Xử lý đồng bộ hiện tượng xâm hại của sinh vật doc

Xử lý đồng bộ hiện tượng xâm hại của sinh vật Beth Lindblom Patkus - Chuyên gia tư vấn về Lưu trữ Walpole, MA Phần giới thiệu Có rất nhiều loại côn trùng và sinh vật tấn công bìa, chấ

Xử lý đồng bộ hiện tượng xâm hại của sinh vật

Beth Lindblom Patkus - Chuyên gia tư vấn về Lưu trữ

Walpole, MA

Phần giới thiệu

Có rất nhiều loại côn trùng và sinh vật tấn công bìa, chất

hồ dính và các chất khác trong các tài liệu lưu trữ ở thư viện và kho tư liệu Do một số loài côn trùng thích sống ở những nơi kín, tối tăm như trong các khu vực lưu trữ, và

do nhiều tài liệu không được sử dụng một cách thường xuyên, côn trùng và các loài sinh vật khác có thể gây hư hại nặng cho tư liệu lưu trữ trước khi chúng bị phát hiện

Các thư viện và kho tư liệu từ lâu nay vốn chỉ dựa vào thuốc diệt côn trùng được sử dụng định kỳ để phòng ngừa và xử lý nạn côn trùng khi hiện tượng xâm hại đã bộc lộ rõ Tuy nhiên, thuốc diệt côn trùng thường không phòng ngừa được sự phát triển của công trùng, và việc sử dụng thuốc diệt côn trùng sau khi hiện tượng này đã xảy

ra không thể cứu chữa được những hư hại do chúng gây

ra Ngoài ra, thuốc diệt côn trùng cũng đã trở nên kém được ưu chuộng vì người ta ngày càng ý thức được rằng

những hoá chất trong thuốc diệt côn trùng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ của đội ngũ nhân viên làm việc cũng như các tư liệu lưu trữ bằng giấy Các biện pháp tiêu diệt mới hơn như làm lạnh và giảm ô-xy trong kho hứa hẹn trở thành những giải pháp thay thế cho việc

xử lý nạn xâm hại của côn trùng hiện nay, song cũng giống như thuốc diệt côn trùng, chúng không phòng

ngừa được hiện tượng này Việc phòng ngừa chỉ có thể đạt được thông qua công tác lưu kho và theo dõi nghiêm ngặt

Ngày càng có nhiều chuyên gia về lưu trữ gợi ý việc sử dụng chiến lược gọi là biện pháp xử lý đồng bộ sự xâm hại của các loài sinh vật (IPM) Phương pháp này chủ yếu dựa vào các phương tiện không dùng hoá chất (như kiểm soát môi trường, nguồn thức ăn, và các cửa ra vào của toà nhà) nhằm ngăn ngừa và kiểm soát hiện tượng lây lan của côn trùng Các biện pháp xử lý bằng hoá chất chỉ sử dụng trong tình huống nghiêm trọng, đe doạ tổn thất nhanh chóng hoặc khi các loài sinh vật chỉ bị tiêu diệt khi sử dụng các biện pháp cứng rắn hơn

Các sinh vật có trong thư viện và kho tư liệu

Hầu hết các loài côn trùng sinh sôi trên các tư liệu lưu trữ bằng giấy bị thu hút không chỉ bởi bản thân chất liệu

giấy, mà còn bởi cả keo và cồn dán, những chất này còn

dễ tiêu hoá hơn nhiều so với chất xen-lu-lô dùng để sản xuất giấy Một số loài côn trùng cũng tấn công cả chất xen-lu-lô (như giấy và bìa) và chất prô-tê-in (như giấy da

và da) Sự xâm hại của côn trùng không chỉ gây ra do những thói quen về khẩu vị của chúng; các tư liệu lưu trữ còn bị hư hại bởi các hoạt động đào hầm và làm tổ, cũng như những chất tiết ra từ cơ thể chúng

