Giá trị khảo cổ, lịch sử, văn hóa Ngoài sinh cảnh thảm thực vật và động vật hoang dã, Khu Phong Nha-Kẻ Bàng còn là nơi đã từng tồn tại và đang hiện diện cả một hệ di tích lịch sử văn hoá
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA KINH TẾ QUỐC TẾ
Đề tài: DU LỊCH SINH THÁI PHONG NHA – KẺ BÀNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT
TRIỂN BỀN VỮNG Sinh viên thực hiện Nhóm 5
Trang 2MỤC LỤC
Trang 3NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận
1 Du lịch sinh thái là gì?
Du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hoá bản địa gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương
Du lịch sinh thái bao hàm nhiều loại hình khác nhau, như: Du lịch thiên nhiên
(Nature Tourism), Du lịch dựa vào thiên nhiên (Nature - Based Tourism), Du lịch môi trường (Environmental Tourism), Du lịch đặc thù (Particular Tourism), Du lịch xanh (Green Tourism), Du lịch mạo hiểm (Adventure Tourism), Du lịch bản xứ (Indigenous Tourism), Du lịch có trách nhiệm (Responsible Tourism), Du lịch nhạy cảm (Sensitized Tourism), Du lịch nhà tranh (Cottage Tourism), Du lịch bền vững (Sustainable
Tourism)…
2 Tiềm năng du lịch sinh thái của Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
a Giới thiệu về Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
Địa chất, địa mạo
Phong Nha – Kẻ Bàng được ví như một bảo tàng địa chất khổng lồ có giá trị và mang ý nghĩa toàn cầu bởi cấu trúc địa lý phức tạp, tập hợp nhiều loại đá khác nhau như
sa thạch, thạch anh, phiến thạch, đá vôi chứa silic, đá mac-nơ, đá granodiorite, đá diorite, đá aplite, pegmatite…
Phong Nha – Kẻ Bàng cũng chứa đựng lịch sử phát triển địa chất phức tạp, lâu dài
từ 400 triệu năm trước của trái đất Trải qua các giai đoạn kiến tạo quan trọng và các pha chuyển động đứt gãy, phối tảng, uốn nếp đã tạo ra các dãy núi trùng điệp và các bồn trầm tích bị sụt lún Những biến động trên cũng đã góp phần tạo nên sự đa dạng về địa chất, địa hình, địa mạo
Vùng địa mạo phi đá vôi có đặc điểm chung là núi thấp với thảm thực vật phủ trên
bề mặt Quá trình bào mòn tạo ra các thềm dọc theo các thung lũng của các sông Son,
Trang 4sông Chày hay tại các bờ của các khối núi đá vôi ở vùng trung tâm Vùng địa hình chuyển tiếp là những dạng khác nhau xen giữa các núi đá vôi
Hệ thống hang động
Hệ thống động Phong Nha có tổng chiều dài trên 40km bắt nguồn từ phía nam của
vùng núi đá vôi Kẻ Bàng Cửa chính của hệ thống động này là động Khe Ry và động én nằm ở độ cao khoảng 300m so với mặt nước biển Các hang trong hệ thống này phân bổ theo dạng cành cây chạy theo hướng đông bắc – tây nam
Hệ thống hang Vòm có tổng chiều dài trên 30km bắt nguồn từ hang Rục Cà Roòng, nằm ở độ cao 360m so với mặt nước biển và kết thúc là hang Vòm Hệ thống hang Vòm nằm trên trục có hướng chung là nam – bắc Sông Rục Cà Roòng lúc ẩn mình trong núi đá, lúc lại xuất hiện trên những thung lũng hẹp và sâu, cuối cùng đổ ra sông Chày ở cửa hang Vòm
Hệ thống hang Rục Mòn nằm ở địa phận huyện Minh Hóa cũng là một trong những hang động lớn nhưng chưa được khai thác nhiều
Động Phong Nha (Động nước) là danh thắng tiêu biểu nhất của hệ thống hang động thuộc quần thể danh thắng Phong Nha-Kẻ Bàng Tổng chiều dài 7.729 mét, có 14 hang, có dòng sông ngầm dài 13.969 mét lung linh kỳ ảo và rực rỡ nhất Cửa động cao khoảng 10 mét, rộng 25 mét Từ phía trên, nhũ đá nhỏ xuống trông như những giọt sương khổng lồ đang tan chảy…
Bên cạnh đó là Động Tiên Sơn (Động khô) nằm ở độ cao 200m, theo các nhà địa
