gia tăng thấp

Một trong những mặt hàng giúp Việt Nam góp mặt trong bảng xếp hạng xuất khẩu thế giới không thể không kể đến chính là giày dép Việt Nam Từ năm 2010, kim ngạch xuất khẩu giày

dép Việt Nam luôn tăng và từ năm 2015 đến nay, Việt Nam luôn đứng thứ 2 chỉ sau Trung Quốc

về xuất khẩu giày dép

Dù kim ngạch xuất khẩu vẫn luôn tăng nhưng lại không thể vượt bậc, thị trường giày dép nội địa khó có thể phát triển mạnh mẽ nhanh chóng để trở thành rồng vàng mới của nền kinh tế Việt Nam Đây cũng chính là mối bận tâm của các doanh nghiệp, nếu không gỡ bỏ rào cản thì rất có thể niềm hy vọng đặt vào giày dép Việt Nam sẽ bị thua ngay trên sân nhà trước khi xuất sang thị trường Quốc tế Rào cản đó đến từ chính thị trường nội địa, tự bản thân kìm lại bước phát triển tiềm năng của chính mình Hiện nay cũng có nhiều bài báo nghiên cứu về những trở ngại Việt Nam gặp phải trên sân nhà nhưng hầu như đều không triệt để tổng quan và chưa định hướng được con đường mới cho xuất khẩu giày dép Bài viết của chúng tôi đưa ra bức tranh tổng quát

đa chiều nhất những nguyên nhân kìm hãm sự phát triển của giày dép Việt Nam bởi chính thị trường nội địa nhằm giúp các doanh nghiệp tìm ra được giải pháp đúng đắn, tạo nên bước đi mới khởi sắc hơn cho xuất khẩu giày dép Việt Nam

2 Bức tranh toàn cảnh xuất khẩu giày dép Việt Nam từ 2015 đến 7 tháng đầu năm 2019 2.1 Xuất khẩu giày dép Việt Nam từ 2015 đến 7 tháng đầu năm 2019

Từ năm 2015, kim ngạch xuất khẩu giày dép Việt Nam luôn đứng thứ 2 thế giới chỉ sau gã khổng lồ Trung Quốc, đồng thời những năm này, giày dép luôn đứng trong top 5 về giá trị kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng trong nước Đây là một bước tiến thành công lớn cho ngành công nghiệp Việt Nam, đóng vai trò quan trọng cho công cuộc đổi mới đưa Việt Nam sớm trở thành một nước Công nghiệp

Theo thống kê Tổng cục Hải quan, từ năm 2010, kim ngạch xuất khẩu giày dép Việt Nam luôn tăng, từ 5,12 tỷ USD năm 2010 đến 16,2 tỷ USD năm 2018 và theo nhận định của các chuyên gia

kinh tế, con số này sẽ tiếp tục tăng trong năm 2019 Cụ thể, theo thống kê mới nhất của Tổng cục Hải quan, 7 tháng đầu năm 2019 kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đã cán mốc 10,4 tỷ USD, cao hơn cùng kỳ 2018 12,94%

Bảng 1 Xuất khẩu giày dép những năm gần đây

Thời kỳ Kim ngạch xuất

khẩu giày dép (Tỷ USD)

Tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (Tỷ USD)

Tỷ trọng (%)

Thứ hạng trong nước (xét các loại hàng hóa)

Thứ hạng trên thế giới (xét cùng mặt hàng)

7 tháng đầu năm 2019

Số liệu: Tổng cục Hải quan

Bảng 2: Lợi thế so sánh của giày dép của Việt Nam trên thị trường thế giới

Kim ngạch xuất khẩu giày dép (Tỷ USD)

Tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (Tỷ USD)

Kim ngạch xuất khẩu giày dép trên thế giới (Tỷ USD)

Tổng kim ngạch xuất khẩu toàn thế giới (Tỷ USD)

RCA

Số liệu: Tổng cục Hải quan và https://trademap.org

Từ việc phân tích hệ số biểu thị lợi thế so sánh của giày dép Việt Nam, có thể thấy rằng dù nước ta đang giữ lợi thế rất cao song những năm gần đây con số ấy đang giảm dần Theo số liệu của Trademap, giày dép Việt Nam dù xếp vị trí thứ 2 thế giới nhưng còn thấp hơn rất nhiều so với đầu bảng Trung Quốc, đồng thời có nhiều năm kim ngạch xuất khẩu giày dép Việt Nam luôn tương đương với vị trí thứ 3 là Italy Nếu không tìm ra rào cản, thách thức của thị trường giày dép, rất có thể trong tương lai gần, Việt Nam sẽ mất vị trí top 2 trong bảng thống kê kim ngạch xuất khẩu của thế giới Song từ 2015-2018, dù kim ngạch vẫn tăng nhưng tỷ trọng trong nước lại

có xu hướng giảm và đến năm 2019 dự kiến giày dép sẽ lấy lại tỷ trọng trên thị trường nội địa