Con nhậy, rệp sách và gián là những loài côn trùng

thường sinh sống trong các thư viện Nhậy có thể dài tới 12,5mm; chúng ăn hồ dán giấy, cắn thành lỗ trên giấy (đặc biệt là giấy bóng), và đục thủng các bìa sách và giấy tường để tiếp cận chất hồ dán ở phía dưới Chúng cũng cắn cả chất liệu vải, chủ yếu là tơ, bông và lanh Chúng thích sống ở những nơi ẩm, tối, không bị xáo động trong một thời gian dài Rệp sách thì lại ăn loại nấm mốc siêu nhỏ sinh trưởng trên giấy và vì thế sự hiện diện của

chúng thường cho thấy có vấn đề về độ ẩm tại nơi lưu trữ Chúng nhỏ hơn nhiều so với nhậy (chỉ khoảng 1- 2mm), và cũng có thể ăn bột hồ và keo dính, song chúng không tạo lỗ trên giấy

Gián thì ăn tạp, song chúng đặc biệt thích các chất hồ dính và prô-tê-in; chúng có thể ăn giấy, bìa, hồ dán, da

và giấy tường Gián cắt thành lỗ trên giấy, song còn có

thể làm ố giấy bằng thứ chất tiết ra từ cơ thể Gián thích tiếp xúc với bề mặt từ mọi phía của cơ thể; chúng tìm kiếm những khe hở nhỏ, len vào giữa đồ vật được đóng khung và tường

Nếu cứ bàn về các loài sinh vật sống trong thư viện thì còn lâu mới hết Ta có thể tìm thêm các thông tin thêm về sinh vật sống trong thư viện và kho lưu trữ tại các công

ty Harmon, Zycherman & Schrock, và Story, niêm yết tại phần tham khảo ở cuối tài liệu Mặc dù các loài sinh vật khác như loài gặm nhấm cũng có thể có tại các thư viên và kho tư liệu, song tài liệu này chỉ chủ yếu tập

trung vào công tác phòng chống sự sinh trưởng của các loài côn trùng

Thức ăn của các sinh vật?

Hất cả các loài côn trùng đều trải qua một quá trình biến đổi trong vòng đời của chúng; sự tăng trưởng của chúng diễn ra theo một loạt các bước cho đến khi chúng đạt đến giai đoạn trưởng thành Những giai đoạn khác gồm có giai đoạn trứng, ấu trùng, nhộng, côn trùng non; nhưng không phải mọi loài côn trùng đều trải qua tất cả những giai đoạn này Nhiều loài, giai đoạn ấu trùng có sức

mạnh tàn phá lớn nhất vì đó là thời điểm việc ăn thức ăn của chúng diễn ra nhiều nhất, song những loài khác (như

rệp sách) lại tàn phá nhiều nhất trong giai đoạn trưởng thành

Cũng nên nhớ rằng bản thân các tư liệu lưu trữ không phải là nguồn thức ăn duy nhất cho côn trùng Có vô số các chủng loại thực phẩm cho côn trùng và các loài sinh vật trong các toà nhà thư viện và lưu trữ Nguồn thu hút

dễ thấy nhất chính là đồ ăn thừa và thức ăn dự trữ của con người tại các văn phòng và trong bếp ăn, ngoài ra còn có rất nhiều nguồn thức ăn ít dễ thấy hơn

Các loài bọ có thể tấn công da và len, trong đó có cả thảm, chăn Chúng cũng có thể bị hấp dẫn bởi xác chim chết và/hoặc tổ chim bỏ trống Một số loài bọ cánh cứng

ăn phấn hoa và mật hoa trên các cây hoa, trong khi các loài khác ăn lông rụng và tế bào da của người và động vật Bọ mạt, một loài đông đúc và hầu như không thể nhìn thấy bằng mắt thường, sinh sống trên biểu bì da người

Mặc dù một số loài côn trùng có thể không phải là một

đe doạ trực tiếp đối với các tư liệu lưu trữ, song sự tồn tại của chúng lại thu hút các loài côn trùng gây hại đến Một vài loài côn trùng sống trên xác của các loài côn trùng khác Hầu hết các sinh vật (côn trùng và những loài khác) đều bị hấp dẫn bởi chất thải của người hoặc

các động vật khác

Do phần lớn các toà nhà và các tư liệu lưu trữ đều chứa đựng một nguồn thức ăn vô tận cho các loài côn trùng và sinh vật khác, nên rõ ràng ưu tiên hàng đầu để phòng ngừa hữu hiệu nạn xâm hại của các sinh vật là phải xoá

bỏ được các nguồn thức ăn và hết sức chú trọng công tác lưu kho nghiêm ngặt

Môi trường sống và thói quen sinh sản

Các loài côn trùng có những đòi hỏi rất cụ thể về nhiệt

độ, độ ẩm tương đối và các điều kiện môi trường khác để sinh sôi, phát triển Điều kiện đầu tiên cho sự xuất hiện của chúng là sự tồn tại của những kẽ hở trong toà nhà khép kín, thông qua đó, chúng có thể xâm nhập vào Và một khi côn trùng đã vào được toà nhà, chúng sẽ tìm ra