lý học, từ xa xưa dòng sông ngầm đã cạn nước, chỉ còn lại những vòm đá trắng và cột
đá xanh ngọc bích Các thạch nhũ trong động Phong Nha trải qua hàng triệu năm kiến tạo từ đá vôi dạng karst, bị nước mưa thẩm thấu, hoà tan và chảy xuống từ nóc hang tạo thành những nhũ đá vô cùng lạ mắt như sư tử, ngai vàng, Đức Phật… Nước mưa tiếp tục rơi xuống đáy hang, kết canxi tạo ra măng đá Những phiến đá, măng đá, nhũ đá, sông ngầm muôn hình muôn vẻ lung linh kỳ vĩ Dường như Phong Nha là nơi hội tụ tất
cả vẻ đẹp hoàn mỹ nhất của thiên nhiên và là nơi trí tưởng tượng được thăng hoa nhất
Ngoài ra còn có động Thiên Đường được được Hiệp hội hang động Hoàng gia Anh đánh giá là hang động khô dài nhất Châu Á, một trong những hang động kỳ vĩ nhất
Trang 5mà đoàn từng khảo sát nhiều hang động trên thế giới.Động Thiên đường có cấu trúc kỳ
vĩ, tráng lệ và huyền ảo khiến những người khám phá hang động liên tưởng về một thiên cung nơi trần thế (vì vậy mà động được đặt tên là Thiên đường)
Đặc biệt, gần đây, đoàn thám hiểm người Anh mới phát hiện ra một trong những
hang mới nhất đó là Sơn Động Hang này được cho là hang động lớn nhất thế giới
Khoang lớn nhất ở Sơn Động có chiều dài hơn 5 km, cao 200 m và rộng 150 m Với kích thước này, hang Sơn Động vượt hang Deer ở vườn quốc gia Gunung Mulu ở Sarawak Malaysia, lớn gấp 4-5 lần động Phong Nha, lớn hơn Động Thiên Đường Hang Sơn Đoòng được đánh giá là một bức tranh “Hoành tráng, đẹp đến mức kinh ngạc” với nhiều thạch nhũ có hình thù kỳ lạ,điều đặc biệt nhất có điểm chứa cả rừng cây nguyên sinh đang phát triển ở trong lòng hang Các nhà khoa học địa chất thế giới nhận định Sơn Đoòng là hang động kỳ vĩ nhất thế giới
Hệ thống sông ngòi và đỉnh núi
Cùng với hệ thống hang động kỳ diệu Phong Nha-Kẻ Bàng còn một hệ thống sông ngòi trong vùng khá phức tạp và các sông ngầm dài nhất Có 3 con sông chính: sông Troóc, sông Chày, sông Son trong khu vực Phong Nha-Kẻ Bàng với dòng nước trong xanh chảy giữa vùng núi đá có rừng tạo nên cảnh đẹp thơ mộng như bức tranh thuỷ mặc quyến rũ du khách
Bên cạnh đó, khu vực Phong Nha-Kẻ Bàng còn có hàng chục con suối và thác nước đẹp như: Thác Gió, Thác Mệ Loan, Suối Mọc phun lên từ chân một dãy núi đá vôi, Suối Trạ An…
Phong Nha-Kẻ Bàng còn có hàng chục đỉnh núi cao trên 1.000 mét, hiểm trở, chưa từng có vết chân người, là các điểm hấp dẫn thể thao leo núi và thám hiểm Điển hình là các đỉnh Co Rilata cao 1.128 mét, Co Preu cao 1.213 mét Xen kẽ giữa các đỉnh núi trên 1.000 mét là những thung lũng phù hợp cho du lịch sinh thái
Đa dạng sinh học
Trong Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng còn tồn tại một khu rừng nhiệt đới nguyên sinh ít bị tác động với độ che phủ trên 96,2% và có tính đa dạng sinh học cao
Tại vùng này theo số liệu điều tra, bước đầu có nhiều loài thực vật đặc hữu của rừng núi
Trang 6đá vôi như Chò đãi, Chò nước, Trầm hương, Nghiến, Sắng, Ba kích và Sao… Thực vật bậc cao có 2651 loài Gần đây, các nhà khoa học phát hiện thêm nhiều loài thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng cao ngoài tự nhiên như Bách xanh đá, Lan hài đốm, Lan hài xanh, Lan hài xoắn và nhiều thực vật quý hiếm khác cũng được ghi nhận
Phong Nha-Kẻ Bàng còn là nơi sinh sống của 113 loài thú lớn, nổi bật nhất là hổ và bò tót, loài bò rừng lớn nhất thế giới, 302 loài chim, trong đó có 35 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và 19 loài nằm trong Sách đỏ thế giới; 81 loài bò sát lưỡng cư (18 loài trong Sách đỏ Việt Nam và 6 loài Sách đỏ thế giới); 259 loài bướm; 72 loài cá, trong đó có 4 loài đặc hữu Việt Nam Năm 1996, ở đây có loài cá mới phát hiện ở Việt Nam Linh trưởng có 10 bộ linh trưởng, chiếm 50% tổng số loài thuộc bộ linh trưởng ở Việt Nam,
