Tình hình xuất khẩu gỗ Việt Nam Tình hình phát triển xuất khẩu gỗ Việt Nam Trong gần một thập kỷ trở lại đây, Việt Nam đã tham gia một loạt các Hiệp địnhthương mại tự do thế hệ mới, đặc
Trang 1CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA XUẤT KHẨU GỖ VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI MỸ-TRUNG
Tóm tắt:
Những công trình nghiên cứu trước đây đã phân tích được tình hình xuất nhậpkhẩu gỗ Việt Nam trong tình hình chiến tranh thương mại Mỹ-Trung, nhưng chưaxác định rõ những cơ hội và thách thức cho xuất khẩu gỗ Việt Nam Với phươngpháp nghiên cứu thống kế, phân tích, bài viết này tập trung phân tích tình hình xuấtkhẩu gỗ của Việt Nam giai đoạn 2016-2019 và xác định những cơ hội và tháchthức dưới tác động của chiến tranh thương mại Mỹ- Trung Từ đó, nhóm tác giả đềxuất một số giải pháp nhằm giúp các nhà chính sách, doanh nghiệp xuất khẩu gỗViệt Nam đưa ra được những bước đi đón đầu hiệu quả nhất cho xuất khẩu gỗ ViệtNam trong năm 2020, góp phần phát triển kinh tế đất nước
1 Dẫn nhập
Xuất khẩu gỗ Việt Nam là một trong những đề tài được nhiều nhà nghiên cứu quantâm Đề tài này càng trở nên đáng chú ý hơn khi căng thẳng chiến tranh thương
Xuất khẩu gỗ của Việt Nam năm 2018 đứng thứ 5 thế giới, và thứ 2 châu Á với
Trang 2kim ngạch vượt ngưỡng 9,3 tỷ USD, suất siêu đạt 7,1 tỷ USD Theo Tổng cục Hảiquan, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ 7 tháng đầu năm 2019 đạt gần 5,69
tỷ USD, tăng 17,1% so với cùng kỳ năm 2018 Mỹ là thị trường tiêu thụ nhiều nhất
gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam chiếm 47,5% trong tổng kim ngạch xuất khẩunhóm hàng này của cả nước, đạt 2,7 tỷ USD, tăng mạnh 33,2% so với cùng kỳ năm
2018 Trung Quốc tiếp tục là thị trường cung ứng G&SPG lớn nhất cho Việt Nam,với kim ngạch đạt trên 202 triệu USD, chiếm 20% tổng kim ngạch nhập khẩuG&SPG của cả nước Như vậy Mỹ và Trung Quốc là hai quốc gia quan trọng cósức tác động lớn đến hoạt động xuất nhập khẩu G&SPG của Việt Nam
Trong khuôn khổ căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, Mỹ liên tục tuyên bố sẽ ápthuế lên gỗ và sản phẩm gỗ nhập từ Trung Quốc Những quyết định này dẫn đếnviệc Mỹ và Trung Quốc thay đổi kế hoạch xuất nhập khẩu gỗ và sản phẩm gỗ củamình Việt Nam là một trong những nước trực tiếp chịu tác động từ những thay đổinày khi đứng trước nhiều cơ hội và thách thức Đây là một vấn đề cấp thiết nhưngnhững đề tài nghiên cứu trước đó chưa chỉ đích xác được những cơ hội và tháchthức này , hoặc đã từ nhiều tháng trước, không cập nhật được kịp thời những quyếtđịnh mới của Mỹ và Trung Quốc Vì vậy, nhóm tác giả đã tổng hợp lại và xác định
rõ những cơ hội và thách thức của Xuất khẩu Gỗ Việt Nam nhằm đề xuất Chínhphủ, những nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp xuất khẩu gỗ nắm bắt được
Trang 3thời cơ, củng cố uy tín- chất lượng và đồng thời đề phòng hành vi gian lận thươngmại và vấn đề về bảo vệ môi trường.