độ ẩm, nguồn thức ăn và những nơi không bị quấy rầy để sinh sản

Các lối ra vào

Các cửa sổ và cửa ra vào không gắn kín, hoặc cửa sổ và

cửa ra vào thường xuyên để ngỏ, có thể là đường để côn trùng xâm nhập vào Các khẽ nứt và khe hở trong tường hoặc móng hay cửa bao quanh các ống dẫn cũng có thể là đường vào Côn trùng có thể co mình lại để chui qua được những cái cửa cực nhỏ Lỗ thông hơi và ống dẫn khí có thể là đường vào cho chim chóc, các loài gặm

nhấm và côn trùng Cây trồng quanh toà nhà cũng là nơi sinh sống lý tưởng cho côn trùng, rồi sau đó chúng có thể

di dời vào trong toà nhà thông qua các lối ra vào khác nhau Côn trùng cũng có thể được đưa vào toà nhà trong bản thân các cuốn sách và tài liệu

Môi trường không khí

Đối với nhiều loài côn trùng, nhiệt độ lý tưởng nhất là từ 68-86oF Hầu hết các loài côn trùng sẽ chết nếu nhiệt độ

ở dưới mức 28oF hoặc trên 113oF trong một khoảng thời gian Nhìn chung, độ ẩm tối ưu đối với sự sinh trưởng và phát triển của chúng từ 60%-80% Côn trùng cần có độ

ẩm để tồn tại và một số loài (như rệp) phát triển mạnh trong điều kiện độ ẩm cao

Nguồn nước

Nhiều loài côn trùng bị thu hút bởi những nơi ẩm ướt Nguồn nước và nơi côn trùng thường hay sinh sống bao gồm các ống nước chạy qua các tư liệu lưu trữ, nhà vệ

sinh, bếp, đài phun nước, nhà kho và thiết bị kiểm soát môi trường Nước lưu kĩu trên mái nhà hoặc tại các vị trí khác cũng có thể làm tăng độ ẩm và tạo môi trường lý tưởng cho côn trùng phát triển

Điều kiện lưu kho

Một số loài côn trùng gây hại cho tư liệu lưu trữ phát triển mạnh tại các nơi nhỏ, tối, yên tĩnh, hay nói một cách khác, tại những điều kiện môi trường vốn rất bình thường đối với các khu vực lưu kho Côn trùng sẽ xây kho dự trữ trong những vùng tối và kín (như các hộp cát- tông), và thường chọn những đống hộp hoặc giấy tờ khác

để một chỗ trong thời gian dài Côn trùng cũng sống ở những không gian yên tĩnh như các góc tường, phía dưới các giá sách và đằng sau đồ đạc Bụi bẩn càng tạo thêm môi trường thuận lợi cho chúng phát triển Xác công

trùng chết hoặc chất thải của côn trùng có thể thu hút các côn trùng khác đến Bụi bẩn và tình trạng bừa bãi khiến ta khó có thể phát hiện ra côn trùng, nên tình

trạng này có thể diễn ra trong một thời gian mà không gây sự chú ý

Do vậy, việc kiểm soát sự xâm hại của côn trùng đòi hòi phải xoá bỏ hết ở mức có thể những nơi có khả năng trở thành môi trường phát triển và nguồn thức thức ăn của côn trùng