7 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam, đặc biệt là voọc Hà Tĩnh, sao la, mang.Vì thế, nơi đây được đánh giá là có hệ tự nhiên đa dạng nhất trong tất cả các vườn quốc gia và khu
dự trữ sinh quyển quốc gia trên thế giới Đặc biệt, rừng trên núi đá vôi là nơi phân bố nhiều loài Linh trưởng nhất Việt Nam, gồm 10 loài được ghi nhận, chiếm khoảng 50% tổng số loài thuộc bộ Linh trưởng
ở Việt Nam, 7 loài Linh trưởng thuộc bộ Linh trưởng được liệt kê vào Sách Đỏ Việt Nam và 3 loài phụ có tính đặc hữu hẹp ở Việt Nam So với các khu bảo tồn và vườn quốc gia khác ở Việt Nam thì độ phong phú của các loài động vật ở Phong Nha-Kẻ Bàng còn khá cao Các loài quý hiếm, đặc biệt Linh trưởng có số lượng cao nhất trong nước
Giá trị khảo cổ, lịch sử, văn hóa
Ngoài sinh cảnh thảm thực vật và động vật hoang dã, Khu Phong Nha-Kẻ Bàng còn là nơi đã từng tồn tại và đang hiện diện cả một hệ di tích lịch sử văn hoá có giá trị cho nhiều thời đại như các di tích khảo cổ học thời tiền sử, văn hoá Chămpa và Việt cổ,
di tích căn cứ kháng chiến chống Pháp của vua Hàm Nghi cuối thế kỷ XIX tại núi Ma Rai và những địa danh nổi tiếng trên đường mòn Hồ Chí Minh như bến phà Xuân Sơn, bến phà Nguyễn văn Trỗi, đường 20 Quyết Thắng đã đi vào huyền thoại gắn liền với những chiến công hiển hách và sự hy sinh cao cả của dân tộc Việt Nam trong chiến tranh giành độc lập và thống nhất Tổ quốc
Trang 7Thêm nữa, trong khu vực Phong Nha-Kẻ Bàng sinh sống chủ yếu là người Chứt, một số ít người Việt và Bru-Vân Kiều văn hoá vật thể và phi vật thể của họ là đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học và đồng thời là địa chỉ hấp dẫn của loại hình du lịch văn hoá dân tộc ít người ở vùng Phong Nha – Kẻ Bàng
b Những sản phẩm trong du lịch sinh thái ở Phong Nha – Kẻ Bàng.
Nói đến loại hình và sản phẩm văn hoá trong du lịch là nói đến hiệu quả văn hóa mang lại cho chủ thể du lịch trong và sau khi tham gia hoạt động du lịch Vì thế, sản phẩm văn hoá có thể là hữu hình có thể nhìn nhận được như việc chinh phục các đối tượng tự nhiên, việc nhận biết và thực nghiệm thành công một loại hình sinh hoạt cộng đồng… cũng có những sản phẩm vô hình như hiệu quả tâm lý, sự thử thách và cảm
nhận hứng thú Do vậy một loại hình du lịch sinh thái ở khu vực Di sản Thiên nhiên
Thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng có thể chứa đựng nhiều sản phẩm văn hoá và có những sản phẩm văn hoá chung cho nhiều loại hình du lịch sinh thái
Loại sản phẩm thứ nhất: Trong du lịch sinh thái có thể được khai thác ở khu vực
này là loại hình mang lại cảm xúc và phản ứng thẩm mỹ trước đối tượng Ở nước ta, loại hình này đã được khai thác trong những tours du lịch gắn liền với tên gọi “về nguồn” như tour “Raid Gauloise” tổ chức năm 2002 với sự tham gia của 600 vận động viên quốc tế đi dọc triền biên giới phía Bắc từ Lào Cai đến Hạ Long, tour “Acction Asian” chinh phục thung lũng Mai Châu bằng xe đạp năm 2003, tour “Saffron Road VietNam 2004” lữ hành xuyên Việt cho 19 khách nước ngoài thực hiện năm 2004
Trong những năm vừa qua, trên địa bàn Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng chưa khai thác tốt loại hình là do lý do khách quan về khả năng đầu tư và tình trạng hạ tầng