2 Tình hình xuất khẩu gỗ Việt Nam Tình hình phát triển xuất khẩu gỗ Việt Nam
Trong gần một thập kỷ trở lại đây, Việt Nam đã tham gia một loạt các Hiệp địnhthương mại tự do thế hệ mới, đặc biệt là Hiệp định Đối tác Xuyên Thái BìnhDương (TPP), Hiệp định thương mại tự do với EU (EVFTA), Hiệp định thươngmại tự do Việt Nam – Liên minh Á Âu (FTA VN-EUEA) với mục tiêu hội nhập,tiếp cận và mở rộng thị trường Ngành chế biến gỗ xuất khẩu của Việt Nam là mộttrong những ngành năng động và thành công nhất trong tiến trình hội nhập kinh tếquốc tế Mặt hàng gỗ đã trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực, đứng thứ năm saudầu thô, dệt may, giày dép và thủy sản Sự phát triển này đã đưa Việt Nam trởthành nước xuất khẩu gỗ đứng đầu Đông Nam Á, thứ hai châu Á, và thứ sáu trên
Trang 5Biểu đồ : Kim ngạch xuất khẩu G&SPG của Việt Nam theo tháng trong giai đoạn từ năm 2016 - 2019
Đơn vị : triệu USD
(Nguồn: Tổng Cục Hải quan)
Trong 6 tháng đầu năm 2019, kim ngạch xuất khẩu gỗ & sản phẩm gỗ của cả nướcđạt 4,82 tỷ USD, tăng 16,6% so với cùng kỳ năm ngoái Trong đó, kim ngạch xuấtkhẩu sản phẩm gỗ đạt 3,398 tỷ USD, tăng 17,9% so với tháng 6 tháng đầu năm2018
Thị trường xuất khẩu
Về thị trường xuất khẩu, Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc là 3 thị trường xuất khẩu
gỗ và sản phẩm gỗ lớn nhất trong 6 tháng đầu năm 2019 Trị giá xuất khẩu tới ba
Trang 6thị trường này chiếm 71% tổng trị giá xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của cả nước.
Trong đó, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang Hoa Kỳ đạt 2,2 tỷ USD, tăng 32,2%
so với cùng kỳ năm 2018; Nhật Bản đạt 632 triệu USD, tăng 20%; Trung Quốc đạt
544 triệu USD, giảm 1,4% so với cùng kỳ năm ngoái
Trang 7Biểu đồ : Tham khảo cơ cấu thị trường xuất khẩu G&SPG của Việt Nam
trong 6 tháng năm 2019
(Nguồn: Tổng Cục Hải quan)
Trang 83 Cơ hội và thách thức của xuất khẩu gỗ Việt Nam trong bối cảnh căng
3.1 Trung Chiến tranh thương mại Mỹ- Trung trong xuất nhập G&SPG
Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung ngày càng gia tăng sau khi Mỹ tăng thuế đốivới đồ nội thất Trung Quốc từ 10% lên 25% áp dụng từ ngày 1/6/2019
Ngày 8/8/2019, Mỹ đã áp các mức thuế mới đối với mặt hàng tủ gỗ và bàn trangđiểm nhập khẩu trị giá hơn 4 tỷ USD từ Trung Quốc, cho rằng các nhà sản xuất nộithất của Trung Quốc đang hưởng lợi từ những khoản trợ cấp không công bằng
Trong tuyên bố cùng ngày, Bộ Thương mại Mỹ cho biết năm 2018, kim ngạchnhập khẩu tủ gỗ và bàn trang điểm của Mỹ ước đạt 4,4 tỷ USD, trong khi các nhàsản xuất các mặt hàng này của Trung Quốc tại các tỉnh Giang Tô, Hà Nam, LiêuNinh và Quảng Đông nhận được trợ cấp với các mức từ 11-229,2%
Tuy nhiên, số tiền thuế này sẽ được hoàn trả nếu Bộ Thương mại bãi bỏ quyết địnhvào cuối năm nay hoặc một ủy ban thương mại độc lập điều tra xác định các trợcấp trên không gây tổn hại ngành sản xuất này của Mỹ
Trong tình hình này, các doanh nghiệp Trung Quốc phải tìm cách thoát thân màcon đường nhanh nhất là dịch chuyển xuất xứ Việt Nam trở thành mục tiêu lý
Trang 9tưởng của các doanh nghiệp này để hàng hóa của họ được mang xuất xứ Việt Nam
và hưởng mức thuế vô cùng ưu đãi Đây là hành vi gian lận thương mại có ảnhhưởng tiêu cực đến ngành sản xuất trong nước của nước ta
3.2 Cơ hội của xuất khẩu G&SPG Việt Nam
Chiến tranh thương mại Mỹ - Trung tạo ra cho Việt Nam nhiều cơ hội Theo đánhgiá từ giới chuyên môn cho thấy, năm 2018 (năm chiến tranh thương mại Mỹ-Trung bắt đầu xảy ra) có thể xem là một năm đánh dâú sự tang trưởng mạnh mẽtrong lĩnh vự xuất khẩu gỗ của Việt Nam, với tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 8,476
tỉ USD, tăng 14,5% so với năm 2017, tương đương với lượng tăng trưởng 1,07 tỉUSD, cao nhất từ trước tới nay Có 4 cơ hội chính mà nhóm chúng tôi xác địnhđược:
Thứ nhất, đây chính là thời điểm vàng cho xuất khẩu gỗ của Việt Nam mở rộng thị trường.
