Do đó, việc tìm tòi, nghiên cứu để tìm ra những phương pháp tìm hiểu, tiếp cận văn bản có một ý nghĩa vô cùng quan trọng, giúp học sinh có một phương pháp học tập, nghiên cứu chủ động, s
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
"XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TÍCH CỰC TRONG GIỜ
ĐỌC VĂN QUA ĐOẠN TRÍCH: "VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI"
-NGUYỄN HUY TƯỞNG"
Trang 2I ĐẶT VẤN ĐỀ Tìm tòi, đổi mới phương pháp dạy học là một việc làm thường xuyên và rất cần thiết
đối với mỗi người giáo viên, nó không chỉ có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao chất
lượng giảng dạy cho học sinh trong mỗi giờ lên lớp mà còn tạo thói quen say mê nghiên
cứu khoa học cho mỗi thầy cô nhằm đáp ứng được yêu cầu của giáo dục trong thời đại
mới
Hiện nay trong chương trình phổ thông, các tác phẩm văn học được trích giảng chiếm
một số lượng lớn Do đó, việc tìm tòi, nghiên cứu để tìm ra những phương pháp tìm hiểu,
tiếp cận văn bản có một ý nghĩa vô cùng quan trọng, giúp học sinh có một phương pháp
học tập, nghiên cứu chủ động, sáng tạo đúng theo quan điểm đổi mới trong giáo dục của
Đảng và nhà nước ta hiện nay
Trong khuôn khổ bài viết này, tôi chỉ xin mạnh dạn đề xuất một vài giải pháp nhằm nâng
cao hiệu quả dạy và học tác phẩm ngữ văn trong nhà trường phổ thông qua việc xây dựng
một hệ thống câu hỏi hợp lí, khoa học đúng theo tinh thần đổi mới trong hoạt động dạy và
học văn hiện nay, mong rằng sẽ đem lại những hiệu quả thiết thực
Trang 3Với vốn kinh nghiệm ít ỏi và thời gian có hạn, khó tránh khỏi những khiếm khuyết trong
quá trình thực hiện Mong rằng các đồng chí, đồng nghiệp sẽ có nhiều ý kiến đóng góp để
sáng kiến kinh nghiệm này được hoàn thiện hơn
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 THỰC TRẠNG CỦA VIỆC HỌC TÁC PHẨM NGỮ VĂN TRONG NHÀ
TRƯỜNG PHỔ THÔNG
1.1 Thực trạng:
Qua thực tế giảng dạy ở nhà trường phổ thông, một vấn đề đặt ra đối với cả thầy và trò là
việc tiếp cận, tìm hiểu các tác phẩm văn học còn gặp phải nhiều khó khăn
- Về phía thầy:
Trong những năm gần đây, việc đổi mới phương pháp dạy học văn không ngừng được cải
tiến, tuy nhiên vẫn còn chịu ảnh hưởng của phương pháp dạy truyền thống mang tính chất
thuyết giảng Việc nêu câu hỏi trong giờ dạy đã được chú ý hơn nhưng các câu hỏi trong
Trang 4giờ giảng văn thường mang tính chất vụn vặt, chưa có tính hệ thống, chưa phát huy được
tính sáng tạo của chủ thể học sinh trong việc chiếm lĩnh tác phẩm
- Về phía học sinh: nhìn một cách khách quan, hiện nay học sinh có tâm lí chung là ngại
học bộ môn Văn Tâm lí thụ động, trông chờ vào sự truyền thụ kiến thức của thầy vẫn
còn phổ biến, dẫn tới tình trạng học vẹt, thầy đọc trò chép, làm cho tác phẩm văn học trở
nên khô cứng, chưa thực sự thâm nhập vào học sinh
- Về giờ dạy trên lớp: tài liệu, trang thiết bị phục vụ cho việc giảng dạy còn bị hạn