cơ sở chưa đáp ứng yêu cầu để tổ chức loại hình này nhưng với tài nguyên hiện có, khả năng thiết lập loại hình này là rất lớn
Loại sản phẩm thứ hai: Trong du lịch sinh thái khai thác từ loại hình du lịch mạo
hiểm để trải nghiệm và thử thách tâm lý, năng lực đối tượng du lịch trước sự hùng vĩ và
kỳ thú của thiên nhiên Đây là loại sản phẩm du lịch rất mới và trong giai đoạn thử nghiệm, đòi hỏi đầu tư nghiên cứu công phu và tổ chức chặt chẽ Loại hình và sản phẩm
Trang 8này có trong nguồn tài nguyên vô tận của Di sản Thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng với cả một hệ thống hang động ngầm dài hàng chục km, sông ngầm xuyên qua nhiều địa hình hiểm trở và hình thế cheo leo của địa hình karst Nguồn tài nguyên để khai thác loại hình và sản phẩm này đã được D Limbert và L.Howard mô tả khá kỹ trong các báo cáo khảo sát trong hơn một thập kỷ cuối cùng của thế kỷ trước và đặc biệt
là những phát hiện của nhóm nghiên cứu do PGS.TS Trương Quang Hải cùng nhóm các nhà khoa học - Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội chủ trì Trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu về du lịch mạo hiểm, nhóm tác giả Trương Quang Hải, Nguyễn Quang Huấn, Đặng Văn Bào và cộng sự đã có lý khi đề xuất thiết lập một chu trình du lịch mạo hiểm xuyên qua khu vực cư trú của cộng đồng người Chứt sống trong khu vực, chính yếu tố văn hoá tộc người có khả năng làm tăng cảm thụ thẩm mỹ khi thực hiện những du khảo vào thiên nhiên đầy huyền bí với sự kích thích tâm lý mạo hiểm thú vị
Loại sản phẩm thứ ba: Là sản phẩm văn hoá thu được thông qua hình thức du lịch
cộng đồng mà nhiều quốc gia trên thế giới gọi là du lịch bản xứ (Indigenous toursm) hay du lịch nhà tranh (Cottage tourism) Trong loại hình này, người tham gia hoạt động
du lịch trút bỏ cái thực tại của mình để hội nhập vào đời sống thực của một sộng đồng (sinh thái nhân văn) mà họ coi là một đối tượng khám phá Môi trường sinh thái nhân văn trong loại hình này cực kỳ đa dạng và phong phú Đó có thể là một khuôn viên hoạt động một làng cổ với nhiều phong tục, tập quán và truyền thống văn hóa mà người du lịch hoà nhập với thói quen và tập tục bản địa, một làng nghề mà người tham gia du lịch thử nghiệm kỷ năng của bản thân Loại hình này ở Việt Nam chưa được khai thác nhiều, chủ yếu là vì lý do an ninh hơn là năng lực tổ chức
Trong các dân tộc và tộc người thiểu số ở Việt Nam, khu vực Quảng Bình là nơi sinh
sống của nhiều dân tộc có nguồn gốc tối cổ và hiện còn bảo tồn nhiều sắc thái văn hoá
cổ xưa Đây chính là tiềm năng để khai thác loại hình và sản phẩm du lịch văn hoá tộc
người trong môi trường sinh thái nhân văn Trái với loại hình tham quan để biết, loại hình du lịch sinh thái nhân văn, văn hoá tộc người đòi hỏi người du lịch thâm nhập vào đời sống thường nhật của tộc người, hưởng thụ môi trường nhân văn của chính họ và
Trang 9trải nghiệm bản thân mình Đó là một hướng đi lý thú và cần được khai thác Các tộc người thuộc dân tộc Bru - Vân Kiều và Chứt sống trong khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng lại là hình ảnh tương đối toàn vẹn về sự bảo lưu các giá trị văn hoá tộc người tối cổ và những bằng chứng nguồn gốc có thể thấy được qua sinh hoạt đương đại Yếu tố đó đã làm cho loại hình du lịch cộng đồng ở Phong Nha - Kẻ Bàng trở nên thú vị Hơn thế, những yếu tố văn hoá nói trên ít nhiều đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước xuyên suốt hai thế kỷ cuối cùng của thiên niên kỷ trước và có khả năng chiêm nghiệm chân lý của nó bằng một hình thức du lịch cộng đồng một dạng