Gỗ và sản phẩm gỗ đang dẫn đầu về giá trị xuất khẩu trong các nhóm hàng nônglâm thủy sản của Việt Nam Mức tăng trưởng 14,5% không chỉ cao hơn hẳn so với1,1% của cả năm ngoái mà còn tương đương với mức tăng trưởng cao của ngành
gỗ trong một số năm trước đây Đây là mức tăng trưởng cần thiết để giá trị xuấtkhẩu gỗ và sản phẩm gỗ sớm đạt tới ngưỡng 10 tỉ USD - mục tiêu các cơ quan liên
Trang 10quan và cả ngành gỗ đặt ra vào năm 2020 Đây là một bước đà thuận lợi để ngành
gỗ Việt Nam tìm thấy động lực phát triển thị trường Mỹ Và khi đồ gỗ Trung Quốc
bị Mỹ áp thuế chống bán phá giá sẽ khiến cho các đơn hàng từ Mỹ dịch chuyểnsang các nước xuất khẩu gỗ ở khu vực ASEAN, trong đó có Việt Nam, mà ViệtNam lại đang là nước xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ lớn nhất ở ASEAN
Theo ông Huỳnh Văn Hạnh, Phó chủ tịch Hiệp hội chế biến gỗ Thành phố Hồ ChíMinh, đây là thời điểm vàng cho xuất khẩu gỗ Việt Nam Ông đánh giá rằng, khicác công ty sản xuất gỗ đến từ châu Âu chưa cạnh tranh được về giá, và TrungQuốc đang bị áp thuế chống bán phá giá, đây là cơ hội rất tốt cho ngành gỗ ViệtNam với những lợi thế như hiện tại
Thứ hai, các mặt hàng xuất khẩu gỗ của Viêt Nam tiếp tục được duy trì và phát triển.
Các mặt hàng xuất khẩu thế mạnh của Việt Nam cần tiếp tục được duy trì và pháttriển như: viên nén, dăm gỗ, gỗ tròn, gỗ xẻ, gỗ dán, gỗ ghép, đồ mộc xây dựng, ghếngồi, các đồ nội thất và bộ phận đồ nội thất… Đặc biệt, với nhóm đồ nội thất vàcác bộ phận liên quan có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất trong các nhóm hàng xuấtkhẩu gỗ và lâm sản với 4 tỉ USD năm 2018, tăng 6% so với năm 2017 Vì thế, cácchuyên gia nhận định đây tiếp tục sẽ là nhóm hàng mang đến sự tăng trưởng khảquan cho ngành chế biến và xuất khẩu gỗ trong năm nay
Trang 11Bên cạnh đó, hàng loạt hiệp định thương mại tự do FTA mà Việt Nam ký kết vớicác nước và khu vực trong thời gian qua cũng đang tạo cơ hội lớn về thị trườngcho ngành gỗ, do lợi thế cắt giảm thuế quan, cam kết giảm thiểu các hàng rào phithuế quan Đây đều là những cơ hội rất tốt để các doanh nghiệp gỗ Việt “nối dàicánh tay”, vươn ra thị trường thế giới; cũng như là sự khuyến khích cho các sảnphẩm gỗ Việt Nam chiếm được một phần quan trọng ở thị trường gỗ Mỹ.
Thứ ba, mở ra nhiều cơ hội đón nhận nguồn vốn đầu tư FDI từ nước ngoài.