Các chiến lược IPM

Các chiến lược xử lý đồng bộ tình trạng xâm hại của sinh vật khuyến khích tăng cường công tác bảo dưỡng và lưu kho thường xuyên để bảo đảm rằng các sinh vật không tìm được môi trường thuận lợi trong toà nhà dùng làm thư viện hay kho tư liệu Các hoạt động này bao gồm giám sát và bảo dưỡng toà nhà; kiểm soát điều kiện môi trường; nghiêm cấm đưa đồ ăn và cây xanh vào; vệ sinh thường xuyên; lưu kho hợp lý; kiểm soát tư liệu lưu trữ đầu vào để tránh hiện tượng xâm hại các tư liệu hiện có;

và thường xuyên theo dõi để phát hiện kịp thời hiện

tượng xâm hại

Cách tốt nhất là bắt đầu chương trình kiểm soát chính thức sự xâm hại của sinh vật bằng một cuộc khảo sát

bước đầu toà nhà cũng như tất các khu vực lưu trữ tư liệu Liệu trước đây đã từng có hiện tượng xâm hại của sinh vật chưa? Nếu có, thì loại sinh vật nào liên quan và

tư liệu nào bị xâm hại? Cách thức nào đã được thực hiện

để giải quyết tình trạng này? Bất cứ chỗ nào có thể trở thành nơi cư trú của côn trùng đều phải bị xoá bỏ Có một số bước ta cần thực hiện để giảm số côn trùng trong thư viện hay kho tư liệu

Các lối vào

Cửa sổ và cửa ra vào phải được gắn kín; cần thiết có thể tháo mở theo mùa Cửa ra vào không nên để mở thường xuyên Cửa quanh ống dẫn cũng cần được gắn kín, các

kẽ nứt trong tường hay móng cũng vậy Lỗ thông hơi phải có lưới chắn để ngăn chim chóc và các loài gặm nhấm Cần duy trì một khu vực không trồng cây có bán kính 12 inch quanh khu nhà để giảm khả năng xâm nhập của côn trùng Cây xanh cần được chăm sóc thích hợp và không để úng nước Nên rải sỏi và làm thấp dần từ toà nhà xuống đối với khu vực quanh móng để tránh tình trạng ngập nước tầng hầm

Điều kiện môi trường

Môi trường phải luôn ở mức ôn hoà; trong trạng thái mát và khô ráo; các chi tiết cụ thể tuỳ thuộc vào nhu cầu

của từng loại tư liệu khác nhau Nhiệt độ nên ở mức 68oF hoặc thấp hơn; và độ ẩm tương đối nên duy trì dưới mức tối đa 50% Việc duy trì điều kiện môi trường theo như gợi ý khi lưu trữ sách vở, tài liệu sẽ giúp kiểm soát được

sự tăng trưởng phát triển của côn trùng

Nguồn nước

Những ống dẫn trong khu vực lưu trữ và các nguồn nước khác như phòng vệ sinh, bếp hay thiết bị kiểm soát môi trường cần được thường xuyên kiểm tra để đề phòng hiện tượng rò rỉ Bọc các ống có hơi nước đọng bằng băng cách nhiệt Đóng các đường ống dẫn không sử dụng hoặc cửa các đường ống Mái nhà và tầng hầm cần được kiểm tra định kỳ để bảo đảm rằng không có hiện tượng nước tù đọng hay ngập úng Nếu tình trạng này hay xảy

ra thì lại càng cần thiết phải kiểm tra thường xuyên Nguồn thức ăn

Cây xanh và hoa cắt về phải được đưa ra khỏi toà nhà Nếu không thể, thì cũng nên chăm sóc cẩn thận số cây xanh và duy trì số cây ở mức tối thiểu; song tuyệt đối nên tránh trồng các cây hoa Tránh tưới quá nhiều nước và theo dõi các cây cẩn thận để phát hiện hiện tượng côn trùng hay mầm bệnh Nếu các dịch vụ, bao gồm cả dịch

vụ giải khát, thỉnh thoảng diễn ra ở vài nơi trong toà

nhà, thì phải bảm đảm rằng mọi đồ ăn, thức uống thừa phải được nhân viên phục vụ ăn uống đậy kín hay

chuyển ra ngoài Sau đó, ngay lập tức hút bụi và vệ sinh bếp Mọi thức ăn phải được lưu giữ trong những hộp thuỷ tinh hay kim loại gắn kín hoặc để tủ lạnh, phải luôn

có một túi ny lông đựng rác có miệng gắn kín được để đựng đồ ăn thừa Hàng ngày, rác phải được đưa ra khỏi toà nhà