chế (thiếu giáo cụ trực quan, thiếu trang thiết bị hiện đại…)
1.2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên:
Là giáo viên trực tiếp đứng lớp, tôi nhận thấy trách nhiệm của mình là phải làm gì để đáp
ứng được yêu cầu đổi mới đó trong từng tiết học Nhận thức rõ những vấn đề cụ thể của
riêng sách giáo khoa nhằm đảm bảo tốt kết quả giảng dạy, tôi đã nhận thức được hệ thống
văn bản và ý đồ nâng cao chất lượng văn bản của sách giáo khoa Ngữ văn THPT qua việc
đọc và hiểu văn bản.Từ thực trạng trên, để công việc đạt hiệu quả tốt hơn, tôi đã mạnh
dạn cải tiến nội dung phương pháp tiếp cận, tìm hiểu các tác phẩm văn học được chọn
Trang 5giảng trong nhà trường phổ thông, nhằm giúp người thầy tìm ra được những phương pháp
giảng dạy tích cực, khoa học theo hướng đổi mới Đối với học trò khi đã nắm được
phương pháp học tập, hiểu văn bản kĩ hơn sâu hơn sẽ tạo được niềm hứng thú say mê
trong học tập, khơi dậy tính tích cực chủ động sáng tạo, dần dần làm thay đổi phương
pháp học cũ “thầy đọc- trò chép” mang tính thụ động
2 CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:
Căn cứ vào thực trạng trên, để việc tìm hiểu văn bản đạt kết quả hơn, tôi xin nêu ra
một số giải pháp sau:
Giải pháp 1: Hướng dẫn học sinh đọc - hiểu văn bản (đọc sáng tạo):
Trong quá trình tìm hiểu văn bản, việc đọc văn bản cần được chú ý đúng mức Lâu
nay, trước khi hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu văn bản, thầy cô thường gọi một, hai học
sinh đọc bài và chỉ yêu cầu đọc rõ ràng, lưu loát là đủ Tuy nhiên với quan điểm đổi mới
hiện nay ta cần thấy được bản thân việc đọc đã có nhiều cấp độ: cấp độ thứ nhất là đọc
thông thường (đọc thuộc không vấp váp về ngữ âm, nghĩa từ, biết ngừng giọng đúng
chỗ) Cấp độ thứ hai là đọc kĩ, đọc sâu, biết được cách hành văn, sắp xếp ý, dụng ý trong
Trang 6dùng từ, ngắt câu Cấp độ thứ ba là đọc - hiểu cái thông điệp mà văn bản gửi đến cho
người đọc Nhưng quan trọng hơn đọc văn còn là để cảm, để thưởng thức, để tự phát triển
bản thân, trong quá trình đọc, học sinh phải tìm được cái nghĩa mà tác giả thể hiện kín
đáo trong văn bản, tiến thêm một bước, tìm thấy điều mà người đọc trước chưa thấy, đó
mới thực sự là đọc sáng tạo Khi tìm hiểu văn bản phải bắt đầu từ hiểu từ, hiểu câu, hiểu
đoạn, hiểu liên kết, hiểu nghĩa toàn bài Có hiểu đúng thì mới nói đến việc hiểu sáng tạo,
muốn hiểu đúng đầu tiên phải tôn trọng tính chỉnh thể toàn vẹn, tính liên kết của văn bản
Việc cắt xén, suy diễn hiểu sai nghĩa là những việc làm phản khoa học Do đó cần rèn
luyện cho học sinh phương pháp đọc theo từng cấp độ từ thấp lên cao, từ đơn giản đến
phức tạp thì mới có kết quả
Từ việc nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của khâu đọc văn bản, trước khi đi vào
tìm hiểu văn bản, ta cần hướng dẫn cho học sinh đọc kĩ văn bản để có những cảm nhận
đầu tiên
Giải pháp 2: Đổi mới hoạt động dạy và học theo hướng tích cực.