Sau tuyên bố này của Mỹ, Việt Nam có nhiều cơ hội đón nhận nguồn vốn đầu tưFDI dịch chuyển khỏi Trung Quốc do Việt Nam có các lợi thế về cơ chế chính sáchthông thoáng, nhân công giá rẻ, hệ thống giao thông, cảng biển nước sâu thuận lợi
Tại hội thảo, tổ chức Forest Trends đưa ra nghiên cứu nhận định căng thẳngthương mại Mỹ - Trung làm phát sinh một số rủi ro mới trong đầu tư và trong cơcấu các mặt hàng XK Báo cáo chỉ ra việc mức thuế mới áp lên các sản phẩm gỗ từTrung Quốc làm giảm tính cạnh tranh và lợi nhuận của các công ty có các hoạtđộng sản xuất tại Trung Quốc xuất khẩu sang thị trường Mỹ Nghiên cứu cũng chỉ
ra Trung Quốc là quốc gia cung cấp các sản phẩm gỗ lớn nhất cho Hoa Kỳ với kimngạch xuất khẩu năm 2018 đạt trên 30 tỷ USD Trong khi đó Trung Quốc có cáclợi thế như nhân công giá rẻ, thuận tiện về giao thông và hệ thống cơ sở hạ tầng,đặc biệt tiếp cận với các hệ thống cảng nước sâu
Trang 12Do vậy, căng thẳng thương mại Mỹ - Trung xảy ra, Việt Nam sẽ dễ trở thành địađiểm thu hút nguồn vốn đầu tư FDI mới trong ngành gỗ
Thứ tư, không chỉ nâng cao về công nghệ sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm mà còn giải quyết được vấn đề việc làm cho người lao động
Với sự tăng mạnh của vốn đầu tư nước ngoài, quy trình sản xuất gỗ ở Việt Nam sẽđược tiếp cận với công nghệ của nước ngoài, chính vì thế chất lượng sản phẩmđược nâng cao, vừa mang nét văn hóa truyền thống, vừa mang tính hiện đại, đápứng các nhu cầu khắt khe từ các thị trường lớn, trong đó có Mỹ
Nhu cầu của thị trường thế giới về một số mặt hàng gỗ có giá trị cao cũng là mộtyếu tố quan trọng cho việc gia tăng giá trị xuất khẩu gỗ Ví dụ, mặt hàng đồ nộithất được đánh giá sẽ có sự tăng mạnh về nhu cầu trên toàn thế giới trong năm
2019 Nắm bắt được cơ hội này, nhiều doanh nghiệp gỗ Việt Nam đang đẩy mạnhđầu tư về công nghệ hiện đại theo hướng tự động hóa, đồng thời mở rộng quy môsản xuất để đáp ứng các đơn hàng Đây là cách quan trọng để thâm nhập thị trường
Mỹ vừa bị bỏ ngỏ vì quyết định áp thuế gỗ Trung Quốc
Tất nhiên, điều này dẫn đến sự mở rộng trong sản xuất cũng như nhiều doanhnghiệp được mở ra thì vấn đề việc làm- một vấn đề bức bối ngày nay sẽ được giảiquyết phần nào, đời sống người dân ổn định và nâng cao, góp phần phát triển nền
Trang 13kinh tế Việt Nam.
3.3 Thách thức của xuất khẩu Gỗ Việt Nam
Mặc dù có thể tận dụng nhiều cơ hội để duy trì đà tăng trưởng nhưng ngành gỗ nóichung và xuất khẩu gỗ của Việt Nam nói riêng vẫn đang phải đối mặt với rất nhiềuthách thức làm ngăn trở sự phát triển bền vững của ngành
Thứ nhất, sự phát triển của ngành gỗ hiện nay ở nước ta vẫn mang đậm nét truyền thống, tập trung vào xuất khẩu và mở rộng xuất khẩu ở các nhóm sản
Kim ngạch xuất khẩu gỗ năm 2018 cao nhưng chủ yếu nằm ở nhóm hàng gỗnguyên liệu, đặc biệt là viên nén, dăm gỗ và các loại ván Nói cách khác, mô hìnhtăng trưởng hiện nay chưa tạo được sự phát triển về chiều sâu, với giá trị tạo ra ởcác khâu như kỹ năng, thiết kế, thương mại, điều này hạn chế sự phát triển lâu dàicủa ngành
Thứ hai, về chất lượng gỗ rừng trồng – tức nguồn cung của chế biến chưa thực
Việc hợp tác giữa các doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất khẩu với ngườitrồng rừng để nâng cao chất lượng gỗ rừng trồng vẫn còn hạn chế Gỗ rừng trồngchủ yếu nhỏ, khai thác sớm, chất lượng thấp, cùng với sự phát triển nhanh của các
Trang 14cơ sở chế biến gỗ, nên áp lực về thiếu chủ động được nguồn nguyên liệu chấtlượng gay gắt hơn, trong khi nguyên liệu nhập khẩu ngày càng khan hiếm và đắt
kỹ thuật của nhiều quốc gia là thách thức đối với sự phát triển, xuất khẩu củangành công nghiệp chế biến gỗ và lâm sản
Thứ tư, nguy cơ về gian lận thương mại đối với mặt hàng gỗ là rất cao.