Công tác lưu kho

Cần vệ sinh thường xuyên và kỹ lưỡng khu vực lưu kho (và các khu vực khác), ít nhất 6 tháng một lần Phải kiểm tra mọi khu vực để phát hiện các dấu hiện của hiện

tượng xâm hại của sinh vật ít nhất một tháng một lần Kiểm tra các tư liệu lưu trữ để tìm ra các vết ố và dấu hiệu gặm nhấm của côn trùng (như các lỗ nhỏ trên giấy, hoặc bề mặt giấy hay bìa bị mờ hoặc mất chữ) Kiểm tra các ngưỡng cửa sổ; dưới các giá sách và lò sưởi; trên và dưới các giá; trong các hộp và ngăn kéo để phát hiện các dấu hiệu hoạt động của côn trùng Tìm ra các đống bụi nhỏ, xác côn trùng chết, phân thải (do côn trùng để

vương lại), ổ trứng và côn trùng sống; vệ sinh ngay bất

cứ chất thải nào của côn trùng

Các tư liệu đầu vào

Việc triển khai những thủ tục chặt chẽ đối với số tư liệu nhập mới có ý nghĩa hết sức quan trọng, vì những tư liệu này thường trước đó được cất ở tầng áp mái hoặc tầng hầm, nơi thuận lợi cho sinh vật xâm nhập và trú ngụ

Cần kiểm tra ngay lập tức các tư liệu nhập vào để xem liệu có những dấu hiện cho thấy sự xâm hại của sinh vật Công việc này được tiến hành trên một mặt bằng thoáng được phủ giấy thấm hoặc loại giấy nhẹ khác lên Kéo tất

cả các đồ vật ra khỏi thùng lưu giữ hoặc chuyên chở và xem xét bìa, giấy và những vết trũng lõm (nếu có) trên cuốn sách Kiểm tra khung đỡ, đệm lót, giấy gói và các thứ kèm theo Tìm kiếm phát hiện các sinh vật sống, chất thải, ấu trùng, hoặc xác côn trùng

Chuyển tư liệu vào các hộp lưu trữ sạch cho đến khi ta có thể xử lý các tư liệu này Nếu có thể, cách ly các tư liệu mới nhập về từ nơi khác ở một nơi cách xa với các tư liệu khác cho đến khi tiến hành xử lý Nơi cách ly này cũng phải bảo đảm điều kiện môi trường lưu trữ mát, khô, sạch, có giá để , nhằm ngăn chặn sự phát triển của nấm

và côn trùng Vứt bỏ các hộp cũ, trữ khi chất lượng của chúng phù hợp với việc lưu trữ và ta hoàn toàn yên tâm

về sự sạch sẽ của những hộp này

Các hộp lưu trữ sạch có thể tái sử dụng nhiều lần cho

việc bảo quản tư liệu tạm thời chừng nào phía trong và ngoài của những hộp này không có bất kỳ dấu hiệu nào của côn trùng Tất nhiên, sẽ lý tưởng hơn khi các tư liệu nhập về được xử lý và chuyển đi trong các hộp cố định được bảo quản thích hợp Trên thực tế, thì việc xử lý tư liệu có thể bị chậm trễ, nên cần thường xuyên kiểm tra phần bên trong hộp, ít nhất vài tuần một lần Một bẫy dính tạm thời có thể đặt vào một cạnh đứng bên trong của mỗi hộp để giúp cho việc theo dõi

Nếu có dấu hiệu của côn trùng, hãy thông báo cho

chuyên gia về lưu trữ để được tư vấn chi tiết trước khi tiến hành xử lý tiếp Các tư liệu cần được hút bụi kỹ (với điều kiện những tư liệu này không bị xuống cấp hay hư hại) qua một lưới ny lông hay chất liệu mềm khác, nên sử dụng máy hút bụi có khả năng lọc tốt Vứt bỏ cả bộ lọc

và túi đựng rác ra khỏi toà nhà hoặc đựng trong thùng đậy kín chuyên dùng để chứa đồ ăn thừa, và hàng ngày phải đổ rác trong những thùng này

Theo dõi hoạt động của sinh vật

Để thực hiện có hiệu quả chương trình kiểm soát sự xâm hại của sinh vật đòi hỏi phải thường xuyên theo dõi hoạt động của sinh vật Việc theo dõi thường xuyên bằng cách

sử dụng bẫy kiểu lều hay nhà trọ cung cấp thông tin về