Trang 7Theo giải pháp này, phải lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên đóng vai trò là người
hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh các đơn vị kiến thức Để giờ dạy trên lớp thực sự có hiệu
quả, trước hết cần phát huy tối đa tính chủ động sáng tạo, tích cực của học sinh trong việc
chiếm lĩnh kiến thức Học sinh có thể vận dụng những hiểu biết, những kiến thức đã được
trang bị ở cấp dưới để làm cơ sở cần thiết trong việc tìm hiểu tác phẩm Có thể sử dụng
phương pháp đàm thoại, nêu câu hỏi có tính chất gợi mở, đưa học sinh vào các tình
huống có vấn đề để phát huy tính sáng tạo và khả năng phát hiện của học sinh vừa nhằm
phát triển năng lực tư duy, vừa tạo hứng thú trong học tập cho học sinh Trong việc nêu
câu hỏi vấn đáp có ba phương pháp (mức độ) vấn đáp là: vấn đáp tái hiện, vấn đáp giải
thích minh hoạ và vấn đáp tìm tòi, ta có thể sử dụng một cách linh hoạt với từng đối
tượng học sinh cụ thể để đạt hiệu quả cao nhất
Có thể kết hợp với phương pháp đàm thoại là việc phân tích giảng giải (đặc biệt là
những từ ngữ còn mơ hồ khó hiểu), bình giảng những chỗ cần thiết để học sinh có thể
hiểu sâu hơn, đồng thời tạo ra những rung động thẩm mĩ cần thiết khi học tác phẩm Cần
xác định người thầy không phải làm người thưởng thức văn chương hộ rồi giảng lại cái
Trang 8hay cho học sinh chép, mà chỉ đóng vai trò định hướng cho học sinh thâm nhập vào tác
phẩm
Giải pháp 3: Sử dụng thiết bị dạy học vào bài giảng.
Môn Ngữ Văn là một trong những môn rất ít sử dụng phương tiện dạy học (ngoài
một vài tranh ảnh, tư liệu đơn giản, nghèo nàn) Việc sử dụng các thiết bị dạy học phù
hợp đối với môn Ngữ Văn là cần thiết, nó sẽ giúp cho bài giảng trở nên sinh động hơn,
tạo thêm sự hứng thú trong học tập cho học sinh, tạo điều kiện để thầy và trò có nhiều
thời gian hơn để trao đổi, thảo luận Hiện nay, với các phương tiện dạy học hiện đại như:
máy chiếu đa năng, băng đĩa video cùng với tranh ảnh minh hoạ, người dạy có thể thực
hiện bài dạy của mình trên giáo án điện tử, đây là một trong những điều kiện tốt để chúng
ta nâng cao hiệu quả giờ dạy
3 CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:
Yêu cầu của chương trình sách giáo khoa mới hiện nay, trong mỗi bài dạy không chỉ đảm
bảo kiến thức đủ, đúng, chính xác, có trọng tâm mà phải có mở rộng, nâng cao, nghĩa là
cùng việc hình thành cung cấp kiến thức cơ bản phải thực hiện bồi dưỡng đội ngũ học
Trang 9sinh giỏi ngay trong từng giờ học Vì vậy dạy học theo quan điểm tích hợp là vô cùng
cần thiết.Theo tôi có một số hình thức tích hợp cơ bản đòi hỏi người đứng lớp phải nắm
chắc:
-Tích hợp ngang: Văn-Tiếng Việt- Tập làm văn
-Tích hợp dọc: Lớp 10 (đã học) với lớp 11 (đang học) và lớp 12 (sẽ học)
-Tích hợp chéo: giữa các bộ môn Văn- Sử-Địa-GDCD……
Nhưng dù tích hợp ngang hay dọc, chéo… nhất định phải được cụ thể hoá bằng một
hệ thống những tình huống sư phạm đã được giáo viên tính toán kĩ lưỡng cả về nội dung
và cách thức thực hiện Hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu văn bản trong sách giáo
khoa cũng đã thực hiện được yêu cầu tích hợp
Phát huy sách Ngữ văn lớp 10, sách giáo khoa lớp 11,12 tiếp tục phấn đấu theo
hướng tích cực, song vai trò của giáo viên là vô cùng quan trọng, bằng hệ thống câu hỏi,
giáo viên giúp học sinh khai thác kiến thức để từ đó nhận thức được giá trị của văn bản
đúng với tư cách là một tác phẩm văn chương
Trang 10Qua những năm thực hiện chương trình thay sách Ngữ văn, tôi xin mạnh dạn trình
bày những suy nghĩ của mình về hệ thống câu hỏi mang tính tích cực trong một giờ đọc
hiểu văn bản của phân môn văn học lớp 11
3.1 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu tác phẩm văn chương theo hệ thống câu hỏi.