Để chống lại rào cản thương mại của Mỹ, các doanh nghiệp đồ gỗ Trung Quốc lại
mở rộng hướng phát triển sang Việt Nam, đầu tư máy móc, công nghệ, nhà xưởngnhư một cách để lách đòn trừng phạt thương mại này giả xuất xứ hàng hóa để lợidụng thuế nhập khẩu thấp hơn từ Việt Nam so với từ Trung Quốc sang Mỹ Đâykhông phải là vấn đề dễ giải quyết, và phải có một kế hoạch tổng thể, cũng như cácbiện pháp kĩ thuật, để hạn chế các sản phẩm gỗ của Trung Quốc đứng tên các sảnphẩm của doanh nghiệp trong nước
Trang 15Đặc biệt, thâm hụt thương mại giữa Mỹ và Việt Nam ngày càng lớn trong ngành
gỗ có thể dẫn đến Chính phủ Mỹ áp đặt chính sách thương mại công bằng dẫn đếnthua thiệt cho ngành công nghiệp chế biến gỗ xuất khẩu
Hiện nay, mặt hàng ván dán đang nghi ngờ có hành vi gian lận thương mại khixuất khẩu sang Mỹ Vì vậy Bộ NN&PTNT cho rằng cần quan tâm và có sự kiểmtra, kiểm soát chặt chẽ đến quá trình sản xuất, chế biến và xuất khẩu mặt hàng vándán từ Việt Nam và Mỹ Thay đổi thói quen, thị hiếu của người tiêu dùng các sảnphẩm gỗ đã xuất hiện tại một số thị trường
4 Giải pháp để phát triển xuất khẩu gỗ Việt Nam
Đứng trước những cơ hội và thách thức nêu trên, đòi hỏi các doanh nghiệp ngành
gỗ Việt Nam cần có sự nhạy bén trước những biến động của thị trường và hoạchđịnh chiến lược phát triển sao cho phù hợp Cần có sự thay đổi tư duy từ các nhàquản lý để xuất khẩu gỗ Việt Nam có tiềm lực tăng trưởng cả về chiều rộng lẫnchiều sâu với nhiều sản phẩm chế biến có chất lượng cao và tính thẩm mỹ phù hợpthị hiếu của người tiêu dùng cả trong và ngoài nước Đồng thời, cũng rất cần sựquan tâm của Chính phủ và các ngành chức năng để cơ chế chính sách hỗ trợngành được thông thoáng, từ đó tạo tiền đề cho các doanh nghiệp chế biến và xuấtkhẩu gỗ có cơ hội bứt phá hơn trong năm 2019
Trang 16Như vậy có thể thấy, nếu Mỹ và Trung Quốc tiếp tục leo thang căng thẳng, ViệtNam sẽ có cơ hội, nhưng đồng thời cũng đối mặt rất nhiều thách thức Do đó, ViệtNam cần phải chủ động và linh hoạt giữa những diễn biến khó lường từ các căng
- Không chỉ chú trọng vào mở rộng về kim ngạch thông qua việc gia tăng lượng xuất khẩu mà còn cần chú trọng thúc đẩy tăng trưởng về chất lượng.
Trang 17Điều này đòi hỏi ngành cần có sự thay đổi đồng bộ trong tất cả các khâu khác nhaucủa chuỗi cung, đặc biệt trong các khâu như đào tạo nguồn nhân lực chất lượngcao, phát triển mẫu mã thiết kế, xây dựng hình ảnh, thương hiệu Thay đổi cần tiếnhành ngay và bây giờ, với thay đổi không phải chỉ đơn thuần là trách nhiệm củabản thân doanh nghiệp mà cần phải có môi trường thể chế thông thoáng, tạo điềukiện cho các bên liên quan phát huy hết tiềm năng và hiệu quả của mình Chínhphủ cũng cần tập trung ưu tiên đầu tư vào các khâu như đào tạo tay nghề, xúc tiếnthương mại, kết nối các khâu trong chuỗi cung theo hướng tạo sự chuyển đổi đột
- Đặt vấn đề phát triển bền vững, bảo vệ môi trường lên hàng đầu
Bình quân hàng năm cả nước trồng khoảng 230.000ha rừng tập trung, trong đó90% là rừng sản xuất Năng suất rừng trồng tiếp tục được cải thiện, diện tích rừngđược cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững đã đạt trên 231.000ha Bên cạnh đó,vẫn còn tình hình chặt phá rừng trái phép, quá mức dẫn đến những hậu quả đángtiếc như lãng phí đất trồng, lãng phí vốn đầu tư của nhà nước, cháy rừng, ô nhiễmmôi trường, các loài sinh vật quý hiếm bị tuyệt chủng Phát triển lâm nghiệp phảigắn liền với phát triển môi trường bền vững Không nên vì cái lợi trước mắt màquên đi lợi ích lâu dài Chính phủ cần nghiêm hơn nữa trong việc bảo vệ và pháttriển rừng bằng luật pháp, đồng thời đề ra nhiều chính sách khuyến lâm Việc khôi