du lịch sinh thái nhân văn đang có cơ hội phát triển
Như vậy, có thể nói với tài nguyên tương đối tập trung, bao gồm hệ sinh cảnh karst, hệ sinh thái rừng nhiệt đới, đa dạng sinh học với sự đa dạng về cảnh quan, cấu trúc hình thái và đa dạng sinh học, địa bàn Phong Nha – Kẻ Bàng hội đủ các điều kiện cần và đủ để thiết lập loại hình du lịch sinh thái trong 3 dạng thức chủ yếu là du lịch thiên nhiên (Nature Tourism), bao gồm các chương trình thâm nhập vào môi trường thiên nhiên kỳ thú để hưởng thụ sinh cảnh karst và các kiểu rừng nhiệt đới, sự phong phú đa dạng của thảm thực vật và quần thể động vật hoang dã quý hiếm; du lịch mạo hiểm (Adventure Tourism) với chu trình chinh phục các đỉnh núi, sườn dốc và sông suối; du lịch sinh thái nhân văn (Indigenous Tourism) với các hình thức sinh hoạt cộng đồng, lễ hội, ẩm thực, văn hoá bản địa, các hoạt động dã ngoại và trải nghiệm trong môi trường văn hoá tộc người
II Thực trạng du lịch sinh thái ở Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
1 Thực trạng khai thác tài nguyên du lịch
Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng được công nhận là Di sản Thiên nhiên thế giới như một “cú hích” mạnh mẽ cho du lịch Quảng Bình tăng trưởng vượt bậc Với những ưu thế về hệ thống hang động và đa dạng sinh học, Vườn Quốc gia Phong Nha –
Kẻ Bàng đã được khai thác phục vụ phát triển du lịch với các loại hình đa dạng như khám phá hang động bằng xuồng, du lịch sinh thái, khám phá hệ động thực vật, leo núi mạo hiểm… Nhiều điểm du lịch được đưa vào sử dụng, khai thác có hiệu quả như động
Trang 10Phong Nha-Tiên Sơn, tuyến du lịch sông Chày-hang Tối, suối nước Moọc, khám phá Sơn Đoòng…
Bên cạnh việc tiếp tục nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch truyền thống, Ban Quản lý Vườn cũng đã phối hợp với các công ty du lịch lữ hành để đưa vào khai thác chính thức một số tuyến du lịch như: Hang Va, hang Nước Nứt, khám phá 7.000 m động Thiên đường - Giếng Trời
2 Thực trạng khai thác cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ du lịch
Dọc theo tuyến đường đi vào khu du lịch VQG Phong Nha – Kẻ Bàng, hệ thống nhà nghỉ, khách sạn được mọc lên có quy mô lớn nhằm phục vụ cho khách du lịch hài lòng khi đến với Phong Nha – Kẻ Bàng, hệ thống sân bãi chơi thể thao, sân khấu phục
vụ cho các buổi giao lưu Quanh vùng đệm đã có một số nhà nghỉ Tuy nhiên nhà nghỉ
ở đây còn thô sơ, chất lượng phục vụ, dịch vụ chưa cao
Hệ thống các nhà hàng: Hoạt động du lịch sinh thái lại càng có yêu cầu cao trong
ẩm thực, du khách muốn thưởng thức những món ăn truyền thống đậm đà hương vị thiên nhiên và văn hóa địa phương Do vậy mà hầu hết các cơ sở lưu trú của Vườn đều
có những món ăn được chế biến từ những sản phẩm của người dân vừa làm nông nghiệp vừa làm ngư nghiệp bên sông, suối; món nộm hoa chuối rừng, măng luộc, được hái từ những trại rừng, những hoa quả đặc trưng do người dân nơi đây trồng được và những món ăn đặc trưng của vùng miền đó là món Cháo Hàu (Quảng Ninh), Cháo Canh (Ba Đồn), Bánh Đúc, Bánh Xèo (Quảng Hòa, Quảng Trạch)…Nhìn chung hệ thống các nhà hàng ở VQG Phong Nha – Kẻ Bàng và quanh vùng còn rất nhỏ chưa đáp ứng nhu cầu của khách du lịch
Các phương tiện vận chuyển tham quan như thuyền là của người dân, qua đó khoảng 1.000 người dân khu vực Xuân Sơn đã sống bằng nghề du lịch (dịch vụ thuyền tham quan, hướng dẫn viên, nhiếp ảnh…) Khu vực VQG Phong Nha – Kẻ Bàng hiện
có 248 thuyền, tạo việc làm cho 500 cư dân địa phương, với mỗi thuyền bao gồm 2