Để giúp học sinh nắm chắc một tác phẩm văn chương đòi hỏi người giáo viên phải thể
hiện rõ thuần thục các phương pháp giảng dạy bộ môn bằng các hoạt động cụ thể hướng
dẫn học sinh tiếp cận, phân tích, đánh giá, bình giá để chiếm lĩnh văn bản.Các phương
pháp ấy phải đảm bảo yêu cầu phù hợp với đặc trưng bộ môn, với đặc điểm loại thể của
từng loại văn bản Các phương pháp được coi là có hiệu quả khơi dậy sự tích cực, chủ
động của học sinh trong tiếp nhận, cảm thụ văn bản
Phương pháp đọc diễn cảm, phương pháp đàm thoại, gợi mở bằng hệ thống câu hỏi,
phương pháp bình giảng, phương pháp nêu vấn đề để học sinh trao đổi thảo luận.Phương
pháp trắc nghiệm để củng cố, kiểm tra kiến thức vừa tiếp thu của học sinh để huy động
được sự tham gia tự giác, chủ động, tích cực của học sinh.Theo tôi nghĩ là sự thiết kế một
Trang 11hệ thống câu hỏi tối ưu trong một bài dạy, hệ thống câu hỏi đó thể hiện rõ nét các phương
pháp để học sinh nắm chắc và cảm thụ được một tác phẩm văn chương
3.1.1 Câu hỏi phát hiện:
Mỗi đơn vị kiến thức đều có những câu hỏi phát hiện:
- Phát hiện những nét khái quát nhất về tiểu sử, thân thế, sự nghiệp của tác giả
- Phát hiện thể loại văn bản:Thơ, truyện ngắn, kí, văn nghị luận…
- Phát hiện bố cục văn bản
- Phát hiện những đơn vị kiến thức cần phân tích, bình giảng (từ ngữ, hình ảnh, âm thanh,
màu sắc, hình tượng văn học… trong văn bản)
- Phát hiện những giá trị nghệ thuật mà tác giả sử dụng trong từng đơn vị kiến thức của
văn bản (so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, điệp từ, nói quá…)
-Phát hiện phương thức biểu cảm của văn bản
Dạng câu hỏi phát hiện là dạng câu hỏi dễ nên dành cho đối tượng học sinh trung bình và
yếu
Trang 123.1.2 Câu hỏi tạo ấn tượng thẩm mỹ:
Cảm xúc về văn bản hay chi tiết, hình ảnh trong văn bản nhằm định hướng tạo tâm thế
thâm nhập, tìm hiểu văn bản và thường được dùng sau câu hỏi phát hiện hoặc để dùng
mở đầu trong hệ thống câu hỏi phân tích, bình…
3.1.3 Câu hỏi phân tích - bình:
Sau khi học sinh phát hiện những đơn vị kiến thức cần thiết, giáo viên đưa ra những câu
hỏi phân tích và bình những đơn vị kiến thức đó
Dạng câu hỏi này nhằm phát huy khả năng tư duy của học sinh, đồng thời cũng là dạng
câu hỏi làm nổi bật kiến thức trọng tâm của văn bản Vì vậy giáo viên cần lưu ý có nhiều
Trang 13câu hỏi dạng này trong quá trình khai thác kiến thức Dạng câu hỏi này đòi hỏi phải tư
duy, tổng hợp, liên tưởng, liên hệ nên thường dành cho đối tượng học sinh khá, giỏi của
lớp
3.1.4 Câu hỏi tích hợp:
Dạng câu hỏi tích hợp sử dụng đan xen trong quá trình khai thác kiến thức, kể cả trong
các câu hỏi phát hiện, cảm thụ, phân tích, bình…
- Câu hỏi tích hợp ngang: Tiếng việt- Tập làm văn
- Câu hỏi tích hợp dọc: kết hợp các bài trước đã học nhằm củng cố, ôn luyện và khắc sâu
kiến thức
3.1.5 Câu hỏi so sánh:
Dạng câu hỏi này so sánh kiến thức đang học với kiến thúc đã học trước đó nhằm giúp
cho học sinh ôn lại kiến thức cũ, khắc sâu kiến thức mới Từ hiện tượng văn học này mà
nhớ đến hiện tượng văn học trước đó để so sánh từ đó cảm nhận cái hay, cái đẹp, cái
Trang 14riêng của từng văn bản, từng tác giả làm cho việc tiếp thu kiến thức vừa sâu vừa rộng và