Bên cạnh đó, kim ngạch xuất khẩu giày dép có tăng nhưng không nhiều vì mặt hàng này cho giá trị gia tăng thấp do Việt Nam chủ yếu gia công giày dép chứ không trực tiếp sản xuất giày

Theo số liệu mới nhất từ Tổng cục Thống kê, 7 tháng đầu năm 2019 Việt Nam nhập khẩu 60%

nguyên liệu từ nước ngoài, và đó chính là lý do khiến giá trị tăng thêm của giày dép không nhiều

và tỷ trọng xuất khẩu không lớn và vượt trội như top 3 mặt hàng xuất khẩu Việt Nam (linh kiện điện tử, dệt may, máy vi tính)

2.2 Thị trường xuất khẩu giày dép Việt Nam

Thị trường xuất khẩu chủ yếu của giày dép Việt Nam những năm gần đây vẫn là Hoa Kì (chiếm 30-40% kim ngạch xuất khẩu giày dép của Việt Nam), tiếp đó là EU và Trung Quốc

Năm 2018, cơ cấu thị trường xuất khẩu của ngành có sự thay đổi rõ rệt Hiện Việt Nam đã xuất khẩu sản phẩm giày dép tới hơn 100 nước, trong đó có 72 nước có kim ngạch xuất khẩu trên 1 triệu USD 5 thị trường có kim ngạch lớn nhất, chiếm trên 82,3% tổng kim ngạch xuất khẩu bao gồm: Mỹ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc.7 tháng đầu năm 2019, vẫn là kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ chiếm tỷ trọng lớn nhất nhưng đã giảm so với cùng kỳ 2018

Những rào cản từ trong nước, nếu không giải quyết triệt để, sẽ khiến cho ngành giày dép Việt Nam trượt dốc

3 Rào cản trong nước lên xuất khẩu giày dép của Việt Nam 3.1 Nguyên nhiên vật phụ liệu

Theo Bộ Công thương cho biết, tính chung 10 tháng đầu năm 2018, sản lượng giày dép da tăng khá so với cùng kỳ năm 2016 Cụ thể, sản lượng sản xuất giày dép da ước đạt 227,1 triệu đôi, tăng 5,6% so với cùng kỳ năm 2017 Hoạt động xuất khẩu giày dép Việt Nam cũng đang tăng trưởng ổn định, có nhiều tín hiệu tốt trong các tháng cuối năm 2018 và những năm tiếp theo Ước tính tổng kim ngạch xuất khẩu giày dép các loại trong 10 tháng năm 2018 ước đạt 12,9 tỷ USD, tăng 9,7% so với cùng kỳ năm ngoái Đặc biệt việc ký kết một các hiệp định thương mại

(EVFTA, CPTPP) sẽ mở ra cơ hội phát triển cho ngành da – giày Việt Nam, đặc biệt là thu hút đầu tư, cũng như thúc đẩy xuất khẩu đối với thị trường EU và các nước tham gia CPTPP

Tuy nhiên, các doanh nghiệp sản xuất giày giày dép trong nước vẫn phải nhập từ 70 – 75% khối lượng nguyên liệu từ nước ngoài, nguyên liệu nội địa chưa đáp ứng nhu cầu sản xuất Hằng năm, Việt Nam vẫn phải chi hàng tỷ USD để nhập khẩu mặt hàng này Cụ thể, theo thống kê của Hải quan Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2015, tình hình nhập khẩu nhóm hàng nguyên phụ liệu dệt may, da giày vẫn đang có xu hướng tăng dần

Bảng 3: Nhập khẩu nhóm hàng nguyên phụ liệu dệt may, da giày (2011 - 2015)

Số liệu: Tổng cục Hải quan

Trong giai đoạn từ 2013 đến 2015, trị giá nhập khẩu của Việt Nam đối với nhóm hàng này vẫn tăng nhưng có xu hướng chậm dần Tuy nhiên, theo cập nhật mới gần đây, trị giá của các nguyên nhiên phụ liệu dệt may, da giày nhập khẩu là 23,91 tỷ USD trong năm 2018, đã tăng 13,9% so với năm trước

Hiện nay, theo số liệu của Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (Lefaso), ngành da giày đã chủ động được hơn 70% nguyên liệu phụ cho các dòng sản phẩm trung bình và 50% nguyên liệu cho các dòng sản phẩm trung bình khá Trong đó, khoảng 90% bao bì giấy, 80% đế các loại, trên 80% các loại khuôn-last, 60% phụ liệu, 50% da các loại… Tuy nhiên, đó chỉ là số liệu thống kê, còn trên thực tế các chủng loại nguyên phụ liệu được sản xuất trong nước có chất lượng tốt, đủ tiêu chuẩn cho sản xuất hàng xuất khẩu hầu hết là sản phẩm của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài Nhiều nhà máy thuộc da quy mô lớn tại Việt Nam đều của doanh nghiệp FDI với các mặt hàng đa dạng như: Phụ kiện kim khí, nhựa, chỉ may, keo dán, một số hóa chất, da thành phẩm sản xuất từ da muối, da bán thành phẩm từ, giả da từ nhựa tổng hợp PU, PVC cao cấp,

Còn đối với trong nước, cũng có một số doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ hỗ trợ sản xuất nguyên, phụ liệu cho ngành da giày như: Da thuộc, vải kỹ thuật, phụ kiện làm phom, đế, chất dẻo, keo dán, hóa chất… Tuy nhiên, số lượng và quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, chỉ đáp ứng khoảng 40% nhu cầu sử dụng Vì vậy, doanh nghiệp giày dép muốn có đủ nguyên liệu sản xuất, phải chi hàng tỷ USD để nhập khẩu nguyên, phụ liệu về để sản xuất

Ngoài ra, việc Việt Nam tham gia vào nhiều các FTA mở ra những cơ hội cho Doanh nghiệp sản xuất giày dép nhưng nó cũng đặt ra không ít khó khăn, thách thức Đặc biệt, so với các FTA

đã ký và tham gia, quy tắc xuất xứ hàng hóa tại CPTPP có một số điểm mới như: quy tắc xuất xứ

bộ hàng hóa; quy tắc xuất xứ hàng tân trang, hàng tái chế tạo; công thức tính hàm lượng giá trị khu vực (RVC); danh mục tiêu chí xuất xứ cho sản phẩm cụ thể (PSR) được quy định chi tiết theo công đoạn sản xuất cụ thể…

Trong khi đó, hiện mức độ ứng dụng công nghệ trong quản lý và sản xuất của ngành da giày trong nước còn thấp, năng suất lao động chỉ bằng 60% - 70% so với các Doanh nghiệp FDI

Nhiều doanh nghiệp trong nước chưa tham gia được nhiều vào chuỗi cung ứng toàn cầu (do phần

lớn chỉ làm gia công), rất ít có trung tâm nghiên cứu phát triển sản phẩm, lại thường không tự chủ được nguyên liệu, thiết kế mẫu, chi phí lao động ngày càng tăng cao Vì vậy, nếu về lâu dài Việt Nam vẫn không tự chủ được các nguồn nguyên liệu, cải tiến máy móc kỹ thuật thì sẽ không thể đáp ứng được các nguyên tắc xuất xứ, từ đó không tận dụng được mức thuế ưu đãi cho xuất khẩu giày dép mà các FTA đem lại

3.2 Vốn đầu tư:

Theo số liệu ở Bảng 1, kim ngạch xuất khẩu giày dép của Việt Nam vẫn tăng đều qua các năm,

nhưng so với các mặt hàng xuất khẩu khác trong nước thì tỷ trọng của giày dép ngày càng thấp

Đây là ảnh hưởng của thực trạng các doanh nghiệp trong nước đang có xu hướng chuyển sang xuất khẩu những mặt hàng khác thay vì giày dép

Nói với Forbes Việt Nam, ông Nguyễn Văn Khánh, tổng thư ký hội Da giày TPHCM cho biết

dù xuất khẩu tăng đều nhưng nhiều cơ sở sản xuất nhỏ lẻ vẫn phải đóng cửa do thị trường nội địa không ổn định Đồng quan điểm với ông Khánh, đại điện một doanh nghiệp Việt Nam tại triển lãm cũng cho biết "Hiện chúng tôi gặp khó khăn với các đơn hàng yêu cầu sản lượng lớn của đối tác nước ngoài, nhưng muốn mở rộng quy mô và tăng sản lượng thì phải có vốn mạnh, không phải đối tác nào cũng sẵn sàng đầu tư khi họ có thể lựa chọn an toàn hơn là chỉ đặt hàng chúng

tôi gia công." - vị này cũng nói thêm với Forbes Vietnam - "Đa số doanh nghiệp gia công hiện

hoạt động nhỏ lẻ, thiếu tập trung và liên kết, vì thế rất khó để thay đổi vị thế trong chuỗi giá trị toàn ngành."