toàn diện, có hệ thống
3.1.6 Câu hỏi khái quát, tổng hợp vấn đề văn học:
Dạng câu hỏi này giúp học sinh khái quát, tổng kết lại các đơn vị kiến thức vừa tiếp thu
một cách tổng quát về giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của văn bản
3.1.7 Câu hỏi thảo luận:
Khi một vấn đề văn học đưa ra có rất nhiều cách hiểu, nhiều cách lí giải, nhiều cách trả
lời thì giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh thảo luận sau đó sẽ giúp các em thống nhất ý
kiến đúng
Để có được một hệ thống câu hỏi tối ưu giáo viên cần bám sách giáo khoa, hệ thống câu
hỏi và hướng dẫn của sách giáo khoa, sách giáo viên Tùy theo đối tượng học sinh mà
vận dụng và đưa ra những câu hỏi phù hợp với trình độ học sinh.Trong chương trình sách
giáo khoa mới việc bám sách giáo khoa, sách giáo viên là vô cùng quan trọng Khi câu
hỏi đưa ra cho học sinh trả lời cần có lời dẫn của giáo viên, lời dẫn được ghi đầy đủ, chi
Trang 15tiết trong giáo án, câu hỏi phải được gọt giũa, trau chuốt, không vụn vặt và cũng đừng
quá khái quát gây sự nhàm chán hoặc khó hiểu trong học sinh, câu hỏi cần sáng, rõ mới
thu hút được sự tích cực xây dựng bài của học sinh, từ đó sẽ tạo ra không khí học tập sôi
nổi, gây hứng thú học bộ môn cho các em
3.2 Vận dụng hệ thống câu hỏi vào một văn bản cụ thể:
Văn bản : Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài ( Trích “Vũ Như Tô” - Nguyễn Huy Tưởng )
I Giới thiệu tác giả- tác phẩm.
Giáo viên gợi cho học sinh nhớ lại tác phẩm đã được học trong chương trình của Nguyễn
Huy Tưởng, từ đó hướng học sinh tìm hiểu về tác giả và tác phẩm, đoạn trích
1 Tác giả:
Hỏi:Căn cứ vào phần tiểu dẫn SGK, em hãy nêu những nét chính về tác giả Nguyễn Huy
Tưởng?
Hỏi: Qua chuẩn bị bài ở nhà, em hãy cho biết đâu là điều vừa quen vừa lạ khi đọc trích
đoạn kich Vũ Như Tô của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng?
Trang 16- Nguyễn Huy Tưởng (1912-1960) xuất thân trong gia đình nhà nho của đất kinh Bắc
xưa
- Ông có thiên hướng khai thác đề tài lịch sử để xây dựng tác phẩm có qui mô lớn và có
đóng góp nổi bật ở thể loại tiểu thuyết và kịch
- Ông sớm tham gia cách mạng, hoạt động trong những tổ chức văn hoá văn nghệ do
Đảng lãnh đạo
Hỏi: Nét đặc sắc trong phong cách viết văn của ông?
-Văn phong giản dị, trong sáng, vừa đôn hậu, thâm trầm sâu sắc
2 Tác phẩm:
Hỏi: Nêu hoàn cảnh sáng tác tác phẩm “Vũ Như Tô”?
Hỏi: Hãy tóm tắt thật ngắn gọn tác phẩm?
-Vũ Như Tô là vở bi kịch lịch sử 5 hồi viết về một sự kiện xảy ra ở kinh thành Thăng
Long khoảng năm 1516-1517 dưới triều Lê Tương Dực.Tác phẩm được hoàn thành 1941
- HS khái quát chung về tác phẩm, đọc tóm tắt
Trang 17- GV giới thiệu bảng nhân vật bằng máy chiếu hoặc in trên giấy khổ lớn.
Hỏi: Nêu vị trí đọan trích?
- Đoạn trích thuộc hồi thứ V của vở kịch
II Đọc hiểu văn băn bản
1 Đọc:
- GV hướng dẫn phân vai cho HS đọc đoạn trích
- Hướng dẫn HS chú ý dựa vào các chỉ dẫn sân khấu để thể hiện giọng đọc cho phù hợp
với tình huống kịch
+ Giọng Đan Thiềm đầy lo lắng, hốt hoảng, cứng cỏi, đau đớn
+ Giọng Vũ Như Tô băn khoăn, chất chứa những câu hỏi lớn vừa nhức nhối vừa da diết