Vì vậy, vốn đầu tư cho các doanh nghiệp sản xuất giày dép trong nước là vô cùng cần thiết để

có thể đầu tư vào nghiên cứu công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất từ đó tự chủ về nguồn nguyên

liệu cũng như tăng vị thế trong quan hệ hợp tác với đối tác nước ngoài hơn là một đơn vị chỉ cung cấp dịch vụ gia công

Tuy nhiên ở Việt Nam hiện nay, nguồn vốn chủ yếu đến từ hoạt động đầu tư FDI, tỷ trọng xuất khẩu của ngành này từ các công ty FDI chiếm phần lớn tổng giá trị xuất khẩu Cụ thể trong 6 tháng đầu năm 2019, khối doanh nghiệp này chiếm tới 77,5% trong tổng giá trị xuất khẩu giày dép của nước ta Về lâu dài, các doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ nếu muốn đứng lên tự chủ về công nghệ, nguyên vật liệu thì cần đến sự hỗ trợ, đầu tư nguồn vốn khác đến từ chính phủ Từ đó thì hoạt động xuất khẩu giày dép của Việt Nam mới có thể đứng vững và phát triển

3.3 Thủ tục hải quan:

Một trong những rào cản khác của không chỉ xuất khẩu giày dép của Việt Nam gặp phải mà còn là tình trạng chung của các hàng hóa khác, đó chính là những quy định lỗi thời, các giấy tờ, thủ tục hải quan rườm rà ngay trong nước

Tại Hội nghị do Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế Tư nhân (Ban IV) của Hội đồng Tư vấn cải cách thủ tục hành chính, Tổng cục Hải quan và GATF tổ chức sáng 10/9/2019, ông Nestor Scherbey, Cố vấn cao cấp của Liên minh Tạo thuận lợi Thương mại toàn cầu (GATF) cho biết các ước tính về chi phí thương mại tương đương theo giá trị hàng ở các nước đang phát triển là 219% và là 134% ở các nước có thu nhập cao Chi phí thương mại là rất lớn và phần lớn xuất phát từ các chính sách, cụ thể là các thủ tục hành chính

Cụ thể hơn, một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới tại 126 nước cho thấy, khoảng 25% lý do của sự chậm trễ của các lô hàng là do đường sá hoặc cơ sở hạ tầng cảng yếu kém 75% còn lại là

do rào cản hành chính với nhiều thủ tục hải quan, thủ tục thuế, các yêu cầu về giấy chứng nhận, thông quan và kiểm tra hàng hóa - thường là trước khi container đến cảng

Trong khi đó nếu cắt giảm được những quy trình này ở trong nước, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sẽ tăng Cụ thể, áp dụng nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) với 126 quốc gia vào dữ liệu thương mại 2016 của Việt Nam cho thấy, việc giảm 1 ngày trong thời gian xử lý thương mại và thông quan xuất khẩu sẽ dẫn đến mức tăng tối thiểu 1% trong tổng kim ngạch xuất khẩu hàng năm, tương đương 2,13 tỷ USD

Ngoài ra, trong Efficient Logistics của World Bank (WB) đã cho biết câu trả lời của các Chủ

hàng thụ hưởng đối với 6 câu hỏi về nhiều vấn đề như chính sách, thủ tục hải quan, phương thức hoạt động, mức phí, quan hệ với cán bộ Tổng cục Hải quan, hàng hóa xuất nhập khẩu tại Việt Nam như sau:

Rất đồng ý

Đồng ý hầu hết

Không đồng ý

Rất không đồng ý Các quyết định, chính sách và/hoặc chỉ dẫn của

hải quan mang tính áp đặt, thiếu nhất quán

Hải quan còn quan liêu nhưng hoạt động nhất quán giữa các địa phương

Thủ tục hải quan phù hợp với các nước Châu Á khác

Quy trình hải quan thuận tiện hơn các nước 3 10 2

Châu Á khác Nhân viên hải quan hợp tác tốt với doanh nghiệp trong giải quyết vấn đề

Nguồn: Efficient Logistics - World Bank (WB)

Từ bảng trên, ta có thể thấy các số liệu đều nghiêng về việc quá trình thông quan hàng hóa của Hải quan Việt Nam vẫn còn nhiều phần hạn chế Và đó cũng chính là một trong những rào cản ở ngay trong nội địa đang có ảnh hưởng đến xuất khẩu giày dép của Việt Nam ra nước ngoài

4 Giải pháp 4.1 Tự chủ nguyên liệu

Để giải quyết khó khăn về tỷ lệ nguồn cung ứng nguyên, vật liệu nội địa thấp, doanh nghiệp cần chủ động đầu tư vào sản xuất nguyên liệu, hạn chế nhập khẩu nguyên liệu Nhà nước cần xây dựng các khu công nghiệp tập trung sản xuất da thuộc, dệt nhuộm, vải giả da… với hệ thống xử

lý nước thải đạt chuẩn; khuyến khích các địa phương xây dựng cụm công nghiệp chuyên sản xuất nguyên, phụ liệu (da nguyên liệu, xơ bông, xơ nhân tạo, hóa chất) Bên cạnh đó, cần có sự đồng bộ cơ chế, chính sách, giải pháp thu hút đầu tư từ những tập đoàn đa quốc gia; kết nối doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu cho doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài

4.2 Nâng cao kỹ thuật